# أخو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AE%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أخو

: ( و *!الأَخِيَّةُ ، كأَبِيَّةٍ ، مَقْصورٌ ( ويُشَدُّ ، صَوابُه ويُمَدُّ .
ثم راجَعْتُ التّكمِلَةَ فوَجَدْتُ فيه :

قالَ اللَّيْثُ : *!الآخِيَةُ كآنِيَةٍ لُغَةٌ في *!الآخيَّةِ مُشَدَّدَةً ؛ فظَهَرَ أنَّ الذي في النسخِ كأبيَّةٍ غَلَطٌ ، وصَوابُه كآنِيَةٍ . وقَوْلُه : ويُشَدُّ صَحِيحٌ ، فتأَمَّلْ .
( ويُخَفَّفُ ، أَي مع المدِّ ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ على المدِّ والتَّشْديدِ : ( عُودٌ يُعَرَّضُ ( في حائِطٍ أَو في حَبْلٍ يُدْفَنُ طَرَفاهُ في الأرضِ ويُبْرَزُ طَرَفُهُ كالحَلْقَةِ تُشَدُّ فيها الدَّابَّةُ .
وقالَ ابنُ السِّكّيتُ : هو أن يُدْفَنَ طَرَفا قِطْعَةٍ مِن الحَبْلِ في الأرضِ وفيه عُصَيَّةٌ أَو حُجَيْر ويظهرُ منه مثْلُ عُرْوَةٍ تُشَدُّ إليه الدابَّةُ .
وقالَ الأَزْهَرِيُّ : سَمِعْت ( بَعْضَ ) العَرَبِ يقولُ للحَبْل الذي يُدْفَن في الأرضِ مَثْنِيّاً ويَبْرُزُ طَرَفاه الآخَرَان شِبْه حَلْقةٍ وتُشَدُّ به الدابَّةُ *!آخِيَةٌ .
وقالَ أَعْرابيٌّ لآخَر : *!أَخِّ لي *!آخِيَّة أَرْبُط إليها مُهْرِي ؛ وإنَّما *!تُؤَخَّى الآخِيَّةُ في سُهولَةِ الأرضِ لأنَّها أَرْفَقَ بالخَيْل مِن الأَوْتَادِ الناشِزَةِ عن الأَرضِ ، وهي أَثْبَتُ في الأرضِ السَّهْلةِ مِن الوَتِدِ .
ويقالُ *!للآخِيَّة : الإِدْرَوْنُ ، والجَمْعُ الأَدارِينُ .
وفي حدِيثِ أبي سعيدٍ الخُدْرِيّ : ( مَثَلُ المُؤْمِنِ والإِيمانِ كمَثَل الفَرَسِ في *!آخِيَّتِه يَجولُ ثم يَرْجِعُ إلى آخِيَّتِه ، وإنَّ المُؤْمنَ يَسْهو ثم يَرْجِعُ إلى الإِيمانِ ) .
( ج *!أَخايَا ، على غيرِ قِياسِ ، مثْلُ خَطِيَّةٍ وخَطَايا وعِلَّتُها كعِلَّتِها ؛ ومنه الحدِيثُ : ( لا تَجْعَلُوا ظُهورَكُم *!كأَخَايا الدوابِّ ) . أَي في الصَّلاةِ ، أَي لا تُقَوِّسُوها فيها حتى تَصيرَ كهذه العُرى .
( *!وأواخِيُّ ، مُشَدَّدَة الياءِ .
( *!والأخِيَّةُ ، بالتَّشديدِ : ( الطُّنُبُ .
( وأَيْضاً : ( الحُرْمَةُ والذِّمَّةُ ؛

ومنه حدِيثُ عُمَر : أنَّه قالَ للعبَّاسِ : ( أَنْتَ *!أخِيَّةُ آباءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ؛ أَرَادَ *!بالأخِيَّةِ البَقِيَّةِ .
يقالُ : له عنْدِي آخِيَّة ، أَي متانةٌ قَوِيَّةٌ ووَسِيلةٌ قَرِيبةٌ ، كأنَّه أَرادَ : أَنْتَ الذي يُسْتَنَدُ إليه مِن أَصْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ويُتَمَسَّكُ به .
ويقالُ : لفلانٍ عنْدَ الأميرِ آخِيَّةٌ ثابِتَةٌ .
وله أَواخٍ وأسْبابٌ تُرْعى .
( *!وأَخَّيْتُ للدَّابَّةِ *!تأْخِيَةً : عَمِلْتُ لها آخِيَّةٌ .
قالَ أعْرابيٌّ لآخر : أَخِّ لي *!أخِيَّةً أَرْبُط إليها مُهْرِي .
( *!والأَخُ : أَحَدُ الأَسْماءِ السِّتَّةِ المُعْرَبةِ بالواوِ والألفِ والياءِ .
قالَ الجَوْهَرِيُّ : ولا تكونُ مُوحَّدَةً إلا مُضافَةً .
قالَ ابنُ بَرِّي : ويجَوزُ أَنْ لا تُضافَ وتُعْربَ بالحَرَكاتِ نَحْو : هذا *!أَخٌ وأَبٌ وحَمٌ وفَمٌ ، ما خَلا قَوْلهم : ذُو مالٍ فإنَّه لا يكونُ إلاَّ مُضافاً .
( *!والأَخُّ ، مُشَدَّدَةً ، وإنَّما شُدِّدَ لأنَّ أَصْلُه *!أَخو ، فزَادُوا بدَلَ الواوِ خاءً ، كما مَرَّ في الأَبِ ؛
( *!والأَخُوُّ : لُغَةٌ فيه حَكَاها ابنُ الأَعْرابيِّ ؛
( *!والأَخَا ، مَقْصوراً ، حَكَاها ابنُ الأَعْرابيِّ أَيْضاً ؛ ومنه : مُكْرَهٌ *!أَخَاك لا بَطَل .
( *!والأَخوُ ، كدَلْوٍ ؛ عن كُراعٍ ؛ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ :
ما المرء *!أخُوك إن لم تلفه وزراً عند الكريهةِ معواناً على النُّوبِقالَ الخَلِيلُ : أَصْلُ تَأْسِيسِ بناءِ *!الأَخِ على فَعَل بثلاثِ مُتِحرِّكاتٍ ، فاسْتَثْقلُوا ذلك ، وأَلقوا الواوَ ، وفيها ثلاثَةُ أَشْياءٍ : حرْف وصَرْف وصَوْت ، فرُبَّما أَلْقَوا الواوَ والياءَ

بصَرْفها فأَبْقوا منها الصَّوْت فاعتَمدَ الصَّوْتُ على حَرَكَةِ ما قَبْله ، فإن كانتِ الحَركَةُ فَتْحةً صارَ الصَّوْتُ معها أَلِفاً لَيِّنةً ، وإن كانتْ ضمَّةً صارَ مَعَها واواً لَيِّنةً ، وإن كانتْ كَسْرَةً صارَ مَعها ياءً لَيِّنَةً ، واعْتَمدَ صَوْتُ واوِ الأَخِ على فتْحَةِ الخاءِ فصارَ مَعها أَلِفاً لَيِّنةً *!أَخَا ؛ ثمَّ أَلقَوا الأَلِفَ اسْتِخْفافاً لكَثْرةِ اسْتعْمالِهم وبَقِيت الخاءُ على حَرَكَتِها فَجَرَتْ على وُجُوهِ النحْو لقِصَر الاسْمِ ، فإذا لم يُضِيفُوه قَوَّوْهُ بالتَّنْوين ، وإذا أَضافُوا لم يَحْسُنِ التَّنْوين في الإِضافَةِ فقَوَّوْهُ بالمدِّ .
( مِن النَّسَبِ م مَعْروفٌ ، وهو مَن وَلدَه أَبُوك وأُمُّكَ أَو أَحدهما ، ويُطْلَقُ أَيْضاً على الأَخِ مِنَ الرِّضاع ، والتَّثْنيةِ أَخْوان ، بسكونِ الخاءِ ، وبعضُ العَرَبِ يقولُ : *!أَخانِ ، على النَّقْصِ .
وحكَى كُراعٌ : *!أخُوانِ ، بِضمِّ الخاءِ .
قالَ ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرِي كيْفَ ذَلِكَ .
وقالَ ابنُ بَرِّي : هو في الشِّعْرِ ، وأَنْشَدَ لخُليجٍ الأَعْيَويّ :
*!لأَخْوَيْنِ كانا خيرَ *!أَخَوَيْنِ شِيمةًوأَسْرَعَهُ في حاجةٍ لي أُرِيدُهاوَجَعَلَهُ ابنُ سِيدَه : مُثنَّى *!أَخُو ، بضمِّ الخاءِ ، وأَنْشَدَ بيتَ خُلَيْجَ .
( وقد يكونُ الأَخُ : ( الصَّدِيقُ والصَّاحِبُ ؛ ومنه قَوْلُهم : ورُبَّ أَخٍ لم تَلِدْهُ أُمُّك ؛ ( ج *!أخونَ ؛ أَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لعَقِيلِ بنِ عُلَّفَة المُرِّيّ :

وكان بَنُو فَزَارَةَ شَرَّ قوْمٍ وكُنْتُ لهم كَشَرِّ بَني *!الأَخِينا قالَ ابنُ بَرِّي : صَوابُه : شَرَّ عَمَ ؛ قالَ : ومِثْلهُ قَوْلُ العباسِ بنِ مِرْداسٍ :
فَقُلْنا أَسْلموا إِنَّا *!أَخُوكُم ْفقد سَلِمَتْ من الإحَنِ الصُّدورُ ( *!وآخاءٌ ، بالمدِّ ، كآباءٍ ، حكَاهُ سِيْبَوَيْه عن يونُسَ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عليَ :
وَجَدْتُم بَنيكُم دُونَنا إذ نُسِبْتُمُوأَيُّ بَني *!الآخاءِ تَنْبُو مَناسِبُهُ ( ويُجْمَعُ أَيْضاً على ( *!إخْوانٍ ، بالكسْرِ ، مِثْل خَرَبٍ وخِرْبان ؛ ( *!وأُخْوانٌ ، بالضَّمِّ ؛ عن كُراعٍ والفرَّاء ؛ ( *!وإِخْوَةٌ بالكسْرِ .
قالَ الأَزْهَرِيُّ : هُم *!الإِخْوةُ إذا كانوا لأبٍ ، وهُم *!الإخْوان إذا لم يكونوا لأبٍ .
قالَ أَبو حاتِم : قالَ أَهْلُ البَصْرَةِ أَجْمَعونَ : الإخْوةُ في النَّسَبِ ، *!والإِخْوان في الصَّداقَةِ .
قالَ الأزْهرِيُّ : وهذا غَلَطٌ ، يقالُ للأَصْدِقاءِ ، وغَيْر الأَصْدِقاءِ *!إخْوةٌ *!وإخْوان ؛ قالَ اللَّهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿إِنَّما المُؤْمِنُونَ *!إخْوةٌ﴾ ، ولم يَعْنِ النَّسَبَ ؛ وقالَ ﴿أَو بُيُوتِ *!إخْوانِكم﴾ ، وهذا في النَّسَبِ .
( *!وأُخْوَةٌ ، بالضَّمِّ . عن الفَّراء . وأَمَّا سِيْبِوَيْه فقالَ : هو اسمٌ للجَمْعِ وليسَ بجَمْعٍ ، لأنَّ فَعْلاً ليسَ ممَّا يُجْمَع على فُعْلة .
( *!وأُخُوَّةٌ *!وأُخُوٌّ ، مُشَدَّدَيْنِ مَضْمومينِ ، الأُولى حَكَاها اللَّحْيانيُّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه *!أُخُوٌّ على مثَالِ فُعُول ، ثم لَحِقَت الهاءُ

لتَأْنيثِ الجَمْعِ كالبُعُولةِ والفُحُولَةِ .
( *!والأُخْتُ : للأُنْثى ، صيغَةٌ على غيرِ بناءِ المُذَكَّر ، ( والتَّاءُ بَدَلٌ مِن الواوِ ، وزنها فَعَلَة فَنقلُوها إلى فُعْل وأَلحَقَتْها التَّاءُ المُبْدَلةُ من لامِها بوزْنِ فُعْل ، فقالوا *!أُخْت . و ( ليسَ للتَّأْنيثِ كما ظَنَّ مَنْ لا خبْرَةَ له بهذا الشأْنِ ، وذلِكَ لسكونِ ما قَبْلها ؛ هذا مَذْهَبُ سِيْبَوَيْهِ ، وهو الصَّحيح ، وقد نَصَّ عليه في بابِ ما لا يَنْصرِفُ فقالَ : لو سمَّيت بها رَجُلاً لصَرَفْتها مَعْرِفة ، ولو كانتْ للتَّأْنيثِ لمَا انْصَرَفَ الاسمُ ، على أنَّ سِيْبَوَيْه قد تسمَّح في بعضِ أَلْفاظِه في الكِتابِ فقالَ : هي علامَةُ تأْنِيثٍ ، وإِنَّما ذلكَ تَجوُّزٌ منه في اللَّفْط لأنَّه أَرْسَلَه غُفْلاً ، وقد قيَّده في بابِ ما لا يَنْصَرِف ، والأخْذُ بقَوْلِه المُعلَّل أَقْوى مِنَ الأَخْذ بقَولِه الغُفْل المُرْسَلِ ، ووَجْه تجوُّزه أنَّه لمَّا كانتِ التاءُ لا تُبْدَلُ مِن الواوِ فيها إلاَّ مع المُؤَنَّث صارَتْ كأنَّها علامَةُ تأْنيثٍ ، وأعْنِي بالصِّيغَةِ فيها بتائِها على فُعْل وأَصْلُها فَعَل ، وإِبْدالُ الواوِ فيها لازِمٌ لأنَّ هذا عَمَلٌ اخْتصَّ به المُؤَنَّث ، ( ج *!أَخوَاتٌ .
وقالَ الخَليلُ : تأْنِيثُ الأَخِ أُخْتٌ ، وتَاؤُها هاء ، *!وأُخْتان *!وأَخَوات .
وقالَ اللَّيْثُ : *!الأُخْتُ كانَ حَدُّها *!أَخَةٌ ، فصارَ الإعْرابُ على الخاءِ والهاءِ في مَوْضِع رَفْعٍ ، ولكنها انْفَتَحَتْ بحالِ هاءِ التأْنِيثِ فاعْتَمدَتْ عليه لأنَّها لا تَعْتمدُ على حَرْفٍ تحرَّكَ بالفتْحَةِ وأُسْكِنَتْ الخاءُ فحوِّل صَرْفُها على الأَلِفِ ، وصارَتِ الهاءُ تاءً كأَنَّها مِن أَصْلِ الكَلِمَةِ ، وَوَقَعَ

الإعْرابُ على التاءِ وأُلْزِمَت الضمةُ التي كانتْ في الخاءِ الأَلفَ .
وقالَ بعضُهم : أَصْلُ الأُخْت *!أَخْوة فحُذِفَتِ الواوُ كما حُذِفَتْ مِن الأَخِ ، وجُعِلَتِ الهاءُ تاءً فننُقِلَتْ ضمَّةُ الواوِ المَحْذوفَةِ إلى الأَلفِ فقيلَ أُخْت ، والواوُ أُخْتُ الضمَّةِ .
( وما كنْتَ *!أَخاً ، ولقد *!أَخَوْتَ *!أُخُوَّةً ، بالضمِّ وتَشْديدِ الواوِ ، ( *!وآخَيْتُ ، بالمدِّ ، ( *!وتأَخَّيْتُ : صِرْتُ أَخاً .
ويقالُ : *!أَخَوْتُ عشرةً : أَي كنتُ لهم أَخاً .
( *!وآخاهُ *!مُؤاخاةً *!وإخاءً *!وإخاوَةً ، وهذه عن الفرَّاء ، ( *!ووِخاءً ، بكسْرِهنَّ ، ( *!ووَاخاهُ ، بالواوِ لُغَةٌ ( ضَعيفَةٌ قيلَ : هي لُغَةُ طيِّيءٍ .
قالَ ابنُ بَرِّيِ : وحَكَى أَبو عبيدٍ في غرِيبِ المصنَّفِ ، ورَوَاهُ عن اليَزِيدي : *!آخَيْتَ *!ووَاخَيْتَ وآسَيْتَ ووَاسَيْتَ وآكَلْتَ ووَاكَلْتَ ، ووَجْهُ ذَلِكَ مِن جهَةِ القِياسِ هو حَمْلُ الماضِي على المُسْتَقْبلِ إذ كانوا يَقولُونَ : *!تُواخِي ، بقَلْبِ الهَمْزةِ واواً على التَّخْفيفِ ، وقيل : هي بَدَلٌ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وأَرَى *!الوِخاءَ عليها والاسمُ *!الأُخُوَّةُ ، تقولُ : بَيْني وبَيْنه أُخُوَّةٌ وإِخاءٌ .
وفي الحدِيثِ : *!آخَى بينَ المُهاجِرِين والأَنْصَار ، أَي أَلَّفَ بينهم *!بأُخُوَّةِ الإسْلامِ والإِيمانِ .
وقالَ اللَّيْثُ : *!الإِخاءُ *!والمُؤاخاةُ *!والتأَخِّي *!والأُخُوَّةُ قَرابَةُ الأَخِ .
( *!وتأَخَّيْتُ الشَّيءَ : تَحَرَّيْتُهُ ) تَحَرِّي

الأَخِ *!لأَخِيهِ ؛ ومنه حدِيثُ ابنِ عُمَر : ( *!يتَأَخَّى *!مُتأَخ رَسُولِ اللَّهِ ) ، أَي يَتَحرَّى ويَقْصِدُ ، ويقالُ فيه بالواوِ أَيْضاً وهو الأكْثَرُ .
( (و)*!تأَخَّيْتُ ( أَخاً : اتَّخَذْتُهُ أَخاً ، ( أَو دَعَوْتُهُ أَخاً .
( وقَوْلُهم : ( لا أَخَا لَكَ بفلانٍ ، أَي ( ليسَ لَكَ *!بأَخٍ ؛ قالَ النابِغَةُ :
أَبْلغْ بَني ذُبيانَ أنْ لا أخا لَهُمْبعبْسٍ إذا حَلّو الدِّماخَ فأَظْلَمَا ( ويقالُ : ( تَرَكْتُه بأَخِ الخَيْرِ ) ، أَي ( بشَرَ ) ؛ *!وبأَخِ الشَرِّ : أَي بَخيرٍ ؛ وهو مجازٌ .
وحَكَى اللَّحْيانّي عن أَبي الدِّينارِ وأَبي زِيادٍ : القوْمُ بأَخِي الشَّرِّ ، أي بشَرَ .
( *!وأُخَيَّانِ ، كعُلَيَّانِ : جَبَلانِ في حقِ ذي العرْجاءِ ، على الشبيكةِ ، وهو ماءٌ في بَطْنِ وادٍ فيه رَكايَا كَثيرَةٌ ؛ قالَهُ ياقوتُ .
وممَّا يُسْتَدركُ عليه :
قالَ : بعضُ النّحويِّين : سمِّي الأَخُ أَخاً لأنَّ قَصْده قصد *!أَخِيهِ ، وأَصْلُه مِن وَخَى أَي قَصَدَ فقُلِبَتِ الواوُ هَمْزةً .
والنِّسْبةُ إلى الأَخِ *!أَخَوِيٌّ ، وكَذَلِكَ إلى *!الأُخْت لأنَّك تقولُ *!أَخَوات ؛ وكانَ يونُسُ يقولُ *!أُخْتِيٌّ ، وليسَ بِقياسٍ .
وقالوا : الرُّمْحُ *!أَخُوكَ ورُبَّما خانَكَ .
وقالَ ابنُ عرفَةَ : الإخْوَةُ إذا كانتْ في غيرِ الوِلادَةِ كانت المُشاكَلَةُ ، والاجتماعُ في الفعْلِ ، نَحْو هذا الثّوْبُ *!أَخُو هذا ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿كانوا *!إخْوان الشَّياطِيْنِ﴾ ، أَي هُمْ مُشاكِلُوهُم .
وقَوْلُه تعالى : { إلاّ

هي أَكْبَر مِن *!أُخْتها } .
قالَ السَّمين : جَعَلَها أُخْتها لمُشارَكَتِها لها في الصحَّةِ والصدْقِ والإنابَةِ ، والمعْنَى أنَّهنَّ أَي الآيات مَوْصُوفات بكبْر لا يكدن يَتفَاوَتْن فيه .
وقَوْلُه تعالى : ﴿لعنت أختها﴾ إشارَةٌ إلى مُشارَكتِهم في الوِلايَةِ .
وقوُلُه تعالى : ﴿إِنَّما المُؤْمنُونَ إخْوَةٌ﴾ ، إشارَةً إلى اجْتِماعِهم على الحقِّ وتَشارِكهم في الصفَّةِ المُقْتضيةِ لذلِكَ .
وقالوا : رَمَاهُ اللَّهُ بلَيْلةٍ لا أُخْتَ لها ، وهي لَيْلَة يَمُوت .
*!وتآخَيَا على تَفاعَلا : صارَ *!أَخَوَيْن .
*!والخُوَّةُ ، بالضمِّ : لُغَةٌ في الأُخُوَّةِ ؛ وبه رُوِي الحدِيثُ : ( لو كنتُ مُتَّخِذاً خليلاً لاتَّخَذْتُ أَبا بكْرٍ خَليلاً ) ، ولكن خُوَّة الإسلامِ .
قالَ ابنُ الأثيرِ : هكذا رُوِي الحدِيثُ .
وقالَ الأَصْمَعيُّ في قوْلِهم : لا أُكَلِّمهُ إلاَّ أَخا السِّرارِ ، أَي مثْل السِّرار .
ويقالُ : لَقِيَ فلانٌ *!أَخا المَوْتِ ، أَي مثل المَوْتِ .
ويقالُ : سَيْرُنا *!أَخُو الجَهْدِ ، أَي سَيْرُنا جاهِدٌ .
ويقالُ : *!آخَى فلانٌ في فلانٍ *!آخِيَة فكَفَرَها ، إذا اصْطَنَعه وأَسْدَى إليه ؛ قالَ الكُمَيْت :
سَتَلْقَوْن ما *!آخِيّكُمْ في عَدُوِّكُمْعليكم إذا ما الحَرْبُ ثارَ عَكُوبُها *!والأَخِيَّةُ : البَقِيَّةُ .
وبينَ السَّماحَةِ والحَماسَةِ *!تآخٍ ؛ وهو مجازٌ .
*!والإِخْوانُ : لُغَةٌ في الخِوَانِ ؛ ومنه

الحدِيثُ : ( حتى أن أَهْلَ *!الإخْوَان ليَجْتَمِعُونَ ) ، وأَنْشَدَ السَّمين للعريان :
ومنحر مئناثٍ يخر خَوارُهاوموضع *!إخْوان إلى جنب إخْوان *!ِوأُخَّى ، كرُبى : ناحِيَةٌ مِن نواحِي البَصْرةِ في شرْقي دجْلَةَ ذات أنْهارٍ وقُرىً ؛ عن ياقوت .
ويوم *!أُخِيَّ ، مُصَغَّراً : من أَيَّامِ العَرَبِ ، أَغارَ فيه أَبو بِشْرٍ العُذْرِيُّ على بَني مُرَّةَ ؛ عن ياقوت .
*!والإِخِيّةُ كعليّةٍ : لُغَةٌ في *!الأَخِيَّةِ *!والآخِيَةِ .

### Türkçe

: ( ve **الأَخِيَّةُ** , **أَبِيَّةٍ** gibi, maksûr’dur (ve şeddelenir; doğrusu ise ve uzatılırdır).
Sonra **التّكمِلَةَ**’yi yeniden gözden geçirdim de onda şunu buldum:

**اللَّيْثُ** dedi: **الآخِيَةُ** , **آنِيَةٍ** gibi, şeddeli **الآخيَّةِ** hakkında bir dildir; böylece nüshalarda **أبيَّةٍ** gibi olanın hata olduğu, doğrusunun **آنِيَةٍ** gibi olduğu ortaya çıktı. Ve onun “ve şeddelenir” sözü doğrudur; öyleyse düşün.
( Ve hafifletilir; yani med ile birlikte; **الجَوْهَرِيُّ** med ve teşdîd ile yetindi: ( bir değnek ki ( bir duvarda yahut bir ipte enlemesine konur; iki ucu toprağa gömülür ve ucu halka gibi dışarı çıkar; binek hayvanı onun içinde bağlanır.
**ابنُ السِّكّيتُ** dedi: O, ipin bir parçasının iki ucunun toprağa gömülmesidir; onda bir küçük değnek yahut küçük taş vardır ve ondan bir ilmek gibi bir şey görünür; binek hayvanı ona bağlanır.
**الأَزْهَرِيُّ** dedi: Arapların (bazılarını) işittim; toprağa iki katlı olarak gömülen ve öteki iki ucu halka benzeri olarak dışarı çıkan ve binek hayvanının onunla bağlandığı ipe **آخِيَةٌ** derler.
Bir bedevî diğerine dedi: Bana bir **آخِيَّة** yap, tayımı ona bağlayayım; ancak **الآخِيَّةُ** yerin düzlüğünde yapılır; çünkü o, yerden çıkıntılı kazıklardan atlar için daha yumuşaktır ve düz toprakta kazıktan daha sağlamdır.
Ve **للآخِيَّة** denir: **الإِدْرَوْنُ**; çoğulu **الأَدارِينُ**’dir.
Ebû Saîd el-Hudrî’nin hadîsinde: ( Mümin ve iman misali, **آخِيَّتِه**’sindeki atın misali gibidir; dolaşır sonra **آخِيَّتِه**’sine döner; ve muhakkak mümin gaflet eder sonra imana döner ).
( Çoğulu **أَخايَا**’dır, kıyasa göre olmaksızın; **خَطِيَّةٍ** ve **خَطَايا** gibi; ve onun illeti onun illeti gibidir; ve ondan hadîs: ( Sırtlarınızı binek hayvanlarının **كأَخَايا**’sı gibi yapmayın ). Yani namazda; yani onları onda bükmeyin ki bu ilmekler gibi olsun.
( **وأواخِيُّ**; yâ’sı şeddelidir.
( **والأخِيَّةُ** , teşdîd ile: ( çadır ipi.
( Ve ayrıca: ( hürmet ve zimmet;

Ve ondan Ömer’in hadîsi: Abbas’a dedi ki: ( Sen, Allah’ın Resûlü’nün صلى الله عليه وسلم babalarının **أخِيَّةُ**’sisin ); **بالأخِيَّةِ** ile “bakiye”yi kastetti.
Denir: Onun bende bir **آخِيَّة**’si vardır; yani güçlü bir metanet ve yakın bir vesile; sanki kastetti: Sen, Allah’ın Resûlü’nün صلى الله عليه وسلم aslından dayanılan ve tutunulan kimsesin.
Ve denir: Falanın emîr yanında sabit bir **آخِيَّةٌ**’si vardır.
Ve onun gözetilen **أَواخٍ**’ı ve sebepleri vardır.
( **وأَخَّيْتُ** binek hayvanı için **تأْخِيَةً**: Ona bir **آخِيَّةٌ** yaptım.
Bir bedevî diğerine dedi: Bana bir **أخِيَّةً** yap, tayımı ona bağlayayım.
( **والأَخُ**: vav, elif ve yâ ile i‘rab olunan altı isimden biridir.
**الجَوْهَرِيُّ** dedi: Tekil olarak ancak muzaf olduğu halde olur.
**ابنُ بَرِّي** dedi: Muzaf olmaması ve harekelerle i‘rab edilmesi caizdir; şu gibi: Bu bir **أَخٌ** ve **أَبٌ** ve **حَمٌ** ve **فَمٌ**’dur; “ذُو مالٍ” sözleri hariç; çünkü o ancak muzaf olur.
( **والأَخُّ** , şeddeli: ancak aslı **أَخو** olduğu için şeddelendi; vavın bedeli olarak bir hâ eklediler; **الأَبِ**’de geçtiği gibi;
( **والأَخُوُّ**: onda bir dildir; **ابنُ الأَعْرابيِّ** onu nakletti;
( **والأَخَا** , maksûr olarak: **ابنُ الأَعْرابيِّ** onu da nakletti; ve ondan: **مُكْرَهٌ أَخَاك لا بَطَل**.
( **والأَخوُ** , **دَلْوٍ** gibi; **كُراعٍ**’dan; ve ondan şairin sözü:
İnsan, eğer onu sıkıntıda yük taşıyan, musibetlere yardım eden bulmazsan, senin **أخُوك** değildir
**الخَلِيلُ** dedi: **الأَخِ** binasının **فَعَل** üzerine, üç harekeli olarak tesisinin aslıdır; bunu ağır buldular, vavı attılar; onda üç şey vardır: harf, sarf ve ses; bazen vavı ve yâyı

sarfıyla atarlar da ondan sesi bırakırlar; ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır: eğer hareke fetha ise ses onunla yumuşak bir elif olur; eğer damme ise onunla yumuşak bir vav olur; eğer kesra ise onunla yumuşak bir yâ olur. **الأَخِ**’in vavının sesi hâ’nın fethasına dayandı da onunla yumuşak bir elif oldu: **أَخَا**; sonra elif’i, kullanımlarının çokluğundan dolayı hafifletme için attılar; hâ kendi harekesi üzere kaldı da ismin kısalığından dolayı nahiv vecihleri üzere cereyan etti: onu muzaf etmediklerinde tenvin ile kuvvetlendirdiler; muzaf ettiklerinde ise izafede tenvin güzel olmadı, onu med ile kuvvetlendirdiler.
( Nesebden m ma‘rûftur; o, babanın ve annenin yahut ikisinden birinin doğurduğu kimsedir; ayrıca süt kardeş için de kullanılır. Tesniyesi **أَخْوان**’dır, hâ sâkin olarak; Arapların bazısı noksan üzere **أَخانِ** der.
**كُراعٌ** nakletti: **أخُوانِ** , hâ’nın dammesiyle.
**ابنُ سِيدَه** dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum.
**ابنُ بَرِّي** dedi: Bu şiirdedir; **خُليجٍ الأَعْيَويّ**’den şu beyti okudu:
İki **أَخْوَيْنِ** için; huyca iki **أَخَوَيْنِ**’in en hayırlısı idiler
Ve benim istediğim bir işte ona en çabuk olanı
**ابنُ سِيدَه** onu, hâ’nın dammesiyle **أَخُو**’nun tesniyesi yaptı ve **خُلَيْجَ**’in beytini okudu.
( Ve **الأَخُ** olabilir: ( dost ve arkadaş; ve ondan onların sözü: Nice bir kardeş vardır ki onu annen doğurmamıştır; ( çoğulu **أخونَ**; **الجَوْهرِيُّ** **عَقِيلِ بنِ عُلَّفَة المُرِّيّ**’den okudu:

Ve **بَنُو فَزَارَةَ** en kötü kavimdi; ben de onlara **بَني الأَخِينا**’nın en kötüsü gibi idim
**ابنُ بَرِّي** dedi: Doğrusu: **شَرَّ عَمَ**’dır; dedi: ve onun benzeri **العباسِ بنِ مِرْداسٍ**’ın sözü:
Dedik: Müslüman olun; muhakkak biz sizin **أَخُوكُم**’uz
Böylece göğüsler kinlerden selâmet buldu
( **وآخاءٌ** , med ile, **آباءٍ** gibi; **سِيْبَوَيْه** onu **يونُسَ**’tan nakletti; **أَبو عليَ** okudu:
Nisbet edildiğinizde, siz oğullarınızı bize karşı buldunuz
Ve hangi **الآخاءِ** oğullarının nesebleri uzak durur?
( Ayrıca ( **إخْوانٍ** üzerine de cem‘ olunur, kesra ile; **خَرَبٍ** ve **خِرْبان** gibi; ( **وأُخْوانٌ** , damme ile; **كُراعٍ** ve **الفرَّاء**’dan; ( **وإِخْوَةٌ** kesra ile.
**الأَزْهَرِيُّ** dedi: Babadan iseler onlar **الإِخْوةُ**’dir; babadan değil iseler onlar **الإخْوان**’dır.
**أَبو حاتِم** dedi: Basra ehlinin hepsi dedi ki: **الإخْوةُ** nesebdedir, **والإِخْوان** dostluktadır.
**الأزْهرِيُّ** dedi: Bu hatadır; dostlara ve dost olmayanlara **إخْوةٌ** ve **إخْوان** denir; Allah, عزّ وجلّ, dedi: ﴿Muhakkak müminler **إخْوةٌ**’dir﴾, nesebi kastetmedi; ve dedi: ﴿yahut **إخْوانِكم**’ın evleri﴾, bu ise nesebdedir.
( **وأُخْوَةٌ** , damme ile; **الفَّراء**’dan. **سِيْبِوَيْه**’e gelince dedi ki: O, cem‘ için bir isimdir, cem‘ değildir; çünkü **فَعْلاً** , **فُعْلة** üzerine cem‘ olunanlardan değildir.
( **وأُخُوَّةٌ** ve **أُخُوٌّ** , ikisi de şeddeli ve dammeli; birincisini **اللَّحْيانيُّ** nakletti.
**ابنُ سِيدَه** dedi: Bana göre o, **فُعُول** misali üzere **أُخُوٌّ**’dur; sonra hâ ona eklendi.

Topluluğun müennesliği için; **البُعُولةِ** ve **الفُحُولَةِ** gibi.

( *!Ve **الأُخْتُ**: dişi için; müzekkerin binası üzere olmayan bir sîga; ( ve **التَّاءُ** **الواوِ**’dan bedeldir; vezni **فَعَلَة**’dir; onu **فُعْل**’e naklettiler ve lâm’ından bedel kılınmış **التَّاءُ** onu **فُعْل** vezniyle ilhak etti; böylece *!**أُخْت** dediler. Ve ( te’nîs için değildir; bu işten haberi olmayanın zannettiği gibi; bu, ondan öncekinin sâkin oluşundandır; bu, Sîbeveyh’in mezhebidir ve o sahîhtir; ve bunu “mâ lâ yansarif” bâbında açıkça belirtmiştir; şöyle dedi: “Eğer onunla bir erkeği isimlendirsen onu ma‘rife olarak sarf ederdim; eğer te’nîs için olsaydı isim munsarif olmazdı.” Şu da var ki Sîbeveyh, Kitap’ta bazı lafızlarında müsamaha gösterip “o, te’nîs alâmetidir” dedi; fakat bu, lafızda ondan bir tecâvüzdür; çünkü onu kayıtsız salıvermiştir; onu “mâ lâ yansarif” bâbında kayıtlamıştır; onun illetli sözüyle almak, onun kayıtsız salıverilmiş sözüyle almaktan daha kuvvetlidir. Tecâvüzünün yönü şudur: **التاءُ** onda ancak müennesle birlikte **الواوِ**’dan ibdâl olunduğu için, sanki te’nîs alâmeti gibi oldu; ve ben, onda tâ’sıyla **فُعْل** üzere olan sîgayı kastediyorum; aslîsi **فَعَل**’dir; onda **الواوِ**’nun ibdâli lâzımdır; çünkü bu, müennese mahsus bir ameldir. ( Çoğulu: *!**أَخوَاتٌ**.

Ve Halîl dedi: **الأَخِ**’in te’nîsi **أُخْتٌ**’tur; onun tâ’sı hâ’dır; *!**وأُخْتان** ve *!**وأَخَوات**.

Ve Leys dedi: *!**الأُخْتُ**’un haddi *!**أَخَةٌ** idi; böylece i‘râb, ref‘ mevkiinde **الخاءِ** ve **الهاءِ** üzerine oldu; fakat o, te’nîs hâ’sının hâliyle fetha oldu; ona dayandı; çünkü o, fetha ile harekelenip sonra sükûn verilen bir harfe dayanmaz; **الخاءُ** sâkin kılındı; böylece sarfı **الأَلِفِ** üzerine çevrildi; ve **الهاءُ** tê oldu; sanki kelimenin aslındanmış gibi; ve vâki oldu:

i‘râb **التاءِ** üzerine; ve **الخاءِ**da olan damme **الأَلِفَ**e ilzâm olundu.

Bazıları dedi: **الأُخْت**’un aslı *!**أَخْوة**’dir; böylece **الأَخِ**’den hazfedildiği gibi **الواوُ** hazfedildi; ve **الهاءُ** tê kılındı; sonra hazfedilmiş **الواوِ**’nun dammesi **الأَلِفِ**e nakledildi; böylece **أُخْت** denildi; ve **الواوُ** dammenin kızkardeşidir.

( Ve sen *!**أَخاً** olmadın; hâlbuki *!**أَخَوْتَ** *!**أُخُوَّةً**; damme ile ve **الواوِ**’yu şeddeli kılarak; ( *!**وآخَيْتُ**; med ile; ( *!**وتأَخَّيْتُ**: bir kardeş oldum.

Ve denilir: *!**أَخَوْتُ** on kişiyi: yani onlara kardeş oldum.

( *!**وآخاهُ** *!**مُؤاخاةً** *!**وإخاءً** *!**وإخاوَةً**; ve bu, Ferrâ’dan ( *!**ووِخاءً**; bunları kesre ile; ( *!**ووَاخاهُ**; **الواوِ** ile; bir lügattir ( zayıftır; denildi: o, Tayy lügatidir.

İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyd, Garîbü’l-Musannef’te hikâye etti ve onu Yezîdî’den rivayet etti: *!**آخَيْتَ** *!**ووَاخَيْتَ** ve **آسَيْتَ** ve **ووَاسَيْتَ** ve **آكَلْتَ** ve **ووَاكَلْتَ**; bunun kıyâs cihetinden yönü, mâzîyi müstakbele hamletmektir; zira onlar “*!**تُواخِي**” derlerdi; tahfîf için hemzeyi **واواً**a çevirerek; ve denildi: o, bedeldir.

İbn Sîde dedi: Ben *!**الوِخاءَ**’ı onun üzerine görüyorum; isim ise *!**الأُخُوَّةُ**’dir; dersin ki: benimle onun arasında **أُخُوَّةٌ** ve **إِخاءٌ** vardır.

Hadîste: *!**آخَى** muhâcirlerle ensâr arasında; yani onları *!**بأُخُوَّةِ الإسْلامِ والإِيمانِ** ile ülfetlendirdi.

Leys dedi: *!**الإِخاءُ** ve *!**المُؤاخاةُ** ve *!**التأَخِّي** ve *!**الأُخُوَّةُ**: kardeşin akrabalığıdır.

( *!**وتأَخَّيْتُ** şeyi: onu araştırdım ) kardeşin *!**لأَخِيهِ** araştırması; ondan İbn Ömer hadîsi: ( *!**يتَأَخَّى** *!**مُتأَخ** Resûlullah ), yani araştırır ve kasteder; onda **الواوِ** ile de söylenir; ve o daha çoktur.

( (و)*!**تأَخَّيْتُ** ( bir kardeş: onu kardeş edindim, ( yahut ona kardeş diye seslendim.

( Ve onların sözü: ( “falanca ile sana kardeş yok”, yani ( senin için *!**بأَخٍ** yoktur; Nâbiga dedi:
أَبْلغْ بَني ذُبيانَ أنْ لا أخا لَهُمْبعبْسٍ إذا حَلّو الدِّماخَ فأَظْلَمَا

( Ve denilir: ( “onu **أَخِ الخَيْرِ** ile bıraktım” ), yani ( şer ile ); *!**وبأَخِ الشَرِّ**: yani hayır ile; ve bu mecazdır.

Lahyânî, Ebû’d-Dînâr ve Ebû Ziyâd’dan hikâye etti: kavim **بأَخِي الشَّرِّ**’dir; yani şer iledir.

( *!**وأُخَيَّانِ**; **عُلَيَّانِ** gibi: Zî’l-Arcâ’nın hakkında, Şebîke üzerinde iki dağdır; o, bir vâdî karnında, içinde çokça kuyular bulunan bir sudur; bunu Yâkût söyledi.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
Dedi ki: bazı nahivciler: kardeş, **أَخاً** diye adlandırıldı; çünkü onun kastı *!**أَخِيهِ**’nin kastıdır; aslîsi **وَخَى**’dandır; yani kastetti; böylece **الواوُ** hemzeye çevrildi.

Ve kardeşe nisbet *!**أَخَوِيٌّ**’dir; aynı şekilde *!**الأُخْت**’e de; çünkü sen *!**أَخَوات** dersin; Yûnus *!**أُخْتِيٌّ** derdi; ve bu kıyâs üzere değildir.

Ve dediler: mızrak *!**أَخُوكَ**’tur; ve belki sana hıyanet eder.

İbn Arafe dedi: **الإخْوَةُ** doğumdan başka bir yerde olursa, o, müşâkele ve fiilde birleşmedir; şu elbise, bunun *!**أَخُو**’sudur gibi; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿كانوا *!**إخْوان الشَّياطِيْنِ**﴾ yani onlar, onlara müşâkildirler.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿إلاّ هي أَكْبَر مِن *!**أُخْتها**﴾.

Semîn dedi: Onu, sıhhatte, doğrulukta ve inâbede onunla ortaklığı sebebiyle onun kızkardeşi kıldı; ve mânâ: onların, yani âyetlerin, büyüklükle vasıflı olmalarıdır; onda neredeyse birbirlerinden ayrışmazlar.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿لعنت أختها﴾ onların velâyette ortaklıklarına işarettir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿إِنَّما المُؤْمنُونَ إخْوَةٌ﴾ onların hak üzere toplanmalarına ve bunu gerektiren sıfatta ortaklıklarına işaret olarak.

Ve dediler: Allah onu, kızkardeşi olmayan bir gece ile attı; o, öldüğü gecedir.

*!**وتآخَيَا** **تَفاعَلا** üzere: *!**أَخَوَيْن** oldular.

*!**والخُوَّةُ**; damme ile: **الأُخُوَّةِ**’de bir lügattir; ve onunla hadîs rivayet olundu: ( “Eğer bir halîl edinecek olsaydım Ebû Bekir’i halîl edinirdim” ), fakat İslâmın **خُوَّة**’si.

İbnü’l-Esîr dedi: hadîs böyle rivayet olundu.

Asma‘î, onların sözü hakkında dedi: “Ona ancak **أَخا السِّرارِ** konuşurum”; yani **السِّرار** gibi.

Ve denilir: falanca *!**أَخا المَوْتِ** ile karşılaştı; yani ölüm gibi.

Ve denilir: bizim yürüyüşümüz *!**أَخُو الجَهْدِ**’dir; yani bizim yürüyüşümüz zorludur.

Ve denilir: falanca, falanca hakkında *!**آخَى** bir *!**آخِيَة**; sonra onu örttü; onu kendine mahsus kılıp ona ihsanda bulunduğu zaman; Kumeyt dedi:
سَتَلْقَوْن ما *!**آخِيّكُمْ** في عَدُوِّكُمْعليكم إذا ما الحَرْبُ ثارَ عَكُوبُها

*!**والأَخِيَّةُ**: bakiye.

Ve cömertlik ile hamâse arasında *!**تآخٍ** vardır; ve o mecazdır.

*!**والإِخْوانُ**: **الخِوَانِ**’da bir lügattir; ondan:

Hadis: “Hatta **الإخْوَان** ehli mutlaka toplanırlar.”; ve es-Semîn, el-‘Uryân için inşad etti:

Ve bir **مئناثٍ**’ın boğazlanma yeri; onun böğürtüsü düşer,
ve **إخْوان**’ın yeri, **إخْوان**’ın yanı başınadır.

Ve **أُخَّى**, **رُبى** gibi: Dicle’nin doğusunda, ırmaklar ve köyler sahibi, Basra’nın nahiyelerinden bir nahiye; Yâkūt’tan.

Ve **أُخِيَّ** günü, küçültme olarak: Arapların günlerindendir; onda Ebû Bişr el-‘Uẕrî, Benî Murra üzerine akın yaptı; Yâkūt’tan.

Ve **الإِخِيّةُ** ( **عليّةٍ** gibi): **الأَخِيَّةِ** ve **الآخِيَةِ** hakkında bir lugattır.
