# أخو — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AE%D9%88/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: اخو

أَخَوْتَ
1 أَخَوْتَ ذ , [third pers. أَخَا,] (S, K,) aor. تَأْخُو, (S,) inf. n. أُخُوَّةٌ; (S, K, &c.;) and ↓ آخَيْتَ, (K, TA,) [in the CK اَخَيْتُ, which is wrong in respect of the pers., and otherwise, for it is correctly] with medd, (TA,) inf. n. اِخَآءٌ and مُؤَاخَاةٌ; (Lth;) and ↓ تَأَخَّيْتَ; (K;) Thou becamest a brother [in the proper sense of this word, and also as meaning a friend, or companion, or the like]. (S,* K,* TA.) ↓أُخُوَّةٌ is also [used as] a simple subst., (TA,) signifying Brotherhood; fraternity; the relation of brother; as also ↓اِخَآءٌ and مُؤَاخاةٌ; and ↓تَأَخٍ: (Lth, TA:) and the relation of sister. (S.) You say, بَيْنِى وَبَيْنَهُ أُخُوَّةٌ and ↓اِخَآءٌ [&c., meaning] Between me and him is brotherhood. (JK, TA.) And ↓بَيْنَ السَّمَاحَةِ وَالحَمَاسَةِ تَأَخٍ (assumed tropical:) [Between liberality and courage is a relation like that of brothers]. (TA.) And خُوَّةٌ is a dial. var. of أُخُوَّةٌ, occurring in a trad. (IAth, TA.) -A2- [It is also trans.] You say, أَخَوْتُ عَشَرَةً I was, or became, a brother to ten. (TA.)

أَخَّيْتُ لِلدَّابَّةِ
2 أَخَّيْتُ لِلدَّابَّةِ ذ , (S, K,) or الدَّابَّةَ, (Msb, [so accord. to a copy of that work, but probably this is a mistranscription,]) inf. n. تَأْخِيَةٌ, (S, Msb, K,) I made an آخِيَّة [q. v.] for the beast, (Msb, K,) and tied the beast therewith; (Msb;) [and so, app., ↓ آخَيْتُ (which, if correct, is probably of the measure أَفْعَلْتُ); for it is related that] an Arab of the desert said to another, لِى آخِيَّةً ↓ آخِ أَرْبِطُ اـَلَيْهَا مُهْرِى [Make thou for me an آخيّة to which I shall tie my colt]. (TA.) And you say, فُلَانٌ فِى فُلَانٍ آخِيَّةً فَكَفَرَهَا ↓ آخِى (assumed tropical:) Such a one did a benefit to such a one, and he was ungrateful for it. (TA.) [But perhaps آخِ and آخَى in these two exs. are mistranscriptions for أَخِّ and أَخَّى.]

آخاهُ
3 آخاهُ آخاه آخاة , (S, K,) vulgarly وَاخَاهُ, (S,) or the latter is a dial. var. of weak authority, (K,* TA,) said by some to be of the dial. of Teiyi, (TA,) inf. n. مُؤَاخَاةٌ and اِخآءٌ (S, K) and وِخَآءٌ, (K) and [quasi-inf. n.] ↓ اِخَاوَةٌ (Fr, K) and وِخَاوَةٌ, (CK,) He fraternized with him; acted with him in a brotherly manner: (S,* K,* PS, TK:) A'Obeyd mentions, on the authority of Yz, آخَيْتُ and وَاخَيْتُ, and آسَيْتُ and وَاسَيْتُ, and آكَلْتُ and وَاكَلْتُ: the pret. is said to be thus assimilated to [a form of] the fut.; for they used [sometimes] to say, يُوَاخِى, changing the hemzeh into و. (IB, TA.) ― -b2- It is said in a trad., آخَى بَيْنَ المُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ, meaning He united the emigrants [to El-Medeeneh] with the assistants [previously dwel-ling there] by the brotherhood of El-Islám and of the faith. (TA.) You say also, آخَيْتُ بَيْنَ الشَّيْئَنْنِ [I united the two things as fellows, or pairs]; and sometimes one says, وَاخَيْتُ, like as one says, وَاسَيْتُ, for آسَيْتُ; mentioned by ISk. (Msb.) ― -b3- See also 1, in three places.

4 آخَوَ see 2, in three places.

تَأَخَّيْتَ
5 تَأَخَّيْتَ ذ , and the inf.n. تَأَخٍ: see 1, in three places. -A2- تَأَخَّيْتُ أَخًا I adopted a brother: (S, K:) or [تَأَخَّيْتُهُ signifies] I called him brother. (K.) ― -b2- تَأَخَّيْتُ الشَّىْءَ, (S, K, TA,) or بِالشَّىْ, (Msb,) I sought, endeavoured after, pursued, or endeavoured to reach or attain or obtain, the thing; (S, Msb, K, TA;) as the brother does the brother; and in the same manner the verb is used with a man for its object: but تَوَخَّيْتُ, in the same sense, is more common. (TA.) You say, تَأَخَّيْتُ مَحَبَّتَكَ I sought, &c., thy love, or affection. (TA in art. وخى.)

تَآخَيَا
6 تَآخَيَا تآخيا They became brothers, or friends or companions or the like, to each other. (S,* TA.)

أَخٌ
أَخٌ ذ , (S, Msb, K,) originally أَخَوٌ, (Kh, S, Msb,) as is shown by the first of its dual forms mentioned below, and by its having a pl. like آبَآءٍ, (S,) and أَخٌّ, (K,) with the second letter doubled to compensate for the و suppressed, as is the case in أَبٌّ, (TA,) and ↓ أَخًا, [like أَبًا,] and ↓ أَخُو, (IAar, K, TA, [the last, with the article prefixed to it, erroneously written in the CK الاُخُوٌّ,]) and ↓ أَخْوٌ, like دَلْوٌ, (Kr, K,) a well-known term of relationship, (K, TA,) i. e. A brother; the son of one's father and mother, or of either of them: and also applied to a foster-brother: (TA:) and (assumed tropical:) a friend; and a companion, an associate, or a fellow: (K:) derived from آخِيَّةٌ [q. v.]; as though one أَخ were tied and attached to another like as the horse is tied to the آخيّة: (Har p. 42 :) or, accord. to some of the grammarians, it is from وَخَى meaning قَصَدَ; because the أَخ has the same aim, endeavour, or desire, as his أَخ: (TA:) when أَخ is prefixed to another noun, its final vowel is prolonged: (Kh:) you say, هذَا أَخُوكَ [This is thy brother, &c.], and مَرَرْتُ بِأَخِيكَ [I passed by thy brother, &c.], and رَأَيْتُ أَخَاكَ [I saw thy brother, &c.] : (S: [in which it is also asserted that one does not say أَخُو without prefixing it to another noun; but this is inconsistent with the assertion of IAar and F, that الأَخُو is a syn. of الأَخُ:]) the dual is أَخَوَانِ, (S, Msb, Kur xlix. 10, Ham p. 434,) or أَخْوَانِ, with the خ quiescent, (TA, [but this I have found nowhere else,]) and some of the Arabs say أَخَانِ, (S, Msb,) and Kr mentions أَخُوَانِ, with damm to the خ, said by IB to occur in poetry, and held by ISd to be dual of أَخُو, with damm to the خ: (TA:) the pl. is اِخْوَةٌ and اِخْوَانٌ, (S, Msb, K, &c.,) the former generally applied to brothers, and the latter to friends [or the like], (T, S,*) but not always, as in the Kur xlix. 10, where the former does not denote relationship, and in xxiv. 60 of the same, where the latter does denote relationship, (T, TA,) and sometimes the former is applied to a [single] man, as in the Kur iv. 12, (S,) and أُخْوَةٌ, (Fr, S, Msb, K, [in the CK اَخْوَةٌ,]) or this is a quasi-pl. n., (Sb, TA,) and أُخْوَانٌ, (Kr, Msb, K,) and آخَآءٌ, (S, K,) like آبَآءٌ, (S,) and أُخُوٌّ, and أُخُوَّةٌ, (ISd, K,) the last mentioned by Lh, and thought by ISd to be formed from the next preceding by the addition of ة characterizing the pl. as fem., (TA,) and أَخُونَ, (S, Msb, K,) and اخاوون. (Msb: [there written without any syll. signs, and I have not found it elsewhere.]) The fem. of أَخٌ is ↓ أُخْتٌ [meaning A sister: and (assumed tropical:) a female friend, &c.]: (S, Msb, K, &c. :) written with damm to show that the letter which has gone from it is و; (S;) the ت being a substitute for the و; (TA;) not to denote the fem. gender, (K, TA,) because the letter next before it is quiescent: this is the opinion of Sb, and [accord. to SM] it is the correct opinion: for Sb says that if you were to use it as a proper name of a man, you would make it perfectly decl.; and if the ت were to denote the fem. gender, the name would not be perfectly decl.; though in one place he incidentally says that it is the sign of the fem. gender, through inadvertence: Kh, however, says that its ت is [originally] ه [meaning ة]: and Lth, that أُخْتٌ is originally أَخَةٌ: and some say that it is originally أَخْوَةٌ: (TA:) the dual. is أُخْتَانِ: (Kh:) and the pl. is أَخَوَاتٌ. (Kh, S, Msb, K.) The saying لَا أَخَالَكَ بِفُلَانٍ [Thou hast no brother, or (assumed tropical:) friend, in such a one] means لَيْسَ لَكَ بِأَخٍ [such a one is not a brother, or friend, to thee]. (S, K.) It is said in a prov., مَنْ لَكَ بِأَخِيكَ كُلِّهِ [Who will be responsible to thee for thy brother, or (assumed tropical:) thy friend, altogether? i. e., for his always acting to thee as a brother, or friend]. (JK.) And in another, رُبَّ أَخٍ لَكَ لَمْ تَلِدْهُ أُمُّكَ [(assumed tropical:) There is many a brother to thee whom thy mother has not brought forth]. (TA.) And in another, أَخُوكَ أَمِ الذَّئْبُ [Is it thy brother, or the wolf?]; said in suspecting a thing: as also أَخُوكَ أَمِ اللَّيْلُ [Is it thy brother, or is it the night that deceives thee?]. (Har p. 554.) And another saying is, الرُّمْحُ أَخُوكَ وَرُبَّمَا خَانَكَ [(assumed tropical:) The spear is thy brother, but sometimes, or often, it is unfaithful to thee]. (TA.) ― -b2- Ibn-'Arafeh says that when أُخُوَّةٌ does not relate to birth, it means conformity, or similarity; and combination, agreement, or unison, in action: hence the saying, هذَا الثَّوْبُ أَخُو هذَا [(assumed tropical:) This garment, or piece of cloth, is the like, or fellow, of this] : and hence the saying in the Kur [xvii. 29], كَانُوا اِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ (assumed tropical:) They are the likes, or fellows, of the devils: and in the same [xliii. 47], ↓ اِلَّا هِىَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا (assumed tropical:) But it was greater than its like, or fellow; i. e., than what was like to it in truth &c. (TA.) It is said in a trad., النَّوْمُ أَخُ المَوْتِ [Sleep is the like of death]. (El-Jámi' es-Sagheer.) One says also, لَقِىَ فُلَانٌ أَخَا المَوْتِ (assumed tropical:) Such a one met with the like of death. (Msb, TA.) And they said, لَهَا ↓ وَمَاهُ آللّٰهُ بِلَيْلَپٍ لَا أُخْتَ [(assumed tropical:) God afflicted him with a night having none like to it], i. e., a night in which he should die. (TA.) And لَا أُكَلِّمُهُ اِلَّا أَخَا السِّرارِ (assumed tropical:) I will not speak to him save the like of secret discourse. (As, TA.) [And hence,] سُهَيْلٍ ↓ أُخْتَا [(assumed tropical:) The two sisters of Canopus;] the two stars called الشّعْرَى العَبُورُ and الشّعْرَى الغُمَيْصَآءُ. (S and K in art. شعر, q. v.) ― -b3- يَاَ أَخَا بَكْرٍ, or تَمِيمٍ, means (assumed tropical:) O thou of [the tribe of] Bekr, or Temeem. (Ham p. 284.) ― -b4- Lh mentions, on the authority of Abu-d-Deenár and Ibn-Ziyád, the saying, القُمْمُ بِأَخِى الشَّرَّ, as meaning (assumed tropical:) The people, or company of men, are in an evil state or condition. (TA.) [But accord. to others,] one says, تَرَكْتُهُ بِأَخِى الخَيْرِ, meaning (tropical:) I left him in an evil state or condition: (JK, * Msb, K, TA:) and بِأَخِى الشَّرِّ (tropical:) in a good state or condition. (TA.) ― -b5- You say also, هُوَأَخُو الصَّدْقِ (assumed tropical:) He is one who cleaves, or keeps, to veracity. (Msb.) ― -b6- [أِخُو, as a prefixed noun, is also used in the sense of أَهْلُ, meaning (assumed tropical:) Worthy, or deserving, of a thing: and meet, fit, or fitted, for it. So in the phrase أَخُو ثِقَةٍ (assumed tropical:) Worthy, or deserving, of trust, or confidence; expl. by W (p. 91) as meaning a person in whom one trusts, or confides. And so in the prov., لَيْسَ أَخُو الكِظَاظِ مَنْ يَسْأَمُهُ (assumed tropical:) He who is fit, or fitted, for vehement striving for the mastery is not he who turns away from it with disgust: see art. كظ.] ― -b7- It is also used in the sense of ذُو: as in the phrase, هُوَأَخُو الغِنَى [(assumed tropical:) He is possessed, or a possessor, of wealth, or competence, or sufficiency]. (Msb.) [So too in the phrase, أَخُو الخَيْرِ (assumed tropical:) Possessed, or a possessor, of good, or of what is good. And in like manner,] أَخُو الخَنَعِ means [ذُو الخَنَعِ, i. e. ذُو الذِّلَّةِ, i. e.] الّذَّلِيلُ [(assumed tropical:) The low, base, or abject]. (Ham p. 44.) [So too] سَيْرُنَا أَخُو الجِيْدِ means [سَيْرُنَا ذُوالجَيْدِ, i. e.] سَيْرُنَا جَاهِدٌ [(assumed tropical:) Our journeying is laborious: see an ex. in the first paragraph of art. غدر]. (TA.) ― -b8- حُمَّى الأَخَوَيْنِ (assumed tropical:) A fever that affects the patient two days, and quits him two days; or that attacks on Saturday, and quits for three days, and comes [again] on Thursday; and so on. (Msb.) ― -b9- دَمُ الأَخَوَيْنِ: see دَمٌ, in art. دمى.

أَخًا
أَخًا ذ :see أَخٌ.

أَخْوٌ
أَخْوٌ ذ :see أَخٌ.

أَخُو
أَخُو ذ :see أَخٌ.

أُخْتٌ
أُخْتٌ ذ : see أَخٌ, in four places.

أُخَيٌّ
[ أُخَيٌّ ذ and أُخَيَّةٌ dims. of أَخٌ and أُخْتٌ.]

أَخَوِيٌّ
أَخَوِيٌّ ذ Brotherly; fraternal; of, or relating to, a brother, and a friend or companion: and also, sisterly; of, or relating to, a sister; because you say أَخَوَاتٌ [meaning “sisters”]; but Yoo used to say ↓ أُخْتِىُّ, which is not agreeable with analogy. (S, TA.)

أُخْتِىُّ
أُخْتِىُّ ذ : see أَخَوِىُّ.

اِخْوَانٌ
اِخْوَانٌ أخ أخوان اـخوان اخوان , besides being a pl. of أَخٌ, q. v., is a dial. var. of خِوَانٌ. (TA. [See art. خون.])

اِخَاوَةٌ
اِخَاوَةٌ أخاوه اـخاوة اخاوه اخاوة خاوى : see 3.

أُخُوَّهٌ
أُخُوَّهٌ ذ an inf. n. of 1: and also [used as] a simple subst. (TA.) See 1. ― -b2- When it does not relate to birth, it means (assumed tropical:) Conformity, or similarity; and combination, agreement, or unison, in action. (Ibn-'Arafeh, TA.)

آخِيَّةٌ
آخِيَّةٌ آخيه آخية , (Lth, S, Msb, K, &c.,) originally of the measure فَاعُولَةٌ, [i. e. آخُويَةٌ,] (Msb,) and آخِيَةٌ, (Lth, Msb, K,) and أَخِيَّةٌ, (JK, K, TA, [but in the K the orthography of these three words is differently expressed in different copies, and somewhat obscurely in all that I have seen,]) A piece of rope of which the two ends are buried in the ground, (ISk, JK, S,) with a small staff or stick, or a small stone, attached thereto, (ISK, S,) a portion thereof, resembling a loop, being apparent, or exposed, to which the beast is tied; (ISk, JK, S;) it is made in soft ground, as being more commodious to horses than pegs, or stakes, protruding from the ground, and more firm in soft ground than the peg, or stake: (TA:) or a loop tied to a peg, or stake, driven [into the ground], to which the beast is attached: (Msb:) or a stick, or piece of wood, (K, TA,) placed crosswise (TA) in a wall, or in a rope of which the two ends are buried in the ground, the [other] end [or portion] protruding, like a ring, to which the beast is tied: (K, TA:) or a peg, or stake, to which horses are tied: (Har p. 42:) [see also آرِىُّ:] the pl. of the first is أَوَاخِىُّ; (JK, S, Msb, K;*) and of the second, أوَاخٍ; (Msb;) and of the third, أَخَايَا, (JK, K,*) like as خَطَايَا is pl. of خَطِيَّةٌ. (TA.) In a trad., the believer and belief are likened to a horse attached to his آخيّة; because the horse wheels about, and then returns to his آخيّة; and the believer is heedless, and then returns to believe. (TA.) And in another, men are forbidden to make their backs like the أَخَايَا of beasts; i. e., in prayer; meaning that they should not arch them therein, so as to make them like the loops thus called. (TA.) ― -b2- Also i. q. طُنُبٌ; (K;) i. e. The kind of tent-rope thus called. (TA in art. طنب, q. v.) ― -b3- And (assumed tropical:) A sacred, or an inviolable, right or the like; syn. حُرْمَةٌ and ذِمَّةٌ. (S, K.) You say, لِفُلَانٍ أَوَاخِىُّ وَأَسْبَابٌ تُرْعَى [(assumed tropical:) To such a one belong sacred, or inviolable, rights, and ties of relationship and love, to be regarded]. (S.) And لَهُ عِنْدِى آجِيَّةٌ (assumed tropical:) He has, with me, or in my estimation, a strong, sacred, or inviolable, right; and a near tie or connexion, or means of access or intimacy or ingratiation. (TA.) ― -b4- In a trad. of 'Omar, in which it is related that he said to El-'Abbás, أَنْتَ آخِيَّةُ آبَآءِ رَسُولِ اَللّٰهِ, it is used in the sense of بَقِيَّةَ; [and the words may therefore be rendered Thou art the most excellent of the ancestors of the Apostle of God;] as though he meant, thou art he upon whom one stays himself, and to whom one clings, of the stock of the Apostle of God. (TA.)

### Türkçe

**أَخَوْتَ**
1 **أَخَوْتَ** ذ , [üçüncü şahıs **أَخَا**,] (S, K,) muzâri‘ **تَأْخُو**, (S,) mastar **أُخُوَّةٌ**; (S, K, &c.;) ve ↓ **آخَيْتَ**, (K, TA,) [CK’de **اَخَيْتُ**, ki bu şahıs bakımından yanlıştır; ayrıca da yanlıştır; çünkü doğrusu] medd ile, (TA,) mastar **اِخَآءٌ** ve **مُؤَاخَاةٌ**; (Lth;) ve ↓ **تَأَخَّيْتَ**; (K;) Sen kardeş oldun [bu kelimenin asıl mânasında; ayrıca dost, yoldaş ve benzeri mânasında]. (S,* K,* TA.) ↓**أُخُوَّةٌ** ayrıca [kullanım olarak] yalın bir isimdir, (TA,) “kardeşlik; uhuvvet; kardeşlik bağı” mânasına gelir; yine ↓**اِخَآءٌ** ve **مُؤَاخاةٌ**; ve ↓**تَأَخٍ**: (Lth, TA:) ve kız kardeşlik bağı. (S.) Şöyle dersin: بَيْنِى وَبَيْنَهُ **أُخُوَّةٌ** ve ↓**اِخَآءٌ** [&c., mânası] “Benimle onun arasında kardeşlik vardır.” (JK, TA.) Ve ↓بَيْنَ السَّمَاحَةِ وَالحَمَاسَةِ **تَأَخٍ** (mecaz kabul edilerek:) [cömertlik ile yiğitlik arasında kardeşlik gibi bir bağ vardır]. (TA.) Ve **خُوَّةٌ**, bir rivayette geçen, **أُخُوَّةٌ**’nin lehçe varyantıdır. (IAth, TA.) -A2- [Ayrıca müteaddîdir.] Şöyle dersin: **أَخَوْتُ** عَشَرَةً “On kişiye kardeş oldum, yahut kardeş hâline geldim.” (TA.)

**أَخَّيْتُ لِلدَّابَّةِ**
2 **أَخَّيْتُ لِلدَّابَّةِ** ذ , (S, K,) yahut الدَّابَّةَ, (Msb, [o eserin bir nüshasına göre böyledir; fakat muhtemelen bu bir yanlış yazımdır,]) mastar **تَأْخِيَةٌ**, (S, Msb, K,) “binit için bir **آخِيَّة** [bkz.] yaptım” ve biniti onunla bağladım; (Msb;) [ve böylece, görünüşe göre, ↓ **آخَيْتُ** (ki doğru ise muhtemelen **أَفْعَلْتُ** veznindendir); zira rivayet edilmiştir ki] çölde yaşayan bir Arap bir başkasına şöyle dedi: لِى **آخِيَّةً** ↓ آخِ أَرْبِطُ اـَلَيْهَا مُهْرِى [“Benim için bir **آخِيَّة** yap ki tayımı ona bağlayayım”]. (TA.) Ve şöyle dersin: فُلَانٌ فِى فُلَانٍ **آخِيَّةً** فَكَفَرَهَا ↓ آخِى (mecaz kabul edilerek:) “Falanca, falancaya bir iyilik yaptı da o buna nankörlük etti.” (TA.) [Fakat belki bu iki örnekte **آخِ** ve **آخَى**, **أَخِّ** ve **أَخَّى** yerine yanlış yazımdır.]

**آخاهُ**
3 **آخاهُ** آخاه آخاة , (S, K,) halk arasında وَاخَاهُ, (S,) yahut ikincisi zayıf itimada sahip bir lehçe varyantıdır, (K,* TA,) bazılarınca bunun Tayy lehçesinden olduğu söylenmiştir, (TA,) mastar **مُؤَاخَاةٌ** ve **اِخآءٌ** (S, K) ve **وِخَآءٌ**, (K) ve [mastar benzeri] ↓ **اِخَاوَةٌ** (Fr, K) ve **وِخَاوَةٌ**, (CK,) “Onunla kardeşleşti; onunla kardeşçe davrandı.” (S,* K,* PS, TK:) A‘Obeyd, Yz’den rivayetle, **آخَيْتُ** ve **وَاخَيْتُ**, ve **آسَيْتُ** ve **وَاسَيْتُ**, ve **آكَلْتُ** ve **وَاكَلْتُ**’u zikreder: mâzînin, muzâri‘in [bir şekline] benzetilerek böyle yapıldığı söylenmiştir; çünkü onlar [bazen] **يُوَاخِى** derlerdi; hemzeyi **و**’ya çevirerek. (IB, TA.) ― -b2- Bir rivayette şöyle denilmiştir: آخَى بَيْنَ المُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ; mânası: “Muhacirleri [Medine’ye] Ensar ile, İslâm ve iman kardeşliğiyle birleştirdi.” (TA.) Yine şöyle dersin: **آخَيْتُ** بَيْنَ الشَّيْئَنْنِ [“İki şeyi yoldaşlar yahut çiftler olarak birleştirdim”]; ve bazen kişi **وَاخَيْتُ** der; tıpkı **آسَيْتُ** yerine **وَاسَيْتُ** denmesi gibi; ISk tarafından zikredilmiştir. (Msb.) ― -b3- Ayrıca 1’e bak, üç yerde.

4 **آخَوَ**: 2’ye bak, üç yerde.

**تَأَخَّيْتَ**
5 **تَأَخَّيْتَ** ذ , ve mastar **تَأَخٍ**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **تَأَخَّيْتُ** أَخًا “Bir kardeş edindim.” (S, K:) yahut [**تَأَخَّيْتُهُ** mânası] “Ona kardeş dedim.” (K.) ― -b2- **تَأَخَّيْتُ** الشَّىْءَ, (S, K, TA,) yahut بِالشَّىْ, (Msb,) “Şeyi aradım; ona yöneldim; peşine düştüm; ona ulaşmaya yahut onu elde etmeye çalıştım;” (S, Msb, K, TA;) kardeşin kardeşi araması gibi; ve aynı şekilde fiil, mef‘ûlü insan olacak biçimde de kullanılır: fakat aynı mânada **تَوَخَّيْتُ** daha yaygındır. (TA.) Şöyle dersin: **تَأَخَّيْتُ** مَحَبَّتَكَ “Senin sevgini aradım, vb.” (TA, madde **وخى**’da.)

**تَآخَيَا**
6 **تَآخَيَا** تآخيا “Birbirlerine kardeş oldular; yahut dostlar, yoldaşlar ve benzeri oldular.” (S,* TA.)

**أَخٌ**
**أَخٌ** ذ , (S, Msb, K,) aslında **أَخَوٌ**, (Kh, S, Msb,) aşağıda zikredilen ikilinin ilk şekliyle ve **آبَآءٍ** gibi bir çoğulunun bulunmasıyla gösterildiği üzere, (S,) ve **أَخٌّ**, (K,) düşürülen **و**’yu telâfi için ikinci harfin şeddelenmesiyle; tıpkı **أَبٌّ**’de olduğu gibi, (TA,) ve ↓ **أَخًا**, [**أَبًا** gibi,] ve ↓ **أَخُو**, (IAar, K, TA, [sonuncusu, başına harf-i tarif getirilmiş hâliyle, CK’de yanlış olarak الاُخُوٌّ yazılmıştır,]) ve ↓ **أَخْوٌ**, **دَلْوٌ** gibi, (Kr, K,) bilinen bir akrabalık adıdır, (K, TA,) yani: “kardeş; kişinin baba ve annesinin oğludur, yahut ikisinden birinin oğludur:” ayrıca sütkardeş için de kullanılır: (TA:) ve (mecaz kabul edilerek:) “dost; ve yoldaş, ortak, arkadaş:” (K:) **آخِيَّةٌ**’den türetilmiştir [bkz.]; sanki bir **أَخ** diğerine, atın **آخيّة**’ye bağlanması gibi bağlanıp tutturulmuştur: (Har s. 42:) yahut bazı nahivcilere göre, **وَخَى**’dan olup mânası **قَصَدَ**’dır; çünkü **أَخ**’ın, kendi **أَخ**’ı ile aynı hedefi, gayreti yahut isteği vardır: (TA:) **أَخ** başka bir isme muzaf kılındığında son harekesi uzatılır: (Kh:) şöyle dersin: هذَا **أَخُوكَ** [“Bu senin kardeşindir, vb.”], ve مَرَرْتُ بِ**أَخِيكَ** [“Senin kardeşinin yanından geçtim, vb.”], ve رَأَيْتُ **أَخَاكَ** [“Senin kardeşini gördüm, vb.”] : (S: [orada ayrıca, başka bir isme muzaf kılmadan **أَخُو** denmeyeceği de ileri sürülür; fakat bu, IAar ve F’nin **الأَخُو**’nun **الأَخُ**’un eşanlamlısı olduğu iddiasıyla çelişir:]) ikili: **أَخَوَانِ**, (S, Msb, Kur xlix. 10, Ham s. 434,) yahut **أَخْوَانِ**, **خ** sâkin kılınarak, (TA, [fakat bunu başka hiçbir yerde bulmadım,]) ve Arapların bir kısmı **أَخَانِ** der, (S, Msb,) ve Kr, **أَخُوَانِ**’ı zikreder; **خ**’ya damme ile; IB’ye göre şiirde vâki olur; ISd’ye göre ise **أَخُو**’nun ikilisidir; **خ**’ya damme ile: (TA:) çoğul: **اِخْوَةٌ** ve **اِخْوَانٌ**, (S, Msb, K, &c.,) birincisi genellikle öz kardeşlere, ikincisi ise dostlara [ve benzerlerine] uygulanır, (T, S,*) fakat her zaman değil; Kur xlix. 10’da birincisi akrabalığı göstermez; aynı Kur’un xxiv. 60’ında ise ikincisi akrabalığı gösterir, (T, TA,) ve bazen birincisi tek bir erkeğe uygulanır; Kur iv. 12’de olduğu gibi, (S,) ve **أُخْوَةٌ**, (Fr, S, Msb, K, [CK’de اَخْوَةٌ,]) yahut bu mastar benzeri bir çoğul ismidir, (Sb, TA,) ve **أُخْوَانٌ**, (Kr, Msb, K,) ve **آخَآءٌ**, (S, K,) **آبَآءٌ** gibi, (S,) ve **أُخُوٌّ**, ve **أُخُوَّةٌ**, (ISd, K,) sonuncusu Lh tarafından zikredilmiştir; ISd’ye göre bir öncekinin sonuna çoğulu müennes kılan **ة** eklenerek yapılmıştır, (TA,) ve **أَخُونَ**, (S, Msb, K,) ve اخاوون. (Msb: [orada harekesiz yazılmıştır; başka yerde bulmadım.]) **أَخٌ**’un müennesi ↓ **أُخْتٌ**’tur [“kız kardeş” mânasında; ve (mecaz kabul edilerek:) kadın dost vb.]: (S, Msb, K, &c. :) **و**’nun düştüğünü göstermek için **أُخْتٌ**’ta damme ile yazılır; (S;) **ت**, **و**’nun bedelidir; (TA;) müenneslik alâmeti olmak için değildir, (K, TA,) çünkü ondan önceki harf sâkindir: bu, Sb’nin görüşüdür; [SM’ye göre] doğru görüş de budur: zira Sb der ki, eğer bunu bir erkeğin özel adı olarak kullansaydın, onu tam i‘rablı yapardın; eğer **ت** müenneslik alâmeti olsaydı, isim tam i‘rablı olmazdı; gerçi bir yerde sehven onun müenneslik alâmeti olduğunu da söyler: fakat Kh, onun **ت**’sinin [aslında] **ه** [yani **ة**] olduğunu söyler; Lth ise **أُخْتٌ**’un aslının **أَخَةٌ** olduğunu; bazıları da aslının **أَخْوَةٌ** olduğunu söyler: (TA:) ikilisi: **أُخْتَانِ**: (Kh:) çoğulu: **أَخَوَاتٌ**. (Kh, S, Msb, K.) لَا أَخَالَكَ بِفُلَانٍ [“Falancada senin için kardeş, yahut (mecaz kabul edilerek:) dost yoktur”] sözü, لَيْسَ لَكَ بِ**أَخٍ** [“Falanca sana kardeş/dost değildir”] demektir. (S, K.) Bir darbımeselde şöyle denir: مَنْ لَكَ بِ**أَخِيكَ** كُلِّهِ [“Kardeşinin, yahut (mecaz kabul edilerek:) dostunun, bütünüyle (tamamıyla) sana (daima) kardeş/dost gibi davranmasını kim üstlenir?”]. (JK.) Bir diğerinde: رُبَّ **أَخٍ** لَكَ لَمْ تَلِدْهُ أُمُّكَ [(mecaz kabul edilerek:) “Annenin doğurmadığı nice kardeşin vardır”]. (TA.) Bir diğerinde: **أَخُوكَ** أَمِ الذَّئْبُ [“Kardeşin mi, yoksa kurt mu?”]; bir şeyden şüphelenirken söylenir: yine **أَخُوكَ** أَمِ اللَّيْلُ [“Kardeşin mi, yoksa seni aldatan gece mi?”] da böyledir. (Har s. 554.) Bir başka söz: الرُّمْحُ **أَخُوكَ** وَرُبَّمَا خَانَكَ [(mecaz kabul edilerek:) “Mızrak senin kardeşindir; fakat bazen, yahut çoğu kez, sana hainlik eder”]. (TA.) ― -b2- İbn-‘Arafeh der ki: **أُخُوَّةٌ** doğuma bağlı olmadığında, mânası (mecaz kabul edilerek:) “uygunluk yahut benzerlik; ve fiilde birleşme, uyuşma yahut birlik”tir: buradan şu söz: هذَا الثَّوْبُ **أَخُو** هذَا [(mecaz kabul edilerek:) “Bu elbise/bez, bunun benzeridir/yoldaşıdır”] : ve buradan Kur’daki [xvii. 29] şu söz: كَانُوا **اِخْوَانَ** الشَّيَاطِينِ (mecaz kabul edilerek:) “Onlar şeytanların benzerleri/yoldaşlarıdır”: ve aynı [xliii. 47] şu söz: ↓ اِلَّا هِىَ أَكْبَرُ مِنْ **أُخْتِهَا** (mecaz kabul edilerek:) “Fakat o, kendi benzerinden/yoldaşından daha büyüktü; yani hakikatte vb. ona benzeyen şeyden.” (TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: النَّوْمُ **أَخُ** المَوْتِ [“Uyku, ölümün benzeridir”]. (El-Jâmi‘ es-Sagîr.) Yine şöyle denir: لَقِىَ فُلَانٌ **أَخَا** المَوْتِ (mecaz kabul edilerek:) “Falanca, ölümün benzeriyle karşılaştı.” (Msb, TA.) Ve şöyle dediler: لَهَا ↓ وَمَاهُ آللّٰهُ بِلَيْلَپٍ لَا **أُخْتَ** [(mecaz kabul edilerek:) “Allah onu benzeri olmayan bir gece ile musibetlendirdi”], yani öleceği bir gece. (TA.) Ve لَا أُكَلِّمُهُ اِلَّا **أَخَا** السِّرارِ (mecaz kabul edilerek:) “Onunla ancak gizli konuşmanın benzeri kadar konuşurum.” (As, TA.) [Ve buradan,] سُهَيْلٍ ↓ **أُخْتَا** [(mecaz kabul edilerek:) “Süheyl’in iki kız kardeşi”;] **الشّعْرَى العَبُورُ** ve **الشّعْرَى الغُمَيْصَآءُ** denilen iki yıldız. (S ve K, madde **شعر**’da, bkz.) ― -b3- يَاَ **أَخَا** بَكْرٍ, yahut تَمِيمٍ, (mecaz kabul edilerek:) “Ey Bekr kabilesinden olan; yahut Temîm’den olan” demektir. (Ham s. 284.) ― -b4- Lh, Abu-d-Deenâr ve Ibn-Ziyâd’dan rivayetle, القُمْمُ بِ**أَخِى** الشَّرَّ sözünü zikreder; mânası (mecaz kabul edilerek:) “Topluluk kötü bir hâl ve durumdadır.” (TA.) [Fakat başkalarına göre,] şöyle denir: تَرَكْتُهُ بِ**أَخِى** الخَيْرِ, mânası (mecaz:) “Onu kötü bir hâl ve durumda bıraktım”: (JK, * Msb, K, TA:) ve بِ**أَخِى** الشَّرِّ (mecaz:) “iyi bir hâl ve durumda.” (TA.) ― -b5- Yine şöyle dersin: هُوَ**أَخُو** الصَّدْقِ (mecaz kabul edilerek:) “O, doğruluğa yapışan/bağlı kalan kimsedir.” (Msb.) ― -b6- [**أِخُو**, muzaf bir isim olarak, **أَهْلُ** mânasında da kullanılır; mânası (mecaz kabul edilerek:) “bir şeye lâyık/ehil; onu hak eden; ona uygun.” Böylece **أَخُو** ثِقَةٍ (mecaz kabul edilerek:) “güvene lâyık/ehil”; W (s. 91) bunu “kendisine güvenilen kimse” diye açıklar. Ve darbımeselde: لَيْسَ **أَخُو** الكِظَاظِ مَنْ يَسْأَمُهُ (mecaz kabul edilerek:) “Şiddetli üstünlük mücadelesine uygun olan, ondan tiksinip yüz çeviren değildir”: bkz. madde **كظ**.] ― -b7- Ayrıca **ذُو** mânasında da kullanılır: şu sözde olduğu gibi: هُوَ**أَخُو** الغِنَى [(mecaz kabul edilerek:) “O, zenginlik sahibidir”]. (Msb.) [Yine şu sözde: **أَخُو** الخَيْرِ (mecaz kabul edilerek:) “hayır sahibi.” Ve aynı şekilde,] **أَخُو** الخَنَعِ, [**ذُو الخَنَعِ**, yani **ذُو الذِّلَّةِ**, yani] الّذَّلِيلُ [(mecaz kabul edilerek:) “zelil, alçak, hakir”] demektir. (Ham s. 44.) [Yine] سَيْرُنَا **أَخُو** الجِيْدِ, [سَيْرُنَا ذُوالجَيْدِ, yani] سَيْرُنَا جَاهِدٌ [(mecaz kabul edilerek:) “Yolculuğumuz zahmetlidir”] demektir: bkz. madde **غدر**’ın ilk paragrafındaki örnek. (TA.) ― -b8- حُمَّى الأَخَوَيْنِ (mecaz kabul edilerek:) “Hastayı iki gün tutup iki gün bırakan; yahut cumartesi gelip üç gün bırakıp perşembe [yeniden] gelen; böyle devam eden humma.” (Msb.) ― -b9- دَمُ الأَخَوَيْنِ: bkz. **دَمٌ**, madde **دمى**’de.

**أَخًا**
**أَخًا** ذ : **أَخٌ**’a bak.

**أَخْوٌ**
**أَخْوٌ** ذ : **أَخٌ**’a bak.

**أَخُو**
**أَخُو** ذ : **أَخٌ**’a bak.

**أُخْتٌ**
**أُخْتٌ** ذ : **أَخٌ**’a bak, dört yerde.

**أُخَيٌّ**
[ **أُخَيٌّ** ذ ve **أُخَيَّةٌ**, **أَخٌ** ve **أُخْتٌ**’un tasğîrleridir.]

**أَخَوِيٌّ**
**أَخَوِيٌّ** ذ “kardeşçe; uhuvvetle ilgili; bir kardeşe ve bir dosta/yoldaşa ait yahut onunla ilgili;” ayrıca “kız kardeşçe; bir kız kardeşe ait yahut onunla ilgili;” çünkü **أَخَوَاتٌ** [“kız kardeşler” mânasında] denir; fakat Yoo, ↓ **أُخْتِىُّ** derdi; bu kıyasa uygun değildir. (S, TA.)

**أُخْتِىُّ**
**أُخْتِىُّ** ذ : **أَخَوِىُّ**’a bak.

**اِخْوَانٌ**
**اِخْوَانٌ** أخ أخوان اـخوان اخوان , **أَخٌ**’un bir çoğulu olmasının yanı sıra (bkz.), **خِوَانٌ**’ın lehçe varyantıdır. (TA. [bkz. madde **خون**.])

**اِخَاوَةٌ**
**اِخَاوَةٌ** أخاوه اـخاوة اخاوه اخاوة خاوى : 3’e bak.

**أُخُوَّهٌ**
**أُخُوَّهٌ** ذ 1’in bir mastarıdır; ayrıca [kullanım olarak] yalın bir isimdir. (TA.) 1’e bak. ― -b2- Doğuma bağlı olmadığında, mânası (mecaz kabul edilerek:) “uygunluk yahut benzerlik; ve fiilde birleşme, uyuşma yahut birlik”tir. (Ibn-‘Arafeh, TA.)

**آخِيَّةٌ**
**آخِيَّةٌ** آخيه آخية , (Lth, S, Msb, K, &c.,) aslında فَاعُولَةٌ veznindendir, [yani **آخُويَةٌ**,] (Msb,) ve **آخِيَةٌ**, (Lth, Msb, K,) ve **أَخِيَّةٌ**, (JK, K, TA, [fakat K’da bu üç kelimenin yazımı farklı nüshalarda farklı verilmiştir; gördüklerimin hepsinde de biraz kapalıdır,]) “iki ucu toprağa gömülen bir ip parçası,” (ISk, JK, S,) ona bağlı küçük bir değnek yahut çubuk, yahut küçük bir taş ile birlikte, (ISK, S,) bir kısmı halka gibi görünür/açıkta kalır; binit ona bağlanır; (ISk, JK, S;) yumuşak toprakta yapılır; çünkü atlar için yerden çıkan kazıklardan daha elverişlidir; ve yumuşak toprakta kazıktan daha sağlamdır: (TA:) yahut yere çakılmış bir kazığa bağlanan bir halka; binit ona bağlanır: (Msb:) yahut bir çubuk yahut tahta parçası, (K, TA,) bir duvarda yahut iki ucu toprağa gömülü bir ipte enlemesine yerleştirilmiş; [öteki] ucu [yahut kısmı] halka gibi dışarı çıkar; binit ona bağlanır: (K, TA:) yahut atların bağlandığı kazık: (Har s. 42:) [bkz. ayrıca **آرِىُّ**:] birincinin çoğulu **أَوَاخِىُّ**’dir; (JK, S, Msb, K;*) ikincinin çoğulu **أوَاخٍ**; (Msb;) üçüncünün çoğulu **أَخَايَا**, (JK, K,*) tıpkı **خَطَايَا**’nın **خَطِيَّةٌ**’nin çoğulu olması gibi. (TA.) Bir rivayette, mümin ile iman, **آخيّة**’sine bağlanmış ata benzetilmiştir; çünkü at döner dolaşır sonra **آخيّة**’sine döner; mümin de gaflete düşer sonra imana döner. (TA.) Bir diğerinde, insanların sırtlarını binitlerin **أَخَايَا**’sı gibi yapmaları yasaklanmıştır; yani namazda; mânası: orada onları kemerleştirip bu adla anılan halkalar gibi yapmamalarıdır. (TA.) ― -b2- Ayrıca **طُنُبٌ** ile aynı mânadadır; (K;) yani: bu adla anılan çadır ipi türü. (TA, madde **طنب**’da, bkz.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) “dokunulmaz/saygıdeğer bir hak ve benzeri;” eşanlamlısı **حُرْمَةٌ** ve **ذِمَّةٌ**. (S, K.) Şöyle dersin: لِفُلَانٍ **أَوَاخِىُّ** وَأَسْبَابٌ تُرْعَى [(mecaz kabul edilerek:) “Falancanın gözetilecek dokunulmaz hakları ve akrabalık-sevgi bağları vardır”]. (S.) Ve لَهُ عِنْدِى **آجِيَّةٌ** (mecaz kabul edilerek:) “Benim yanımda/nezdimde onun güçlü, dokunulmaz bir hakkı; ve yakın bir bağ/irtibatı; yahut bir yaklaşma, ünsiyet yahut gönül alma vesilesi vardır.” (TA.) ― -b4- ‘Ömer’in bir rivayetinde, El-‘Abbâs’a şöyle dediği nakledilir: أَنْتَ **آخِيَّةُ** **آبَآءِ** رَسُولِ اَللّٰهِ; burada **آخِيَّةٌ**, **بَقِيَّةَ** mânasında kullanılmıştır; [buna göre sözler “Sen, Allah’ın Elçisi’nin atalarının en seçkin kalıntısısın” diye çevrilebilir;] sanki demek istemiştir ki: Allah’ın Elçisi’nin soyundan, kişinin kendisine dayandığı ve tutunduğu kimse sensin. (TA.)
