# أدب (أ-د-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AF%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - د - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءدب · ادب

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والباء و و ء ي معهما
د ب أ، ب د و، ب د أ، ب ي د، أ ب د، د أ ب، أ د ب، و ب د مستعملات
دباً:
الدُّبّاء: القَرْع والواحدة دُبّاءةٌ.
وفي الحديث عن النبيِّ صلّى اللهُ عليه وسَلَّم أنَّه نَهَى عن الدُّباءِ والحَنْتَم والنَّقير، وهي أوعيةٌ كانوا ينتبذون فيها وضَرِيَتْ فكان النَّبيذُ يغلي فيها سريعاً ويُسكِرُ فنَهاهم عن الانتِباذ فيها، ثم رخَّصَ -عليه الصلاة والسلام- في الانتِباذ فيها بشرط أن يَشرَبوا ما فيها وهو غير مُسْكِرٍ، وقال:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: دُبّـاءَةٌ		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ
بدؤ، بدء:
بَدَا الشيءُ يَبْدُو بَدْواً وبُدُواً أي ظهر.
وبَدَأني فلان بكذا. وبَدا له في هذا الأمر بَداءً وبَدْوا.
ولبادية اسْمٌ للأرض التي لا حَضَرَ فيها أي لا مَحَلَّةَ فيها دائمة، فإذا خَرَجُوا من الحَضَر إلى المراعي والصّحارَى قيل: بَدَوا بَدْواً.
ويقال: أهل البَدْوِ وأهلُ الحَضَر.
والبَدْءُ، مهموز، وبَدَأ الشيءَ يبدَأُ أي يَفْعَلُهُ قبل غيره، واللهُ بَدَأَ الخَلْقَ وأَبدَأ واحدٌ.
والبَديءُ: الشيءُ المخلوق، ورُبَّما استعملوه في أمرٍ عجيب، قالوا: أمْرٌ بَديءٌ أي عجيب.
والبَداء يكني عنه الفعل أَبدَى يُبدي.
والبَدْءُ من الرجال: السيِّد الذي يُعَدُّ في أول من يُعَدّ في سادات قومه.
واعطْيتُه بَدْءاً من اللَّحم، وجمعه أبداء، يقال: نَحْضه أي قِطعة، ويقال: عُضوٌ تامٌّ قال طرفة:
وهُمُ أبْسارُ لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ أَبداءَ الجُزُرْ
وقال أبو عمرو: الأبداء: المفاصل، والواحد بَدىً، مقصور، ويقال: بَدْء، وجمعُه بُدُوء مثال بُدوع.
ورجلٌ مَبدوء أي مَجْدور اصابَه الجُدَريُّ.
وتقول: فَعَل ذلك عَوْداً وبَدءاً، أو في عَوْدِه وبَدئه، أو في عودته وبَدْأَتِه.
وبئرٌ بَديء: ليست بعادِيّة، ابتُدِئَتْ فَحُفِرَتْ بَديئاً حديثاً.
ييد:
البَيْدُ من قولك: بادَ يَبيدُ، وأبادَه اللهُ.
والبَيداءُ: مَفازَةٌ لا شيءَ فيها، وبين المَسجِدَيْنِ ارضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء.
وفي الحديث: "إنّ قوماً يغزون البيت فإذا نَزَلوا البيداءَ، وهي مَفازةٌ بني مَكَّةَ والمدينة مَلساءُ، بَعَثَ اللهُ مَلَكاً فيقول: يا بَيْداءُ يِيدِي بهم فيُخسَفَ بِهم." وبَيْدَ بمعنى غير، ويقال: بمعنى على، ومَيدَ لغةٌ فيها.
وأتانٌ بَيْدانة أي تسكُن البَيْداءَ.
أبد:
وأتانٌ أَبِد: في كل عامٍ تَلِد، وقيلك الإبِدِ الوحشية، ويقال: أَبِلٌ أَبِدٌ، وليس في كلامِ العرب فِعِلٌ إلا أن يتكَلَّفَ مُتَكَلِّفٌ فيَبني كلمةً مُحْدثةً على فِعِل فيتكلَّم بها، فأمّا ما جاء عن العرب فهو الذي جَمَعناه، ويقال: إبْلٌ وخِطبٌ ونِكْحٌ.
وآبادُ الجهر: طَوالُ الدهر، والأَبيد مثل الآباد.
والآبدة: الغريبةُ من الكلام، والجميع أوابد، والأوابد: الوَحْشُ.
وتَأَبَّدَ فلانٌ: طالتْ غُربَتُه.
وتأبَّدَتِ الدارُ: خَلَت من أهلها.
دءب:
الدُّؤوُب: المبالغة في السَّيْر، وأدْأبَ الرجلُ الدابَّة إِدآباً إذا اتعَبَها، والفعل اللازم دَأَبَت الدابَّةُ تَدْأَبُ دُؤُوباً.
وقوله تعالى: "كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ" أي كعادتهم وحالهم.
أدب:
رجلٌ أَديبٌ مُؤَدَّبٌ يُؤَدِّبُ غيرَه وَيتَأَدَّب بغير.
والآدِبُ: صاحبُ المَأْدُبة، وقد أدَبَ القَومُ أدْباً، وأَدَبتُ أنا.
والمَأدوبة: المرأة التي صُنعَ لها الصَّنيعُ.
والمَأْدُبة والمَأْدَبة، لغتان: دَعوة على الطعام.
وبد:
الوَبَدُ: سوء الحال، يقال: وَبدَت حاله تَوْبَدُ وبداً، قال:
ولو عالَجنَ من وَبَدٍ كِبالاً

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الباء** ve **و** ve **ء** ve **ي** onlarla beraber

**د ب أ**، **ب د و**، **ب د أ**، **ب ي د**، **أ ب د**، **د أ ب**، **أ د ب**، **و ب د** kullanımdadırlar
**دباً**:
**الدُّبّاء**: kabak; bir tanesi **دُبّاءةٌ**’dir.
Hadiste Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet olunduğuna göre o, **الدُّباء** ve **الحَنْتَم** ve **النَّقير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; böylece nebîz onların içinde çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; bu yüzden onları, içinde nebîz yapmaktan nehyetti; sonra -aleyhi’s-salât ve’s-selâm- içinde nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi ve dedi ki:
إذا أَقبَـلَـت: قُـلـتَ: **دُبّـاءَةٌ**		من الخُضرِ مغموسةٌ في الغُدُرْ

**بدؤ، بدء**:
**بَدَا** şey **يَبْدُو** **بَدْواً** ve **بُدُواً**; yani göründü.
Ve falan kimse beni bununla başlattı. Ve bu işte ona **بَداءً** ve **بَدْوا** göründü.
Ve **بادية**’nin, içinde **حَضَر** bulunmayan yer için bir adı vardır; yani içinde daimî bir **مَحَلَّةَ** yoktur; böylece **الحَضَر**’dan meralara ve çöllere çıktıklarında: **بَدَوا بَدْواً** denir.
Ve denir: **أهل البَدْوِ** ve **أهلُ الحَضَر**.
Ve **البَدْءُ**, hemzelidir; ve **بَدَأ** şeyi **يبدَأُ**; yani onu başkasından önce yapar; ve Allah yaratmayı **بَدَأَ** etti; ve **أَبدَأ** birdir.
Ve **البَديءُ**: yaratılmış şey; ve bazen onu acayip bir işte kullanırlar; derler: **أمْرٌ بَديءٌ**; yani acayip.
Ve **البَداء**’yı fiil **أَبدَى يُبدي** ile kinaye eder.
Ve erkeklerden **البَدْءُ**: kavminin efendileri içinde sayılanların ilkinde sayılan efendi.
Ve ona etten **بَدْءاً** verdim; çoğulu **أبداء**’dır; denir: **نَحْضه**; yani parça; ve denir: tam bir uzuv; **طرفة** dedi ki:
وهُمُ **أبْسارُ** لـقـمـانَ إذا		أَغْلَتِ الشَّتوَةُ **أَبداءَ** الجُزُرْ
Ve Ebû Amr dedi: **الأبداء**: eklemler; bir tanesi **بَدىً**’dir, maksûr; ve denir: **بَدْء**; ve çoğulu **بُدُوء**’dur, **بُدوع** misali.
Ve **مَبدوء** bir adam: çiçek hastalığına tutulmuş; ona çiçek isabet etmiş.
Ve dersin: onu **عَوْداً** ve **بَدءاً** yaptı; yahut onun **عَوْدِه** ve **بَدئه**’inde; yahut onun dönüşünde ve onun **بَدْأَتِه**’inde.
Ve **بَديء** bir kuyu: eski değildir; başlanmıştır; böylece yeni olarak kazılmıştır, yeni.

**ييد**:
**البَيْدُ**, senin “**بادَ يَبيدُ**” sözündendir; ve Allah onu helâk etti: **أبادَه اللهُ**.
Ve **البَيداءُ**: içinde hiçbir şey olmayan bir çöl; ve iki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan dümdüz bir yer vardır.
Ve hadiste: “Bir kavim Beyt’e gazâ eder; **البيداء**’ya indiklerinde—ki o, Mekke ile Medine arasında dümdüz bir çöldür—Allah bir melek gönderir; o da der ki: ey **بَيْداءُ**! onlarla **يِيدِي**; böylece onlarla yerin dibine geçirilir.” Ve **بَيْدَ**, **غير** manasınadır; ve **على** manasında denir; ve **مَيدَ** onda bir lehçedir.
Ve **بَيْدانة** bir dişi eşek: **البَيْداء**’da sakin olur.

**أبد**:
Ve **أَبِد** bir dişi eşek: her yıl doğurur; ve denildi ki: **الإبِدِ** vahşîdir; ve denir: **أَبِلٌ أَبِدٌ**; ve Arapların كلامında **فِعِلٌ** yoktur; ancak bir mütekellif tekellüf edip de **فِعِل** üzerine muhdes bir kelime bina eder de onunla konuşursa; ama Araplardan gelen ise, bizim topladığımızdır; ve denir: **إبْلٌ** ve **خِطبٌ** ve **نِكْحٌ**.
Ve **آبادُ** zaman: zamanın uzunluğu; ve **الأَبيد** **الآباد** gibidir.
Ve **الآبدة**: sözden garip olan; hepsi **أوابد**’dir; ve **الأوابد**: vahşî hayvanlardır.
Ve falan kimse **تَأَبَّدَ**: gurbeti uzadı.
Ve ev **تأبَّدَت**: ehlinden boş kaldı.

**دءب**:
**الدُّؤوُب**: yürüyüşte aşırılık; ve adam biniti **أدْأبَ** eder, **إِدآباً**, onu yorduğu zaman; ve لازم fiil: binit **دَأَبَت** **تَدْأَبُ** **دُؤُوباً**.
Ve Yüce’nin sözü: “**كدَأْبِ آلِ فِرْعَونَ**”; yani onların âdeti ve hâli gibi.

**أدب**:
**أَديبٌ** bir adam: **مُؤَدَّبٌ**; başkasını **يُؤَدِّبُ** eder ve başkasıyla **وَيتَأَدَّب** eder.
Ve **الآدِبُ**: **المَأْدُبة** sahibi; ve kavim **أدَبَ** etti, **أدْباً**; ve ben **أَدَبتُ**.
Ve **المَأدوبة**: kendisi için o yapılanın yapıldığı kadın.
Ve **المَأْدُبة** ve **المَأْدَبة**, iki lugattır: yemeğe davet.

**وبد**:
**الوَبَدُ**: hâlin kötülüğü; denir: onun hâli **وَبدَت** **تَوْبَدُ** **وبداً**; dedi ki:
ولو عالَجنَ من **وَبَدٍ** كِبالاً

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَدَبُ: أدَب النَّفْس والدَّرْسِ، تقول منه: أَدُبَ الرجُلُ بالضم فهو أَديبٌ، وأَدَّبْتُهُ فَتأَدَّبَ. وابن فلان قد استأدَبَ، في معنى تأدَّبَ. والأَدْبُ: العَجَبَ. والأَدْبُ أيضاً: مَصدَرُ أَدَبَ القَوْمَ يَأْدِبُهُمْ إذا دَعاهُمْ إلى طعامِه. والآدِبُ: الداعي. ويقال أيضاً: آدَبَ القَوْمَ إلى طَعامِهِ يُؤْدِبُهُمْ إيداباً. واسم الطعامِ المَأْدَبَةُ والمَأْدُبَةُ.

##### Türkçe

**الأَدَبُ**: nefsin ve dersin **أدَب**’i; ondan şöyle dersin: **أَدُبَ** adam (ضم ile) (yani **أَدُبَ**) oldu; o hâlde o **أَديبٌ**’dir; ve ben onu **أَدَّبْتُهُ**; böylece o **فَتأَدَّبَ**. Ve falanın oğlu **قد استأدَبَ**; **تأدَّبَ** mânâsında. Ve **الأَدْبُ**: **العَجَبَ**. Ve **الأَدْبُ** ayrıca: **أَدَبَ القَوْمَ يَأْدِبُهُمْ**’un masdarıdır; onları yemeğine çağırdığı zaman. Ve **الآدِبُ**: çağıran (davet eden). Ve ayrıca denir: **آدَبَ القَوْمَ إلى طَعامِهِ يُؤْدِبُهُمْ إيداباً**. Ve yemeğin adı **المَأْدَبَةُ** ve **المَأْدُبَةُ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ب ( وايء )
دبا ، داب ، وبد ، أدب ، أبد ، بدا ، بيد .
دبا : قال الليث : الدُّبَّاءُ القَرْعُ الواحدة دُبّاءَةٌ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن الدُّبَّاء والحنْتَم والنّقِير وهي أوعية كانوا ينتبذون فيها وضرِيَتْ فكان النبيذُ يغلى فيها سريعاً ويُسْكِر فنهاهم عن الانتِبَاذِ
فيها ، ثم رَخَّصَ عليه الصلاة والسلام في الانتبَاذ فيها بشرط أن يشربوا ما فيها وهو غيرُ مسكر . وقال :
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ دُباءَةٌ
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
أبو زيد قال : دبَّأت الشيءَ ودبّأْتُ عليه أُدَبِّي تدبيئاً إذا غَطّيتَ عليه وواريته .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الجراد أوَّلُ ما يكون سَرْواً وهو أبيض فإذا تَحَرَّكَ واسْوَد فهو دَبًى ، قبلَ أن تنبت أجنحته .
عمرو عن أبيه : جاءنا فلان بدَبى دبى إذا جاء بالمال كالدّبى .
ثعلب عن ابن الأعرابي : إنما يقال في هذا : جاءنا دبيّ ودبى دُبَيَّيْن فالدبَى معروف ودُبَيٌّ موضعٌ واسع فكأنه قال : جاءنا بمال كدَبى ذلك الموضع الواسع .
قال أبو العباس : وهذا هو القول ، وقال في موضع آخر : الدَّبَى المالُ الكثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرض مُدْبِيَةٌ ومُدبِّيَة كلتاهما من الدبَى ، قال وقال الكسائي : أرض مُدبِّيَةٌ بتشديد الباء .
دأب : قال الليث : الدُّؤوبُ المبالَغةُ في السير ، وأَدأَبَ الرجل الدابة إدآباً إذا أتعبها ، والفعل اللازم دأَبَتِ الناقةُ تدأَبُ دؤُوباً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) أي كشأن آل فرعون ، وكأمر آل فرعون ، كذا قال أهل اللغة .
قال : والقول عندي فيه والله أعلم إنَّ دَأْبَ ههنا اجتهادهم في كفرهم وتظاهرُهم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتظاهر آل فرعون على موسى عليه السلام فقال : دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً : إذا اجتهدتَ في الشيء .
أبو عبيد يقال : ما زال دِينك ودأبَك ودَيْدَنَكَ وديْدَيُونَك كله في العادة .
بدا : قال الليث : بدا الشيءُ يَبدو بدُوّاً إذا ظهر وبدا له في هذا الأمر بَدَاءٌ .
قلت : ومن هذا أخذ ما يكتبه الكتاب في أعقاب الكتب : وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات واحدتها بداءة بِوَزْن فَعالة تأنيث بَدَاءٍ أي ما يبدو بُدُوّاً من عوارضك وهذا مِثل السماء : لما سَما وعَلاك من سَقْفٍ أو غيره .
وبعضهم يقول : سَماوَةٌ ، ولو قيل : بَدوَات في بَدَاءاتِ الحوائج كان جائزاً ، وقال الليث : الباديةُ اسمٌ للأرض التي لا حَضَر فيها وإذا خرج الناس من الحضر إلى المراعي في الصحارى قيل : قد بَدَوْا ، والاسم : البَدْوُ .
قلت : الباديةُ خِلاف الحاضرة والحاضرةُ القومُ الذين يحضرون المياه وينزلون عليها في حَمْراء القَيظ فإذا بَرَد الزمانُ ظَعَنُوا
عن أَعْدَادِ المياه ، وبَدَوْا طَلباً لِلْقُرْبِ من الكَلإِ فالقوم حينئذٍ باديةٌ ، بعدما كانوا حاضِرةً وبادُون بعدما كانوا حاضرين : وهي مَباديهم جمع مَبْدًى ، وهي المناجِعُ ضِد المحاضر ، ويقال لهذه المواضع التي يَتَبَدَّى إليها ، البَادون : باديةٌ أيضاً وهي البوادِي والقوم أيضاً بَوَادٍ ، جمع باديةٍ ، ويقال للرجل إذا تَغَوَّطَ وأحدثَ : قد أبدى فهو مُبْدٍ ، وقيل له : مبدٍ لأنه إذا أحدث بَرَزَ من البيوت وهو مُتَبَرِّزٌ أيضاً .
ابن السكيت عن الأصمعي : هي البِداوة والحَضارة بكسر الباء وفتح الحاء .
وأنشد :
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
قال وقال أبو زيد : البَداوة والحِضارة بفتح الباء وكسر الحاء .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ) قرأ أبو عمرو وحده : ( بادىءَ الرأي ) بالهمز وسائر القراء قرءُوا ( باديَ ) بغير همز .
وقال الفراء : لا يهمز باديَ الرأي لأن المعنى : فيما يظهر لنا ويبدو ، وقال : ولو أراد ابْتَداء الرأي فَهَمَز كان صواباً .
وأنشد فقال :
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
أراد بهِ ظاهرِي في الشَّبَهِ لخَالي .
وقال الزجاج : نصب باديَ ، على اتَّبعوك في ظاهرِ الرأي وباطنهم على خلاف ذلك ، ويجوز أن يكون اتبعوك في ظاهر الرأي ولم يتدبّروا ما قلتَ ، ولم يفكروا فيه ، وقيل للبَرِّية : باديَةٌ لأنها ظاهرةٌ بارزةٌ ، وقد بَدَوْتُ أنا ، وأبْدَيْتُ غيري ، وكلُّ شيء أظهرتَه فقد أبْدَيتَه ، وأما قِراءةُ أبي عمرو : بادىء الرأي فمعناه أوّلَ الرأي ، أي اتَّبعوك ابتداءَ الرأي حينَ ابتدأوا ينظرون ، وإذا فَكَّروا لم يتَّبعوك .
وقال ابن الأنباري : بادىءَ من بَدَأَ إذا ابتدأ .
قال : وانتصابُ مَن هَمز ومن لم يهمز بالاتباع على مذهب المصدر ، أي اتبعوك اتباعاً ظاهراً واتباعاً مُبتدَأ .
قال : ويجوز أن يكون المعنى ، ما نراك اتَّبَعَك إلا الذين هم أراذِلنا في ظَاهِر ما ترى منهم ، وطَوِيّاتُهم على خِلافِك وعلى مُوافَقَتِنَا وهو مِن بَدا يَبْدُو إذا ظهر .
وقال في تفسير قوله :
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
قال : معناه : خرجتُ عن شَرْخ الشباب إلى حَدِّ الكهولة التي معها الرأْيُ والحِجَى ، فَصرتُ كالفحُولة التي بها يقع الأخيَارُ ولها بالفضل تكْثُر الأوصاف .
وقال أبو عبيد : يقال : أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ مثل فاعلَ فَعْلٍ وبَادىءَ بَدِىءٍ على فعيل وبادي بَدِيَ غير مهموز .
وقال الفراء : يقال : أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ كقولك : أولُ شيء وكذلك بَدْأة ذِي بَدْءٍ كقولك أول شيء .
قال : ومن كلام العرب ، بادي بَدِيَ بهذا المعنى إلا أنه لا يهمز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : البَدْءُ السَّيِّدُ .
وأنشد :
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
وبَدَأَ اللَّهُ الخلق وأَبدأَهم .
قال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ) .
وقال : ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ) فالأول مِن المبادىء والثاني من المُبدىء وكلاهما صفةٌ لله عزّ وجلّ جليلة .
أبو عبيد عن الأموي : جاء بأمر بديءٍ على فَعيل أي عَجيب ، قال : وبديءٍ من بدأنَهُ .
قال وقال أبو عمرو : الأَبداءُ المفاصل واحدها بَدْءٌ مقصور وهو أيضاً بدءٌ مهموز تقديره بدْعٌ وجمعه بدوء على وزن بُدُوعٍ .
وقال غيره : البدءُ : البئْرُ البديء التي ابتُدىء حَفْرُها فحفِرتْ حديثةً وليست بِعاديَّةٍ وتُرك فيها الهمز في أكثر كلامهم .
ويقال : فعلتُ ذلك عَوْداً وبدءَا .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَفَّلَ في البدأَة الرُّبْعَ ، وفي الرَّجعة الثُّلُثَ ، أراد بالبدأة ابتداء سفر الغَزْو ، إذا نَهضتْ سَرِيَّةٌ من جُملة العسكر فَأَوْقَعتْ بطائفة من العدوّ فما غنموا كان لهم الرّبع ، ويَشْرَكُهم سائرُ العسكر في ثلاثة أرباع ما غَنِموا ، فإن قَفَلوا من الغَزاةِ ، ثم نهضتْ سَرِيَّة كان لهم من جميع ما غنموا الثُّلُثُ ، لأن نهوضَهم سَرِيةً بعد القَفْل أشقُّ والخطرُ فيه أعظم .
الأصمعي : بُدِىءَ الرجلُ فهو مَبدوءٌ إذا جُدرَ فهو مَجْدور ، والبدءُ خير نصيب في الجزور وجمعه أَبداءٍ ، ومنه قول طرفة :
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
ويقال : أَهْدَاهُ بدأَةَ الجزُورِ أي خَيْرَ الأنْصِبَاءِ .
وأنشد ابن السكيت :
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
وقال أبو زيد : أبدأتُ من أرضٍ إلى أرضٍ أخرى ، إذا خرجتَ منها إلى غيرها إِبداء ، وبدىء فلانٌ فهو مَبدوء إذا أخذه الجُدَرِيُّ أو الحَصْبةُ ، وبدأتُ بالأمر بَدْءاً .
وفي الحديث : ( حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ
وعِشرون ذراعاً ) .
قال أبو عبيدة : يقال للرَّكِيَّةِ : بَدِيءٌ وبَديعٌ إذا حَفَرْتَها أَنْتَ ، فإن أَصَبْتَها قد حُفِرت قَبْلك فهي خَفِيَّةٌ ، قال : وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ لأنها كانت لإسمَاعيلَ فانْدَفَنَتْ وأنشد :
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
قال : البُودانُ القُلْبانُ ، وهي الرّكابا واحدها بَدِيءٌ قلت : هذا مَقْلوبٌ ، والأصل البُدْيَانُ فَقَدَّمَ الياء وجعلها وَاواً ، والفُرْقَانُ الصُّبْحُ .
بيد : قال الليث : يقال : بَادَ يَبِيدُ بَيْداً ، وأباده الله ، والبَيْدَاءُ مفازةٌ لا شيءَ فيها ، وبين المسجدين أَرضٌ مَلْساءُ اسمُها البَيْداء .
وفي الحديث : ( أنَّ قوماً يَغْزونَ البيتَ فإذا نزلوا بالبيداء بعثَ اللَّهُ جِبريلَ فيقول : يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم فَتُخسف بهم ) ، وأتانٌ بَيْدَانَةُ تَسْكُنُ البَيْداء .
وقال شمر : البَيْدانَة الأتَانُ الوَحْشِيَّة أُضِيفَتْ إلى البَيْداء ، والجميع البَيْدانَات .
ورُوِيَ عن النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أنا أَفْصحُ العرب بَيْدَ أَنِّي من قُرَيش ، ونشأت في بني سَعْد بن بكر ) .
وفي الحديث الآخر : ( نحن الآخِرون السابِقون يوم القيامة بَيْد أنهم أُوتوا الكتاب من قَبْلِنا وأُوِتيناهُ من بَعْدهم ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله بَيْدَ معناه غَيْرَ .
وقال الأُمَوِيّ : بَيْدَ معناها عَلَى ، وأنشدنا لِرجل يُخاطِبُ امرأة فقال :
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
يقول : على أني أخاكُ ذاكِ .
قال أبو عبيد : وفيه لغة أخرى مَيْد بالميم كما قالوا أغْمَطَتْ عليه الحُمَّى واغْبَطت وسَبَّد رأْسَه وسَمَّده .
وقال ابن السكيت : بَيْد بمعنى غير يقال : رجل كثير المال بَيْد أَنَّه بخيلٌ معناه غيرَ أنَّهُ بخيل قال : والبِيدُ جمع للبيداء وهي الفلاة .
ابن شميل : البيداءُ المكانُ المُسْتَوِي المُشْرِفُ ، قليلة الشجر جَرْدَاءٌ تَقودُ اليومَ ونِصْفَ يومٍ فأقلَّ ، وأشرافها شيء قليل لا تراها إلا غَلِيظةً صُلْبةً لا تكون إلا في أرض طين ، وبَاد يبِيد بَيْداً إذا هلك . وقد أبادهم الله .
وبد : قال الليث : الوَبَد سُوء الحالِ ، يقال : وَبِدَتْ حالُه تَوْبَد وَبَداً وأنشد :
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
وقال اللحياني : الوَبِدُ الشديدُ العَيْنِ وإنه لَيَتَوَبَّد أموالَ الناس أي يُصِيبُها بِعَيْنِه فيُسقطها .
وأخبرني ابن هاجَك عن ابن جَبَلة أنه قال : الوَبَد الفَقْرُ والبُؤْسُ ، ورجل وَبِدٌ وقوم أوْباء ، قال : وأنشدني أبو عبيد لعمرو بن العَدَّاء الكلبي :
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن
أبد : أبو عبيد عن أبي زيد : أَبَدْتُ بالمكان آبُدُ بِهِ أَبُوداً ، إذا أقمتَ به ولم تبرَحْهُ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سُئِلَ عن بَعِيرٍ شَرَدَ فَرماه رجلٌ بسهم فأصابه فقال : ( إن لهذه البهائم أَوَابد كأَوَابِد الوَحْش ، فما غَلَبَكم منها فاصْنَعُوا به هكذا ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي وأبو عمرو : الأوابِد التي قد تَوَحَّشتْ ونَفَرت من الإنْس يقال : قد أَبَدَت تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً وتَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً .
ومنه قيل لِلدَّار إِذا خَلا منها أهلُها خَلَفَتْهم الوَحْشُ بها : قد تَأَبَّدَت . وقال لَبيد :
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
ويقال للكلمة الوحشية : آبِدةٌ ، وجمعه الأوَابِدُ ، ويقال للطير المقيمة بأرضٍ شتاءَها وصَيْفَها : أَوَابِد .
أبو عبيد عن الفرَّاء يقال : عَبِد عليه وأَبِدَ وأَمِدَ وَوَبِد وَوَمِد إذا غَضِبَ عليه أَبداً ووَبداً وومَدَاً وعَبَداً .
وقال الليث : أتانٌ إبِدٌ في كل عام تلد .
قال : وليس في كلام العرب فِعِلٌ إلا إِبِدٌ وإِبِلٌ ونِكِحٌ وخِطِبٌ إلا أن يَتَكَلَّف مُتَكَلِّفٌ فَيَبْنِيَ على هذه الأحرف ما لم يُسْمع عن العرب .
وقال ابن شميل : الأبِدُ الأتَانُ تَلِدُ كلَّ عامٍ ، قلت : أما إبلٌ وإبِدٌ فمسموعان وأما نِكِحٌ وخِطِبٌ فما حفظتها عن ثقة ولكن يقال نِكْحٌ وخِطْبٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا أفعله أبداً الأيبد وأَبَداً الآباد ولا آتيه أَبَدَ الدهر ، ويَدَ المُسْنَدِ أي لا آتيه طولَ الدهر .
وقال اللحياني : لا أَفْعَلُ ذلك أَبَدَ الآبديْن وأبد الأبَدِيَّةِ أي أَبَدَ الدهر ، ويقال : وقف فلان أرضَه وقفاً مُؤبَّداً إذا جَعَلها حَبِيساً لا تُباع ولا تُورَثُ . وقد أبّد وقْفَها تأبيداً .
أدب : أبو عبيد عن الأصمعي : جاء فلانٌ بأمرٍ أَدْبٍ مجزوم الدّال أي بأمر عَجِيبٍ وأنشد :
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
وفي حديث ابن مسعود : إن هذا القرآن مأدُبة الله فتعلموا من مأدُبته .
وقال أبو عبيد : يقال : مأدُبته ومأدَبته ، فمن قال : مأْدُبته أراد به الصنيعَ يَصنعُه الرجلُ فيدعو إليه الناسَ ، يقال منه : أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً ورجل آدِبٌ ، وقال
طرفة :
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
وقال عديّ بنُ زيد :
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
فالمأْدُوبَة التي قد صُنِع لها الصَّنِيع .
قال أبو عبيد : وتأويل الحديث أَنه شبَّه القرآن بِصَنِيعٍ صَنَعه اللَّهُ للناس لهم فيه خيرٌ ومنافعُ ثم دعاهم إليه ، قال : ومن قال : مأْدَبَةً جَعَله مَفْعَلَةً من الأدَب وكان الأحمر يجعلهما لُغَتَيْن : مأدُبة ومأدَبة بمعنى واحد .
قال أبو عبيد : ولم أسمع أحداً يقول هذا غيره ، والتفسيرُ الأوّل أعجبُ إليّ .
قال : وقال أبو زيد : يقال : آدَبْتُ أُودبُ إيداباً ، وأَدبْتُ آدبُ أَدْباً .
قلت : والأدَبُ الذي يَتَأَدبُ به الأديبُ من الناس ، سمي أَدَباً لأنه يأْدِب الناسَ الذين يتعلمونه إلى المحامِد وينهاهم عن المقابح يَأْدبهم أي يدعوهم ، وأصل الأدْب الدّعاء ، وقيل للصَّنيع يُدْعَى إليه الناس : مَدعاةٌ ومأْدَبة ، ويقال للبعير إذا رِيض وذُلِّلَ : أديبٌ مُؤَدب . وقال مزاحم العقيلي :
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
وقال أبو عمرو يقال : جَاشَ أَدَبُ البحر ، وهو كثرة مائه وأنشد :
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
وقال أبو زيد : أَدُبَ الرجل يَأْدُبُ أَدَباً فهو أَديب وأَدِبٌ ، وأَرُبَ يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً في العَقْلِ فهو أَرِيبٌ .

##### Türkçe

د ب ( **وايء** )
**دبا** ، **داب** ، **وبد** ، **أدب** ، **أبد** ، **بدا** ، **بيد** .
**دبا** : Leys dedi: **الدُّبَّاءُ** kabaktır; bir tanesi **دُبّاءَةٌ**’dır.
Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: **الدُّبَّاء** ve **الحنْتَم** ve **النّقِير**’den nehyetti; bunlar, içinde nebîz yaptıkları kaplardı ve alışılmıştı; nebîz onda çabuk kaynar ve sarhoş ederdi; onları onda nebîz yapmaktan nehyetti; sonra ( عليه الصلاة والسلام ) onda nebîz yapmaya, içindekini sarhoş edici değilken içmeleri şartıyla ruhsat verdi. Ve dedi:
إذا أقْبَلتْ قُلْتَ **دُباءَةٌ**
من الخُضْر مَغمُوسَةٌ في الغُدَرْ
Ebû Zeyd dedi: **دبَّأت** şeyi ve **دبّأْتُ** onun üzerine **أُدَبِّي** **تدبيئاً**: üzerine örttüğün ve onu gizlediğin zaman.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: çekirge ilk olduğu vakit **سَرْواً**dır ve beyazdır; hareket edip karardığında, kanatları bitmeden önce, o **دَبًى**’dır.
Amr, babasından: falan bize **بدَبى دبى** ile geldi; mal ile **الدّبى** gibi geldiği zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: ancak bunda şöyle denir: bize **دبيّ** ve **دبى دُبَيَّيْن** geldi; **الدبَى** bilinen (şey)dir; **دُبَيٌّ** ise geniş bir yerdir; sanki dedi ki: o geniş yerin **دَبى**’sı gibi bir mal ile bize geldi.
Ebû’l-Abbâs dedi: bu, sözün kendisidir. Ve başka bir yerde dedi: **الدَّبَى** çok maldır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أرض مُدْبِيَةٌ** ve **مُدبِّيَة**; ikisi de **الدبَى**’dandır. Dedi ve Kisâî dedi: **أرض مُدبِّيَةٌ** bâ’nın şeddelenmesiyle.

**دأب** : Leys dedi: **الدُّؤوبُ** yürüyüşte mübalağadır. Adam biniti **أَدأَبَ** eder, **إدآباً**: onu yorduğu zaman. Lâzım fiil: **دأَبَتِ** deve **تدأَبُ دؤُوباً**.
Ve Zeccâc, Allah جلّ وعزّ sözünde: ( كَدَأْبِ ءَالِ فِرْعَوْنَ ) ( آل عمران : 11 ) hakkında dedi: yani Firavun ailesinin hâli gibi ve Firavun ailesinin işi gibi; dil ehli böyle dedi.
Dedi: bence onda söz—Allah daha iyi bilir—şudur: buradaki **دَأْبَ**, onların küfürlerinde çabalamaları ve Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) karşı birbirlerine destek olmalarıdır; Firavun ailesinin Musa عليه السلام’a karşı destek olması gibi. Şöyle dedi: **دأبتُ أدأبُ دأْباً ودأَباً ودؤوباً**: bir şeyde çabaladığın zaman.
Ebû Ubeyd: denir ki: senin **دِينك** ve **دأبَك** ve **دَيْدَنَكَ** ve **ديْدَيُونَك**; hepsi âdettedir.

**بدا** : Leys dedi: şey **بدا** eder, **يَبدو بدُوّاً**: göründüğü zaman; ve bu işte ona bir **بَدَاءٌ** oldu.
Dedim: bundan, kâtiplerin mektupların arkasına yazdıkları alınmıştır: **وَبَدَاءات عَوارضتك على فَعَالات**; tekili **بداءة**’dır, **فَعالة** vezninde, **بَدَاءٍ**’ın müennesi; yani senin arızalarından **بُدُوّاً** ile görünen şey; bu, **السماء** gibidir: tavan veya başkası olarak yükselip seni aşan şey için.
Ve bazısı der ki: **سَماوَةٌ**. Ve eğer ihtiyaçların **بَدَاءاتِ**’ında **بَدوَات** denilse câiz olurdu. Leys dedi: **الباديةُ**; içinde **حَضَر** olmayan yerin adıdır. İnsanlar şehirden çöllerdeki otlaklara çıktıklarında: **قد بَدَوْا** denir; isim: **البَدْوُ**.
Dedim: **الباديةُ** **الحاضرة**’nin zıddıdır. **الحاضرةُ**; sulara gelen ve kızgın yaz sıcağında onların üzerine konan topluluktur; zaman soğuduğunda, suların **أَعْدَادِ**’ından göçerler ve otlağa yakınlık arayarak **بَدَوْا** ederler; topluluk o vakit **باديةٌ**’dir; daha önce **حاضِرةً** iken. Ve daha önce حاضر iken **بادُون** (olurlar). Bunlar onların **مَباديهم**’idir; **مَبْدًى**’nın cem‘i; bunlar **المناجِعُ**’dır, **المحاضر**’ın zıddı. Ve **البَادون**’un kendisine **يَتَبَدَّى** ettiği bu yerlere de **باديةٌ** denir; bunlar **البوادِي**’dir. Topluluk da **بَوَادٍ**dır; **باديةٍ**’nin cem‘i. Ve adam için, büyük abdest bozup hades ettiği zaman: **قد أبدى** denir; ona **مُبْدٍ** denmiştir; çünkü hades ettiğinde evlerden dışarı çıkar; o aynı zamanda **مُتَبَرِّزٌ**’dir.
İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: o, **البِداوة** ve **الحَضارة**’dır; bâ’nın kesriyle ve hâ’nın fethiyle.
Ve inşâd etti:
فَمَنْ تكُنْ الحضَارَةُ أَعْجَبتْه
فأَيَّ رجالِ باديةٍ تَرانا
Dedi ve Ebû Zeyd dedi: **البَداوة** ve **الحِضارة**; bâ’nın fethiyle ve hâ’nın kesriyle.
Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلاَّ الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِىَ الرَّأْى ) ( هود : 27 ). Ebû Amr tek başına şöyle okudu: ( **بادىءَ الرأي** ) hemze ile; diğer kurrâ ( **باديَ** ) hemzesiz okudular.
Ferrâ dedi: **باديَ الرأي** hemzelenmez; çünkü mânâ: bize görünen ve beliren şeyde. Dedi: eğer **ابْتَداء** الرأي’yi murad etseydi hemzelemesi doğru olurdu.
Ve inşâd etti, dedi ki:
أَضْحَى لِخَالِي شَبَهي بَادي بَدِي
Bununla muradı: dayıma benzerlikte benim zâhirim.
Zeccâc dedi: **باديَ**’nin nasbı, “zâhir görüşte onlara uydular; içleri ise bunun tersinedir” üzerinedir. Ve câizdir ki: zâhir görüşte sana uydular; senin dediğini tedebbür etmediler ve onda düşünmediler. Ve **البَرِّية**’ye **باديَةٌ** denmiştir; çünkü o zâhirdir, belirgindir. Ben **بَدَوْتُ** ettim ve başkasını **أبْدَيْتُ** ettim. Senin izhar ettiğin her şey, onu **أبْدَيْتَه** etmişsindir. Ebû Amr’ın kıraatine gelince: **بادىء الرأي**; mânâsı: görüşün ilki; yani görüşün başlangıcında sana uydular; bakmaya başladıkları vakit; düşündüklerinde sana uymazlar.
İbnü’l-Enbârî dedi: **بادىءَ**; **بَدَأَ**’dan, “başladı” mânâsıyla.
Dedi: hemzeleyen ve hemzelemeyenin nasbı, masdar mezhebi üzere ittibâ iledir; yani zâhir bir ittibâ ile ve başlangıç bir ittibâ ile sana uydular.
Dedi: mânâ şu da olabilir: seni ancak bizim **أراذِلنا** olanlar, onlardan gördüğün şeyin zâhirinde sana uydular; içleri ise senin aleyhinde ve bizim muvafakatimiz üzerinedir; bu, **بدا يَبْدُو** “göründü”dendir.
Ve şu sözün tefsirinde dedi:
أَضْحَى لخَالي شَبَهِي بادي بَدي
وصَارَ الفحلُ لِساني وَيَدِي
Dedi: mânâsı: gençliğin başlangıcından, beraberinde görüş ve akıl bulunan olgunluk sınırına çıktım; böylece, onunla seçkinlerin gerçekleştiği ve faziletle vasıfların çoğaldığı erkeklik gibi oldum.
Ebû Ubeyd dedi: denir ki: **أفعل ذلك بادىءَ بَدْءٍ**; **فاعلَ فَعْلٍ** gibi. Ve **بَادىءَ بَدِىءٍ**; **فعيل** üzere. Ve hemzesiz: **وبادي بَدِيَ**.
Ferrâ dedi: denir ki: **أفْعَل هذا باديَ بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi. Keza **بَدْأة ذِي بَدْءٍ**; “ilk şey” demen gibi.
Dedi: Arapların sözündendir: bu mânâ ile **بادي بَدِيَ**; ancak hemzelenmez.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **البَدْءُ** efendidir.
Ve inşâd etti:
ترى ثنْياناً إذ ما جاء بَدْؤُهم
وبَدأَهُمْ إن أَتَانَا كان ثِنْيَانَا
Ve Allah خلقı **بَدَأَ** etti ve onları **أَبدأَ** etti.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( لَّهُ قَانِتُونَ وَهُوَ الَّذِى يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ ) ( الروم : 27 ).
Ve dedi: ( لَشَدِيدٌ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِىءُ وَيُعِيدُ ) ( البروج : 13 ). Birincisi **المبادىء**’dendir; ikincisi **المُبدىء**’dendir; ikisi de Allah عزّ وجلّ için yüce bir sıfattır.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **جاء بأمر بديءٍ**; **فعيل** üzere; yani acayip. Dedi: ve **بديءٍ**; **بدأنَهُ**’dandır.
Dedi ve Ebû Amr dedi: **الأَبداءُ** eklemlerdir; tekili **بَدْءٌ**’dür, maksûr; o aynı zamanda hemzeli **بدءٌ**’dür; takdiri **بدْعٌ**; cem‘i **بدوء**; **بُدُوعٍ** vezninde.
Başkası dedi: **البدءُ**: kazılmasına başlanan kuyu olan **البئْرُ البديء**; yeni kazılmıştır ve eski (**عاديَّة**) değildir; onların sözlerinin çoğunda hemze terk edilmiştir.
Ve denir ki: bunu **عَوْداً وبدءَا** yaptım.
Ve hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **البدأَة**’de rub‘u, **الرَّجعة**’de sülüsü fazla pay kıldığı (rivayet edilmiştir). **البدأة** ile muradı: gazve seferinin başlangıcıdır; ordunun bütününden bir **سَرِيَّةٌ** kalkıp düşmandan bir taifeye baskın yaptığında, ganimetlerinin rub‘u onlarındır; ganimetlerinin dörtte üçünün içinde ordunun geri kalanı onlara ortak olur. Eğer gazveden dönerler, sonra bir **سَرِيَّةٌ** kalkarsa, bütün ganimetlerinden sülüs onlarındır; çünkü dönüşten sonra seriyye olarak kalkmaları daha zordur ve tehlike onda daha büyüktür.
Asma‘î: adam **بُدِىءَ** edilmiştir; o **مَبدوءٌ**’dur; çiçek çıkarıldığı zaman; o **مَجْدور** gibidir. Ve **البدءُ**; deve kesiminde en hayırlı paydır; cem‘i **أَبداءٍ**’dır. Tarafe’nin sözü bundandır:
وهُمْ أَيْسارُ لُقمانَ إذا
أَغْلَتِ الشَّتْوَةُ أَبداء الجُزُرْ
Ve denir ki: ona **بدأَةَ الجزُورِ** hediye etti; yani payların en hayırlısını.
İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
على أَيِّ بَدْءٍ مَقْسمُ اللَّحْمِ يُجْعَلُ
Ebû Zeyd dedi: bir yerden başka bir yere **أبدأتُ** ettim; ondan başkasına çıktığın zaman; **إِبداء**. Ve falan **بدىء** edilmiştir; o **مَبدوء**’dur; çiçek veya kızamık onu aldığı zaman. Ve işe **بدأتُ**; **بَدْءاً**.
Ve hadiste: ( **حَرِيمُ البئر البديءِ خَمْسٌ وعِشرون ذراعاً** ).
Ebû Ubeyde dedi: kuyuya (**الرَّكِيَّة**) **بَدِيءٌ** ve **بَديعٌ** denir; onu sen kazdığın zaman. Eğer onu senden önce kazılmış bulursan o **خَفِيَّةٌ**’dir. Dedi: **وَزَمْزَم خَفِيَّةٌ**’dir; çünkü o İsmail’indir; sonra gömüldü. Ve inşâd etti:
فَصَبَّحَتْ قبلَ أَذَانِ الفُرْقَانْ
تَعْصِبُ أَعْقارَ حياضِ البُودانْ
Dedi: **البُودانُ** kuyulardır; bunlar **الرّكابا**’dır; tekili **بَدِيءٌ**’dür. Dedim: bu, ters çevrilmiştir; asıl **البُدْيَانُ**’dır; yâ’yı öne aldı ve onu vâv yaptı. **الفُرْقَانُ** ise sabah vaktidir.

**بيد** : Leys dedi: denir ki: **بَادَ يَبِيدُ بَيْداً**; ve Allah onu **أباده** etti. **البَيْدَاءُ**; içinde hiçbir şey olmayan çöldür. İki mescid arasında, adı **البَيْداء** olan düz bir yer vardır.
Ve hadiste: ( bir topluluk Beyt’e gazve eder; **البيداء**’ya indiklerinde Allah Cebrâil’i gönderir; o der ki: **يَا بَيْدَاءُ أَبِيديهم**; böylece onlarla yer yarılır, içine gömülürler ). Ve **أتانٌ بَيْدَانَةُ**; **البَيْداء**’da sakin olur.
Şemmer dedi: **البَيْدانَة**; yaban eşeğidir; **البَيْداء**’ya izafe edilmiştir; çoğulu **البَيْدانَات**’tır.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( Ben Arapların en fasihiyim; **بَيْدَ أَنِّي** Kureyş’tenim; ve Benî Sa‘d b. Bekr içinde yetiştim ).
Ve diğer hadiste: ( Biz kıyamet günü sonrakileriz, öne geçenleriz; **بَيْد** onların kitabı bizden önce verilmiştir, bize ise onlardan sonra verilmiştir ).
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **بَيْدَ** sözü, mânâsı **غَيْرَ**’dır.
Ümevî dedi: **بَيْدَ** mânâsı **عَلَى**’dır. Ve bize, bir kadına hitap eden bir adamın (şiirini) okuttu:
عَمْداً فَعَلْتُ ذاكِ بَيْد أَنِّي
إخالُ إنْ هَلكتُ لم تُرِنِّي
Der ki: “şu ki ben senin kardeşinim.”
Ebû Ubeyd dedi: onda başka bir lehçe daha vardır: mîm ile **مَيْد**; tıpkı “**أغْمَطَتْ** عليه الحُمَّى” ve “**اغْبَطت**” dedikleri gibi; ve “**سَبَّد** رأسَه” ve “**سَمَّده**”.
İbnü’s-Sikkît dedi: **بَيْد** “**غير**” mânâsınadır; denir ki: çok mal sahibi bir adam; **بَيْد أَنَّه** cimridir; mânâsı: cimri olması dışında. Dedi: **البِيدُ**; **البيداء**’nın cem‘idir; o, çöldür.
İbn Şümeyl: **البيداءُ**; düz, yüksekçe yer; ağacı az, çıplak; bir gün ve yarım gün, yahut daha az, sürer (yürünür). Yüksek yerleri az bir şeydir; onu ancak kalın, sert görürsün; yalnız çamur arazide olur. Ve **بَاد يبِيد بَيْداً**: helâk olduğu zaman. Allah onları **أبادهم** etti.

**وبد** : Leys dedi: **الوَبَد** kötü hâldir. Denir ki: onun hâli **وَبِدَتْ**; **تَوْبَد وَبَداً**. Ve inşâd etti:
وَلَوْ عالَجْنَ مِن وَبَدٍ كِبالاَ
Lihyânî dedi: **الوَبِدُ**; göz(ü) şiddetli olandır. Ve o, insanların mallarını **لَيَتَوَبَّد** eder; yani gözüyle ona isabet eder de onu düşürür.
Ve bana İbn Hâjek, İbn Cebele’den haber verdi ki dedi: **الوَبَد** fakirlik ve yoksulluktur. **رجل وَبِدٌ** ve **قوم أوْباء**. Dedi: Ebû Ubeyd bana, Amr b. el-Addâ’ el-Kelbî’nin (şiirini) okuttu:
لأصْبَحَ الحيُّ أَوْباداً ولم يَجِدُوا
عند التَّفرُّق في الهيجا جِمَالَيْن

**أبد** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: mekânda **أَبَدْتُ**; onunla **آبُدُ**; **أَبُوداً**: orada ikamet ettiğin ve ondan ayrılmadığın zaman.
Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: kaçan bir deve hakkında soruldu; bir adam onu okla vurdu, ona isabet etti; dedi ki: ( Bu hayvanların, yabanın **أَوَابد**’i gibi **أَوَابد**’i vardır; sizden hanginize galip gelirse ona böyle yapın ).
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve Ebû Amr dedi: **الأوابِد**; insanlardan vahşileşmiş ve ürkmüş olanlardır. Denir ki: **قد أَبَدَت**; **تَأْبُد وتَأْبِد أُبُوداً**; ve **تَأَبَّدَتْ تَأَبُّداً**.
Bundan dolayı, ev halkı ondan çıkıp da vahşî hayvanlar orada onların yerini aldığında eve: **قد تَأَبَّدَت** denmiştir. Lebîd dedi:
بِمِنًى تَأَبَّد غَوْلُها فَرِجامُها
Ve vahşî kelimeye: **آبِدةٌ** denir; cem‘i **الأوَابِدُ**. Ve kışı ve yazı bir yerde ikamet eden kuşa: **أَوَابِد** denir.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: denir ki: ona **عَبِد** etti ve **أَبِدَ** ve **أَمِدَ** ve **وَبِد** ve **وَمِد**: ona sürekli öfkelendiği zaman; **أَبداً** ve **وَبداً** ve **ومَدَاً** ve **عَبَداً**.
Leys dedi: her yıl doğuran bir dişi eşek: **أتانٌ إبِدٌ**.
Dedi: Arapların sözünde **فِعِلٌ** yoktur; ancak **إِبِدٌ** ve **إِبِلٌ** ve **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**; meğer bir zorlayan zorlaya da bu harfler üzerine, Araplardan işitilmemiş şeyi bina ede.
İbn Şümeyl dedi: **الأبِدُ**; her yıl doğuran dişi eşektir. Dedim: **إبلٌ** ve **إبِدٌ** işitilmiştir; **نِكِحٌ** ve **خِطِبٌ**’i ise güvenilirden ezberlemedim; fakat **نِكْحٌ** ve **خِطْبٌ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: onu asla yapmam: **أبداً الأيبد**; ve **أَبَداً الآباد**; ve ona, zamanın **أَبَدَ**’i boyunca gelmem; ve **يَدَ المُسْنَدِ**; yani zamanın uzunluğu boyunca ona gelmem.
Lihyânî dedi: onu iki ebedin ebedi boyunca yapmam: **أَبَدَ الآبديْن**; ve ebediyetin ebedi: **أبد الأبَدِيَّةِ**; yani zamanın **أَبَدَ**’i. Ve denir ki: falan, arazisini ebedîleştirilmiş bir vakıf olarak vakfetti: **وقفاً مُؤبَّداً**; onu hapsedilmiş kıldı; satılmaz ve miras bırakılmaz. Ve onun vakfını **أبّد** etti; **تأبيداً**.

**أدب** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: falan, dâli cezmedilmiş **أَدْبٍ** bir iş ile geldi; yani acayip bir iş ile. Ve inşâd etti:
سمِعْتِ من صَلاصلِ الأشْكالِ
أَدْباً على لَبَّاتها الحَوالِي
İbn Mes‘ûd’un hadisinde: “Şu Kur’an, Allah’ın **مأدُبة**’sidir; onun **مأدُبة**’sinden öğrenin.”
Ebû Ubeyd dedi: denir ki: **مأدُبته** ve **مأدَبته**. Kim **مأْدُبته** derse, onunla, adamın yapıp insanları ona çağırdığı yemeği murad eder. Ondan denir: topluluğa **أَدَبْتُ**; **آدِبُ أَدْباً**; ve **رجل آدِبٌ**. Ve Tarafe dedi:
نحنُ في المَشْتَاةِ نَدْعُو الجَفَلَى
لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Adiyy b. Zeyd dedi:
زَجِل وبلُه يُجاوِبه دفأٌ
لخون مأدوبَة وزمير
Böylece **المأْدُوبَة**; kendisi için yemek yapılmış olandır.
Ebû Ubeyd dedi: hadisin te’vili: Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı, içinde hayır ve menfaatler bulunan bir yemek gibi benzetti; sonra onları ona çağırdı. Dedi: kim **مأْدَبَةً** derse, onu **الأدَب**’den **مَفْعَلَةً** yapmıştır. Ve Ahmer, ikisini bir mânâda iki lugat yapardı: **مأدُبة** ve **مأدَبة**.
Ebû Ubeyd dedi: bunu ondan başkasından işitmedim; birinci tefsir bana daha hoş gelir.
Dedi: ve Ebû Zeyd dedi: denir ki: **آدَبْتُ أُودبُ إيداباً**; ve **أَدبْتُ آدبُ أَدْباً**.
Dedim: insanların içinden edîbin kendisiyle edeplendiği **الأدَبُ**, **أَدَباً** diye adlandırıldı; çünkü onu öğrenen insanları övgülere **يَأْدِب** eder ve onları çirkinliklerden nehyeder; onları **يَأْدبهم** eder; yani onları çağırır. **الأدْب**’in aslı davettir. İnsanların kendisine çağrıldığı yemeğe: **مَدعاةٌ** ve **مأْدَبة** denmiştir. Ve deve için, terbiye edilip uysallaştırıldığında: **أديبٌ مُؤَدب** denir. Müzâhim el-Ukaylî dedi:
وهُنَّ يُصَرِّفْن النَّوَى بين عالِجٍ
ونَجْرَانَ تَصْرِيفَ الأدِيبِ المُذَلَّلِ
Ebû Amr dedi: denir ki: denizin **أَدَبُ** kabardı; o, suyunun çokluğudur. Ve inşâd etti:
عن ثَبَجِ البحر يَجِيشُ أَدَبُه
Ebû Zeyd dedi: adam **أَدُبَ** eder, **يَأْدُبُ أَدَباً**; o **أَديب** ve **أَدِبٌ**’dir. Ve **أَرُبَ** eder, **يَأْرُبُ إِرْبةً وأَرَباً** akılda; o **أَرِيبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والدال وما معهما في الثلاثي)
(أدر) الهمزة والدال والراء كلمةٌ واحدة، فهي الأَدْرَةُ والأَدَرَةُ، يقال أَدِرَ يَأْدَرُ، وهو آدَرُ. قال:
نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ
(أدل) الهمزة والدال واللام أصلٌ واحدٌ يتفرّع منه كلمتان متقاربتان في المعنى، متباعدتان في الظَّاهر. فالإدْلُ اللّبَنُ الحامض. والعرب تقول: جاء بِإدْلَةٍ ما تُطاقُ [حَمَضاً ([1])]، أي من حموضتها. قال ابن السكّيت: قال الفرّاء: الإدْلُ وجَع العنق. فالمعنى في الكراهة واحد، وفيه على رواية أبي عبيد قياسٌ أجود ممّا ذكرناه، بل هو الأصل. قال أبو عبيد: إذا تلبّد اللبن بعضُه على بعضٍ فلم ينقطع فهو إدْلٌ([2]). وهذا أشبهُ بما قاله الفرّاء، لأنّ الوجع في العنق قد يكون من تضامِّ العروق وتلَوِّيها.
(أدم) الهمزة والدال والميم أصلٌ واحد، وهو الموافقة والملاءمة، وذلك قول النبي صلى الله عليه وآله وسلم للمُغيرةِ بن شُعْبة- وخَطَب المَرْأَةَ-: "لو نظَرْتَ إليها، فإنّه أحْرَى أن يُؤْدَمَ بينكما". قال الكسائيّ: يُؤدَم يعني أن يكون بينهما المحبّة والاتفاق، يقال أَدَمَ يَأدِمُ أَدْماً. وقال أبو الجرّاح العُقَيليّ مِثْلَه. قال أبو عُبيد: ولا أرى هذا إلاّ من أَدْمِ الطّعام، لأنّ صلاحَه وطِيبه إنّما يكون بالإدام، وكذلك([3]) يقال طعام مَأْدوم. وقال ابن سيرِينَ في طعام كفّارة اليمين: "أَكْلَةٌ مأْدُومَةٌ حَتّى يَصُدُّوا". قال: وحدّثني بعضُ أهل العلم أنّ دُريدَ بنَ الصِّمّة أراد أن يطلق امرأته فقالت: "أبا فلان، أتُطَلِّقُني، فوالله لقد أطعمتك مأدُومي وأبْثَثْتُك مكتومي، وأتيتُك بَاهِلاً غيرَ ذاتِ صرار([4])". قال أبو عبيد: ويقال آدَم اللهُ بينهما يُؤْدِم إيداماً فهو مُؤْدَمٌ بينهما. قال الشاعر:
* والبيضُ لا يُؤْدِمْنَ إلاّ مُؤْدَمَا([5]) *
أي لا يُحبِبْنَ إلا مُحَبَّباً موضعاً لذلك. ومن هذا الباب قولهم جعلت فلاناً أدمَةَ أهلي أي أُسْوتهم، وهو صحيح لأنُه إذا فعل ذلك فقد وفّق بينهم. والأدَمَةُ الوسيلة إلى الشيء، وذلك أنّ المخالِف لا يُتوسَّل به. فإن قال قائلٌ: فعلى أيِّ شيء تحمل الأدَمة وهي باطن الجلد؟ قيل لـه: الأدَمة أحسن ملاءمة للَّحْم من البشرة، ولذلك سُمّي آدم عليه السلام؛ لأنّه أخذ من أدَمة الأرض.
ويقال هي الطبقة الرابعة. والعرب تقول مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ، أي قد جمع لِينَ الأدَمة وخشونة البشَرة. فأما اللّون الآدَم فلأنّه الأغلبُ على بني آدم. وناس تقول: أديم الأرض وأَدَمَتُها وجهها.
(أدو) الهمزة والدال والواو كلمةٌ واحدة. الأدْوُ كالخَتْل والمراوَغَة. يقال أدا يأدُوا أدْواً. وقال:
أدَوْتُ لـه لآخذه *** فهيهات الفتى حَذِرا([6])
وهذا شيءٌ مشتقٌّ من الأداة، لأنّها تعمل أعمالاً حتّى يُوصَل بها إلى ما يراد. وكذلك الخَتْل والخَدْع يَعْملانِ أعمالاً. قال الخليل: الألف التي في الأداة لا شك أنّها واو، لأنّ الجِماع أدواتٌ. ويقال رجلٌ مُؤْدٍ عَامِلٌ. وأداةُ [الحرب([7])]: السِّلاحُ. وقال:
أمُرُّ مُشِيحاً مَعِي فِتْيَةٌ *** فمِن بينِ مُؤْدٍ و[مِنْ] حاسرِ
ومن هذا الباب: استأديت على فلانٍ بمعنى استعديت، كأنّك طلبت به أداةً تمكِّنُك من خَصْمك. وآدَيْتُ فلاناً أي أعَنْتُه. قال:
* إنِّي سأُوديك بسَيْرٍ وكْزِ([8]) *
(أدي) الهمزة والدّال والياء أصلٌ واحد، وهو إيصال الشيء إلى الشيء أو وصوله إليه من تلقاء نفسه. قال أبو عبيد: تقول العرب للَّبَن إذا وصل إلى حال الرُّؤوبِ، وذلك إذا خَثُر: قد أدى يَأْدي أُدِيّاً. قال الخليل: أدّى فلان يؤدّي ما عليه أداءً وتَأْدِيَةً. وتقول فلانٌ آدَى للأمانة منك([9]). وأنشد غيره:
أدّى إلى هِنْدٍ تَحيَّاتِها *** وقال هذا من وَدَاعي بِكِرْ([10])
(أدب) الهمزة والدال والباء أصل واحد تتفرع مسائله وترجع إليه: فالأدْب أن تجمع النّاس إلى طعامك. وهي المَأْدَبَة والمأدُبَة. والآدِب الداعي. قال طرفة:
نحنُ في المَشْتاةِ ندْعُو الجَفَلَى *** لا تَرَى الآدبَ فينا ينتقِرْ
والمآدِب: جمع المأدَُبَة، قال شاعر:
كأنَّ قُلوبَ الطَّيرِ في قعر عُشِّها *** نَوَى القَسْبِ مُلْقىً عند بَعْضِ المآدبِ([11])
ومن هذا القياس الأدَبُ أيضاً، لأنّه مُجمَعٌ على استحسانه. فأمَّا حديث عبد الله ابن مسعود: "إنَّ هذا القرآنَ مَأْدُبَةُ الله تعالى فتعلموا([12]) مِن مأدُبته" فقال أبو عبيد: من قال مأدبة فإنّه أراد الصّنيع يصنعه الإنسان يدعو إليه النّاس. يقال منه أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً، وذكر بيت طرفة، ثمّ ذكر بيت عدي:
زجِلٌ وَبْلُه يُجَاوِبُهُ دُ *** فٌّ لِخُونٍ مَأْدُوبةٍ وزَميرُ([13])
قال: ومن قال مَأْدَبَة فإنّه يذهب إلى الأدَب. يجعله مَفْعَلة من ذلك. ويقال إن الإدْبَ العَجَبُ([14]). فإنْ كان كذا فلتجمُّع الناس له.
--------------ــــ
([1]) التكملة من اللسان (أول) والغريب المصنف 84.
([2]) النص في الغريب المصنف 84.
([3]) في اللسان (14: 273): "ولذلك".
([4]) القصة في اللسان (14: 274)، وستأتي في (بهل).
([5]) البيت وتفسيره في اللسان (14: 273).
([6]) في اللسان (17: 25): "حذراً" وقال: "نصب حذراً بفعل مضمر، أي لا يزال حذراً". وورد البيت في الأصل: "لتأخذه فهيهات الفتى حذر"، وصواب روايته من اللسان والجمهرة (3: 276).
([7]) تكملة بها يلتئم الكلام. وفي اللسان: "وأداة الحرب سلاحها".
([8]) البيت في اللسان (17: 345/ 18: 26) برواية: "بسير وكن". وفسره في (وكن) بأنه سير شديد. لكن رواية الأصل والمجمل أيضاً: "وكز" بالزاي. وهو من قولهم وكر وكزا في عدوه من فزع أو نحوه. ويقال أيضاً وكز يوكز توكيزاً. روى الأخيرة ابن دريد في الجمهرة (3: 17) وقال: "وليس بثبت". ورواية اللسان عن الجمهرة محرفة.
([9]) في اللسان: "قال أبو منصور: وما علمت أحداً من النحويين أجاز آدى"
([10]) البيت من أبيات لابن أحمر، رواها ابن منظور في اللسان (19: 57) والرواية فيه: "من دواعي دبر"، محرفة. وبكر، أراد بكر، بالكسر، فأتبع الكاف الباء في الكسر.
([11]) البيت لصخر الغي، يصف عقاباً. اللسان (1: 200).
([12]) في الأصل: "فقلموا"، صوابه في اللسان (1: 201).
([13]) البيت محرف في اللسان (أدب) وعجزه في (16: 304). وأنشده الجواليقي في المعرب 130 برواية "زجل عجزه" وقال: "يعني أنه يجاوبه صوت رعد آخر من بعض نواحيه كأنه قرع دف يقرعه أهل عرس دعوا الناس إليها". وانظر شعراء النصرانية 454-456.
([14]) في اللسان: "الأصمعي: جاء فلان بأمر أدب، مجزوم الدال، أي بأمر عجيب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الدال** وما معهما في الثلاثي)

(**أدر**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الأَدْرَةُ** ve**الأَدَرَةُ**’dir. Denir: **أَدِرَ** **يَأْدَرُ**; ve o **آدَرُ**’dur. Dedi ki:
نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ

(**أدل**) **الهمزة** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; ondan mânâda birbirine yakın, görünüşte uzak iki kelime dallanır. Şu hâlde **الإدْلُ** ekşi süttür. Araplar der: **جاء بِإدْلَةٍ ما تُطاقُ** [**حَمَضاً** ([1])], yani ekşiliğinden. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Ferrâ dedi: **الإدْلُ** boyun ağrısıdır. Mânâ, kerihlikte birdir; onda Ebû Ubeyd rivayetine göre, zikrettiğimizden daha iyi bir kıyas vardır; bilakis o asıldır. Ebû Ubeyd dedi: Süt, bir kısmı bir kısmı üzerine topaklanır da ayrılmazsa o **إدْلٌ**’dür([2]). Bu, el-Ferrâ’nın dediğine daha benzer; çünkü boyundaki ağrı, damarların birbirine sıkışmasından ve bükülmesinden olabilir.

(**أدم**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الميم** tek bir asıldır; o da uygunluk ve uyuşmadır. Bu, Nebî صلى الله عليه وآله وسلم’in el-Muğîre b. Şu‘be’ye—kadına talip oldu—sözüdür: "**لو نظَرْتَ إليها، فإنّه أحْرَى أن يُؤْدَمَ بينكما**". el-Kisâî dedi: **يُؤدَم** yani aralarında sevgi ve ittifak olmasıdır; denir: **أَدَمَ** **يَأدِمُ** **أَدْماً**. Ebû’l-Cerrâh el-‘Uqaylî de bunun benzerini söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Ben bunu ancak yemeğin **أَدْمِ**’inden görüyorum; çünkü onun düzelmesi ve hoşluğu ancak **الإدام** iledir; yine([3]) denir: **طعام مَأْدوم**. İbn Sîrîn, yemin kefareti yemeği hakkında dedi: "**أَكْلَةٌ مأْدُومَةٌ حَتّى يَصُدُّوا**". Dedi: Bana ehl-i ilimden bazıları haber verdi ki Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi: "**أبا فلان، أتُطَلِّقُني، فوالله لقد أطعمتك مأدُومي وأبْثَثْتُك مكتومي، وأتيتُك بَاهِلاً غيرَ ذاتِ صرار**([4])". Ebû Ubeyd dedi: Denir: **آدَم اللهُ بينهما** **يُؤْدِم** **إيداماً**; şu hâlde o, aralarında **مُؤْدَمٌ**’dır. Şair dedi:
* والبيضُ لا يُؤْدِمْنَ إلاّ مُؤْدَمَا([5]) *
Yani, ancak sevdirilmiş, buna elverişli birini severler. Bu babdandır: “Falanı ehlimin **أدمَةَ**’si yaptım” sözü; yani onların örneği; bu doğrudur, çünkü bunu yaptığında aralarını uygun kılmış olur. **الأدَمَةُ** bir şeye vesiledir; şu da ki muhalif ile tevessül edilmez. Eğer bir söyleyen derse: **الأدَمة**’yi—o derinin içidir—ne üzerine hamledersin? Ona denir: **الأدَمة** etle, **البشرة**’den daha güzel uyuşur; bunun için Âdem عليه السلام isimlendirildi; çünkü yerin **أدَمة**’sinden alındı.

Ve denir: O dördüncü tabakadır. Araplar der: **مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ**, yani **الأدَمة**’nin yumuşaklığını ve **البشَرة**’nin pürüzlülüğünü toplamıştır. Amma **اللّون الآدَم** ise, çünkü o Benî Âdem üzerinde galip olandır. Bir topluluk der: **أديم الأرض** ve**أَدَمَتُها** onun yüzüdür.

(**أدو**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الواو** tek bir kelimedir. **الأدْوُ**, **الخَتْل** ve**المراوَغَة** gibidir. Denir: **أدا** **يأدُوا** **أدْواً**. Ve dedi:
أدَوْتُ لـه لآخذه *** فهيهات الفتى حَذِرا([6])
Bu, **الأداة**’dan türemiş bir şeydir; çünkü o, onunla istenene ulaşılıncaya kadar işler işler. Yine **الخَتْل** ve**الخَدْع** işler işler. el-Halîl dedi: **الأداة**’daki **الألف**’in şüphesiz **واو** olduğu yoktur; çünkü cem‘i **أدواتٌ**’tır. Ve denir: **رجلٌ مُؤْدٍ عَامِلٌ**. **أداةُ** [**الحرب**([7])]: silahtır. Ve dedi:
أمُرُّ مُشِيحاً مَعِي فِتْيَةٌ *** فمِن بينِ مُؤْدٍ و[مِنْ] حاسرِ
Bu babdandır: **استأديت على فلانٍ** “**استعديت**” mânâsında; sanki onunla, hasmına karşı seni mümkün kılacak bir **أداة** talep etmişsin. Ve **آدَيْتُ فلاناً** yani ona yardım ettim. Dedi:
* إنِّي سأُوديك بسَيْرٍ وكْزِ([8]) *

(**أدي**) **الهمزة** ve**الدّال** ve**الياء** tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şeye ulaştırmak yahut onun kendiliğinden ona ulaşmasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Araplar süte, **الرُّؤوبِ** hâline ulaştığında—bu, koyulaştığında—derler: **قد أدى** **يَأْدي** **أُدِيّاً**. el-Halîl dedi: Falan, üzerindeki şeyi **أدّى** **يؤدّي** **أداءً** ve**تَأْدِيَةً**. Ve dersin: “Falan, emanete senden daha **آدَى**’dır”([9]). Başkası inşad etti:
أدّى إلى هِنْدٍ تَحيَّاتِها *** وقال هذا من وَدَاعي بِكِرْ([10])

(**أدب**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; meseleleri ondan dallanır ve ona döner: Şu hâlde **الأدْب**, insanları yemeğine toplaman(dır). O, **المَأْدَبَة** ve**المأدُبَة**’dir. **الآدِب** davet edendir. Tarafe dedi:
نحنُ في المَشْتاةِ ندْعُو الجَفَلَى *** لا تَرَى الآدبَ فينا ينتقِرْ
Ve **المآدِب**, **المأدَُبَة**’nin cem‘idir. Bir şair dedi:
كأنَّ قُلوبَ الطَّيرِ في قعر عُشِّها *** نَوَى القَسْبِ مُلْقىً عند بَعْضِ المآدبِ([11])
Bu kıyastandır **الأدَبُ** da; çünkü o, güzelliği üzerinde toplanılmış olandır. Amma Abdullah b. Mes‘ûd hadisi: "**إنَّ هذا القرآنَ مَأْدُبَةُ الله تعالى فتعلموا**([12]) **مِن مأدُبته**"—Ebû Ubeyd dedi: Kim **مأدبة** derse, onun muradı, insanın yaptığı ve insanları ona çağırdığı **الصّنيع**’dir. Ondan denir: **أَدَبْتُ على القوم** **آدِبُ** **أَدْباً**; ve Tarafe’nin beytini zikretti; sonra ‘Adî’nin beytini zikretti:
زجِلٌ وَبْلُه يُجَاوِبُهُ دُ *** فٌّ لِخُونٍ مَأْدُوبةٍ وزَميرُ([13])
Dedi: Kim **مَأْدَبَة** derse, **الأدَب**’e gider; onu ondan **مَفْعَلة** yapar. Ve denir ki **الإدْبَ** hayrettir([14]). Şayet böyle ise, o, insanların onun için toplanmasıdır.

--------------ــــ
([1]) Tekmile, Lisân (أول) ve el-Ğarîbü’l-Musannef 84’ten.
([2]) Metin el-Ğarîbü’l-Musannef 84’te.
([3]) Lisân’da (14: 273): "ولذلك".
([4]) Kıssa Lisân’da (14: 274); (بهل)’de gelecektir.
([5]) Beyit ve tefsiri Lisân’da (14: 273).
([6]) Lisân’da (17: 25): "حذراً" ve dedi: "حذراً’yı gizli bir fiille nasb etti; yani ‘daima sakınan’." Beyit asılda: "لتأخذه فهيهات الفتى حذر"; rivayetinin doğrusu Lisân ve Cemhere’den (3: 276).
([7]) Onunla söz tamam olur bir tekmile. Lisân’da: "وأداة الحرب سلاحها".
([8]) Beyit Lisân’da (17: 345/ 18: 26) "بسير وكن" rivayetiyle. (وكن)’de onu “şiddetli yürüyüş” diye tefsir etti. Lakin asıl ve el-Mücmel rivayeti de: "وكز" **الزاي** ile. O, “korku vb. sebebiyle koşusunda **وكر** ve**وكزا**” sözündendir. Yine denir: **وكز** **يوكز** **توكيزاً**. Sonuncuyu İbn Düreyd Cemhere’de (3: 17) rivayet etti ve dedi: "Sabit değildir." Lisân’ın Cemhere’den rivayeti tahriflidir.
([9]) Lisân’da: "قال أبو منصور: وما علمت أحداً من النحويين أجاز آدى"
([10]) Beyit, İbn Ahmer’in beyitlerindendir; İbn Manzûr onu Lisân’da (19: 57) rivayet etti; oradaki rivayet: "من دواعي دبر", tahriftir. Ve **بكر**; **بكر**’i kastetti, kesre ile; kâfı, kesrede bâ’ya tâbi kıldı.
([11]) Beyit, Sahr el-Ğayy’a aittir; bir kartalı vasfeder. Lisân (1: 200).
([12]) Asılda: "فقلموا"; doğrusu Lisân’da (1: 201).
([13]) Beyit Lisân’da (أدب)’de tahriflidir; onun ikinci mısraı (16: 304)’tedir. el-Cevâlîkî onu el-Mu‘arrab 130’da "زجل عجزه" rivayetiyle inşad etti ve dedi: "Yani, başka bir taraflarından birinden bir başka gök gürültüsü sesi ona cevap verir; sanki düğün ehlinin, insanları ona çağırdıkları bir düğünde çaldıkları defin vuruşu gibidir." Bk. Şu‘arâü’n-Nasrâniyye 454-456.
([14]) Lisân’da: "الأصمعي: جاء فلان بأمر أدب، مجزوم الدال، أي بأمر عجيب".

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ د ب
هو من آدب الناس وقد أدب فلان وأرب‏.‏
وتقول‏:‏ الأدب مأدبه ما لأحد فيها مأربه‏.‏
وأدبهم على الأمر‏:‏ جمعهم عليه يأدبهم‏.‏
يقال‏:‏ إيدب جيرانك لتشاورهم‏.‏
قال‏:‏ وكيف قتالي مشعـراً يأدبونكـم على الحق أن لا تأشبوه بباطل وتقول‏:‏ أدبهم عليه وندبهم إليه‏.‏
وإذا انتقر الآدب نقره الجادب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جاش أدب البحر إذا كثر ماؤه‏.‏

##### Türkçe

أ د ب
O, insanların **آدب**’indendir; ve falan kimse **أدب** etti ve **أرب** etti.
Ve dersin ki: **الأدب** bir **مأدبه**’dir; hiç kimse için onda bir **مأربه** yoktur.
Ve onları iş üzerine **أدب** etti: onları onun üzerinde topladı; onları onun üzerine **يأدبهم**.
Denilir ki: Komşularını **إيدب** et ki onlarla müşavere edesin.
Dedi ki: Ve sizinle savaşmam nasıl olur; (öyle) bir **مشعـراً** (halinde) ki sizi hak üzerine **يأدبونكـم**; onu bâtıl ile karıştırmayasınız; ve dersin ki: Onları onun üzerine **أدب** etti ve onları ona **ندب** etti.
Ve **الآدب** (şey) **الجادب**’in onu gagalaması gibi gagaladığında.
Ve mecazdandır: Deniz suyu çoğaldığında denizin **أدب**’i coştu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَدَبُ: الذي يَتَأَدَّبُ به الأَديبُ من الناس؛ سُمِّيَ أَدَباً لأَنه يَأْدِبُ الناسَ إِلى الـمَحامِد، ويَنْهاهم عن المقَابِح. وأَصل الأَدْبِ الدُّعاءُ، ومنه قيل للصَّنِيع يُدْعَى إليه الناسُ: مَدْعاةٌ ومَأْدُبَةٌ.
ابن بُزُرْج: لقد أَدُبْتُ آدُبُ أَدَباً حسناً، وأَنت أَدِيبٌ. وقال أَبو زيد: أَدُبَ الرَّجلُ يَأْدُبُ أَدَباً، فهو أَدِيبٌ، وأَرُبَ يَأْرُبُ أَرَابةً وأَرَباً، في العَقْلِ، فهو أَرِيبٌ. غيره: الأَدَبُ: أَدَبُ النَّفْسِ والدَّرْسِ. والأَدَبُ: الظَّرْفُ وحُسْنُ التَّناوُلِ. وأَدُبَ، بالضم، فهو أَدِيبٌ، من قوم أُدَباءَ.
وأَدَّبه فَتَأَدَّب: عَلَّمه، واستعمله الزجاج في اللّه، عز وجل، فقال: وهذا ما أَدَّبَ اللّهُ تعالى به نَبِيَّه، صلى اللّه عليه وسلم. وفلان قد اسْتَأْدَبَ: بمعنى تَأَدَّبَ. ويقال للبعيرِ إِذا رِيضَ وذُلِّلَ: أَدِيبٌ مُؤَدَّبٌ. وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلي: وهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوى بَين عالِجٍ *  ونَجْرانَ، تَصْرِيفَ الأَدِيبِ الـمُذَلَّلِ والأُدْبَةُ والـمَأْدَبةُ والـمَأْدُبةُ: كلُّ طعام صُنِع لدَعْوةٍ أَو عُرْسٍ. قال صَخْر الغَيّ يصف عُقاباً: كأَنّ قُلُوبَ الطَّيْر، في قَعْرِ عُشِّها، *  نَوَى القَسْبِ، مُلْقًى عند بعض الـمَآدِبِ القَسْبُ: تَمْر يابسٌ صُلْبُ النَّوَى. شَبَّه قلوبَ الطير في وَكْر العُقابِ بِنَوى القَسْبِ، كما شبهه امْرُؤُ القيس بالعُنَّاب في قوله: كأَنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ، رَطْباً ويابِساً، *  لَدَى وَكْرِها، العُنَّابُ والحَشَفُ البالي والمشهور في الـمَأْدُبة ضم الدال، وأَجاز بعضهم الفتح، وقال: هي بالفتح مَفْعَلةٌ مِن الأَدَبِ. قال سيبويه: قالوا الـمَأْدَبةُ كما قالوا الـمَدْعاةُ. وقيل: الـمَأْدَبةُ من الأَدَبِ.وفي الحديث عن ابن سعود: إِنَّ هذا القرآنَ مَأْدَبةُ اللّه في الأَرض فتَعَلَّموا من مَأْدَبَتِه، يعني مَدْعاتَه. قال أَبو عبيد: يقال مَأْدُبةٌ
\<ص:207>
 ومَأْدَبةٌ، فمن قال مَأْدُبةٌ أَراد به الصَّنِيع يَصْنَعه الرجل، فيَدْعُو إِليه الناسَ؛ يقال منه: أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً، ورجل آدِبٌ. قال أَبو عبيد: وتأْويل الحديث أَنه شَبَّه القرآن بصَنِيعٍ صَنَعَه اللّه للناس لهم فيه خيرٌ ومنافِعُ ثم دعاهم إليه؛ ومن قال مَأْدَبة: جعَله مَفْعَلةً من الأَدَبِ. وكان الأَحمر يجعلهما لغتين مَأْدُبةً ومَأْدَبةً بمعنى واحد. قال أَبو عبيد: ولم أَسمع أحداً يقول هذا غيره؛ قال: والتفسير الأَول أَعجبُ إِليّ.وقال أَبو زيد: آدَبْتُ أُودِبُ إِيداباً، وأَدَبْتُ آدِبُ أَدْباً، والـمَأْدُبةُ: الطعامُ، فُرِقَ بينها وبين الـمَأْدَبةِ الأَدَبِ. والأَدْبُ: مصدر قولك أَدَبَ القومَ يَأْدِبُهُم، بالكسر، أَدْباً، إِذا دعاهم إِلى طعامِه.
والآدِبُ: الداعِي إِلى الطعامِ. قال طَرَفَةُ:
نَحْنُ في الـمَشْتاةِ نَدْعُو الجَفَلى، *  لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ وقال عدي:
زَجِلٌ وَبْلُهُ، يجاوبُه دُفٌّ *  لِخُونٍ مَأْدُوبَةٍ، وزَمِيرُ والـمَأْدُوبَةُ: التي قد صُنِعَ لها الصَّنِيعُ. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: أَما إِخْوانُنا بنو أُمَيَّةَ فَقادةٌ أَدَبَةٌ. الأَدَبَةُ جمع آدِبٍ، مثل كَتَبةٍ وكاتِبٍ، وهو الذي يَدْعُو الناسَ إِلى الـمَأْدُبة، وهي الطعامُ الذي يَصْنَعُه الرجل ويَدْعُو إِليه الناس. وفي حديث كعب، رضي اللّه عنه: إِنّ لِلّهِ مَأْدُبةً من لحُومِ الرُّومِ بمُرُوج عَكَّاءَ. أَراد: أَنهم يُقْتَلُون بها فَتَنْتابُهمُ السِّباعُ والطير تأْكلُ من لحُومِهم.
وآدَبَ القومَ إِلى طَعامه يُؤْدِبُهم إِيداباً، وأَدَبَ: عَمِلَ مَأْدُبةً. أَبو عمرو يقال: جاشَ أَدَبُ البحر، وهو كثْرَةُ مائِه. وأَنشد:
عن ثَبَجِ البحرِ يَجِيشُ أَدَبُه،
والأَدْبُ: العَجَبُ. قال مَنْظُور بن حَبَّةَ الأَسَدِيّ، وحَبَّةُ أُمُّه: بِشَمَجَى الـمَشْي، عَجُولِ الوَثْبِ،
غَلاَّبةٍ للنَّاجِياتِ الغُلْبِ،
حتى أَتَى أُزْبِيُّها بالأَدْبِ
الأُزْبِيُّ: السُّرْعةُ والنَّشاطُ، والشَّمَجَى: الناقةُ السرِيعَةُ. ورأَيت في حاشية في بعض نسخ الصحاح المعروف: الإِدْبُ، بكسر الهمزة؛ ووجد كذلك بخط أَبي زكريا في نسخته قال: وكذلك أَورده ابن فارس في المجمل. الأَصمعي: جاءَ فلان بأَمْرٍ أَدْبٍ، مجزوم الدال، أَي بأَمْرٍ عَجِيبٍ، وأَنشد: سمِعتُ، مِن صَلاصِلِ الأَشْكالِ، *  أَدْباً على لَبَّاتِها الحَوالي

##### Türkçe

**الأَدَبُ**: insanların arasından **الأَديبُ**’in kendisiyle edeplendiği şey; ona **أَدَباً** adı verildi; çünkü o, insanları övülen şeylere sevk eder ve onları çirkin şeylerden men eder. **الأَدْبِ**’in aslı davettir; bundan dolayı, insanların kendisine davet olunduğu yapılan şeye: **مَدْعاةٌ** ve **مَأْدُبَةٌ** denildi.

İbn Buzurc: “Gerçekten ben **أَدُبْتُ**; **آدُبُ**; güzel bir **أَدَباً** (ile); ve sen **أَدِيبٌ**’sin.” dedi. Ebû Zeyd dedi: Adam **أَدُبَ**; **يَأْدِبُ**; **أَدَباً** (eder), o hâlde o **أَدِيبٌ**’dir; ve **أَرُبَ**; **يَأْرُبُ**; **أَرَابةً** ve **أَرَباً** (eder), akılda; o hâlde o **أَرِيبٌ**’dir. Başkası: **الأَدَبُ**: nefsin ve dersin edebidir. Ve **الأَدَبُ**: zarafet ve ele alışın güzelliğidir.

Ve **أَدُبَ**, damme ile, o hâlde o **أَدِيبٌ**’dir; **أُدَباءَ** olan bir kavimdendir.

Ve onu **أَدَّبه** de, böylece **فَتَأَدَّب**: ona öğretti; ve Zecâc onu Allah hakkında, عز وجل, kullandı; şöyle dedi:
“Ve bu, Allah Teâlâ’nın Nebîsini, صلى اللّه عليه وسلم, kendisiyle edeplendirdiği şeydir.”

Ve falan **اسْتَأْدَبَ** etmiştir: **تَأَدَّبَ** mânâsındadır. Ve deveye, eğer terbiye edilip boyun eğdirilirse: **أَدِيبٌ مُؤَدَّبٌ** denir. Muzâhim el-Ukaylî dedi:
وهُنَّ يُصَرِّفْنَ النَّوى بَين عالِجٍ *  ونَجْرانَ، تَصْرِيفَ الأَدِيبِ الـمُذَلَّلِ

Ve **الأُدْبَةُ** ve **الـمَأْدَبةُ** ve **الـمَأْدُبةُ**: davet yahut düğün için yapılan her yemektir. Sahr el-Ğayy bir kartalı vasfederek dedi:
كأَنّ قُلُوبَ الطَّيْر، في قَعْرِ عُشِّها، *  نَوَى القَسْبِ، مُلْقًى عند بعض الـمَآدِبِ

**القَسْبُ**: çekirdeği sert, kuru hurmadır. Kartalın yuvasındaki kuşların kalplerini **نَوى القَسْبِ**’e benzetti; İmru’ul-Kays’ın şu sözünde onu **العُنَّاب**’a benzettiği gibi:
كأَنَّ قُلُوبَ الطَّيْرِ، رَطْباً ويابِساً، *  لَدَى وَكْرِها، العُنَّابُ والحَشَفُ البالي

Ve **الـمَأْدُبة**’de meşhur olan, **الدال**’ın dammeli oluşudur; bazısı fethi câiz gördü ve dedi ki: o, **الأَدَبِ**’den bir **مَفْعَلةٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: **الـمَأْدَبةُ** dediler; **الـمَدْعاةُ** dedikleri gibi. Ve denildi ki: **الـمَأْدَبةُ** **الأَدَبِ**’dendir. Ve hadiste İbn Suûd’dan: “Şüphesiz bu Kur’an, yeryüzünde Allah’ın **مَأْدَبةُ**’sidir; öyleyse O’nun **مَأْدَبَتِه**’sinden öğrenin”; yani O’nun **مَدْعاتَه**’sı. Ebû Ubeyd dedi: **مَأْدُبةٌ** denir
\<ص:207>
ve **مَأْدَبةٌ**; kim **مَأْدُبةٌ** derse, onunla, adamın yaptığı ve insanları kendisine davet ettiği yapılan şeyi kastetmiştir; ondan denilir: “Kavmin üzerine **أَدَبْتُ**; **آدِبُ**; **أَدْباً**”; ve (böyle kimse) **آدِبٌ** (dir). Ebû Ubeyd dedi: Hadisin te’vili, Kur’an’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı, içinde hayır ve menfaatler bulunan, sonra onları ona davet ettiği bir yapılan şeye benzetmiş olmasıdır; kim **مَأْدَبة** derse, onu **الأَدَبِ**’den bir **مَفْعَلةً** kılmıştır.

Ve el-Ahmer ikisini de, bir mânâda iki dil (iki söyleyiş) kılardı: **مَأْدُبةً** ve **مَأْدَبةً**. Ebû
Ubeyd dedi: Bunun dışında birinin bunu söylediğini işitmedim; dedi ki: Birinci tefsir bana daha hoş gelir. Ebû Zeyd dedi: “**آدَبْتُ**; **أُودِبُ**; **إِيداباً**; ve **أَدَبْتُ**; **آدِبُ**; **أَدْباً**; ve **الـمَأْدُبةُ**: yemektir”; **الـمَأْدَبةِ** **الأَدَبِ** ile onun arasını ayırdı.

Ve **الأَدْبُ**: “Kavmi **أَدَبَ**; **يَأْدِبُهُم**” sözünün masdarıdır; kesre ile; **أَدْباً**; eğer onları yemeğine davet ederse.

Ve **الآدِبُ**: yemeğe davet eden. Tarafe dedi:
نَحْنُ في الـمَشْتاةِ نَدْعُو الجَفَلى، *  لا تَرَى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ

Ve Adî dedi:
زَجِلٌ وَبْلُهُ، يجاوبُه دُفٌّ *  لِخُونٍ مَأْدُوبَةٍ، وزَمِيرُ

Ve **الـمَأْدُوبَةُ**: kendisi için yapılan şey yapılmış olan (kadın). Ve Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “Bizim kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise, **فَقادةٌ أَدَبَةٌ**’dir.” **الأَدَبَةُ**, **آدِبٍ**’in cem‘idir; **كَتَبةٍ** ve **كاتِبٍ** gibi; ve o, insanları **الـمَأْدُبة**’ye davet eden kimsedir; o da, adamın yaptığı ve insanları kendisine davet ettiği yemektir. Ka‘b’ın, رضي اللّه عنه, hadisinde: “Şüphesiz Allah’ın, Mürûc ‘Akkâ’da Rum etlerinden bir **مَأْدُبةً**’si vardır.” Muradı: orada öldürülecekler de yırtıcı hayvanlar ve kuşlar onlara üşüşecek, etlerinden yiyeceklerdir.

Ve kavmi yemeğine **آدَبَ** eder; **يُؤْدِبُهم**; **إِيداباً**; ve **أَدَبَ**: bir **مَأْدُبةً** yaptı. Ebû Amr: “Denizin **أَدَبُ**’u coştu” denilir; o, suyunun çokluğudur.
Ve inşad etti:
عن ثَبَجِ البحرِ يَجِيشُ أَدَبُه،

Ve **الأَدْبُ**: hayrettir. Manzûr b. Habbe el-Esedî dedi; Habbe onun annesidir:
بِشَمَجَى الـمَشْي، عَجُولِ الوَثْبِ،
غَلاَّبةٍ للنَّاجِياتِ الغُلْبِ،
حتى أَتَى أُزْبِيُّها بالأَدْبِ

**الأُزْبِيُّ**: sürat ve canlılıktır; ve **الشَّمَجَى**: hızlı dişi devedir. Sahih’in bazı nüshalarının kenarında, bilinen (nüshada), gördüm: **الإِدْبُ**, hemzenin kesresiyle; ve Ebû Zekeriyyâ’nın nüshasındaki hattıyla da böyle bulundu; dedi ki: İbn Fâris de onu el-Mucmel’de böyle zikretti.

el-Asma‘î: Falan **أَمْرٍ أَدْبٍ** ile geldi; **الدال**’ı cezmedilmiş; yani acayip bir iş ile; ve inşad etti:
سمِعتُ، مِن صَلاصِلِ الأَشْكالِ، *  أَدْباً على لَبَّاتِها الحَوالي

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ د ب * * أدُب * بالضم أدبا بفتحتين فهو * أدِيبٌ * و * استأدَبَ * أي تأَدَّبَ

##### Türkçe

* أ د ب * * **أدُب** * (ضم ile) iki fetha ile edeb oldu; artık o * **أدِيبٌ** *dur; ve * **استأدَبَ** * yani * **تأَدَّبَ** * oldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأدب، محركة: الذي يتأدب به الأديب من الناس، سمي به لأنه يأدب الناس إلى المحامد وينهاهم عن المقابح، وأصل الأدب: الدعاء، وقال شيخنا ناقلا عن تقريرات شيوخه: الأدب ملكة تعصم من قامت به عما يشينه، وفي المصباح: هو تعلم رياضة النفس ومحاسن الأخلاق. وقال أبو زيد الأنصاري: الأدب يقع على كل رياضة محمودة يتخرج بها الإنسان في فضيلة من الفضائل، ومثله في التهذيب، وفي التوشيح: هو استعمال ما يحمد قولا وفعلا، أو الأخذ أو الوقوف مع المستحسنات أو تعظيم من فوقك والرفق بمن دونك، ونقل الخفاجي في العناية عن الجواليقي في شرح أدب الكاتب: الأدب في اللغة: حسن الأخلاق وفعل المكارم، وإطلاقه على علوم العربية مولد حدث في الإسلام، وقال ابن السيد البطليوسي: الأدب أدب النفس والدرس. والأدب: الظرف بالفتح، وحسن التناول، وهذا القول شامل لغالب الأقوال المذكورة، ولذا اقتصر عليه المصنف، وقال أبو زيد: أدب الرجل كحسن يأدب أدبا فهو أديب، ج أدباء وقال ابن بزرج: لقد أدبت آدب أدبا حسنا، وأنت أديب، وأدبه أي علمه، فتأدب تعلم، واستعمله الزجاج في الله عز وجل فقال: والحق في هذا ما أدب الله تعالى به نبيه صلى الله عليه وسلم.

  وفلان قد استأدب بمعنى تأدب، ونقل شيخنا عن المصباح: أدبته أدبا، من باب ضرب: علمته رياضة النفس ومحاسن الأخلاق، وأدبته تأديبا مبالغة وتكثير، ومنه قيل: أدبته تأديبا، إذا عاقبته على إساءته، لأنه سبب يدعو إلى حقيقة الأدب، وقال غيره: أدبه، كضرب وأدبه: راض أخلاقه وعاقبه على إساءته لدعائه إياه إلى حقيقة الأدب، ثم قال: وبه تعلم أن في كلام المصنف قصورا من وجهين. والأدبة، بالضم، والمأدبة، بضم الدال المهملة، كما هو المشهور، وصرح بأفصحيته ابن الأثير وغيره وأجاز بعضهم المأدبة بفتحها، وحكى ابن جنى كسرها أيضا، فهي مثلثة الدال، ونصوا على أن الفتح أشهر من الكسر: كل طعام صنع لدعوة، بالضم والفتح، أو عرس وجمعه المآدب، قال صخر الغي يصف عقابا:
  كأن قلوب الطير في قعر عشهانوى القسب ملقى عند بعض المآدب قال سيبويه: قالوا: المأدبة من الأدب، وفي الحديث عن ابن مسعود  إن هذا القرآن مأدبة الله في الأرض فتعلموا من مأدبته  يعني مدعاته، قال أبو عبيد، يقال: مأدبة ومأدبة، فمن قال مأدبة أراد به الصنيع يصنعه الرجل فيدعو إليه الناس، شبه القرآن بصنيع صنعه الله للناس، لهم فيه خير ومنافع، ثم دعاهم إليه. ومن قال مأدبة جعله مفعلة من الأدب، وكان الأحمر يجعلها لغتين مأدبة ومأدبة بمعنى واحد، وقال أبو زيد: آدبت أودب إيدابا، وأدبت آدب أدبا، والمأدبة للطعام، فرق بينها وبين المأدبة للأدب.
 وآدب البلاد يؤدب إيدابا: ملأها قسطا وعدلا، وآدب القوم إلى طعامه يؤدبهم إيدابا، وأدب: عمل مأدبة.
 والأدب، بالفتح: العجب، محركة، قال منظور بن حبة الأسدي يصف ناقته:
  غلابة للناجيات الغلب
  حتى أتى أزبيها بالأدب الأزبي: السرعة والنشاط، قال ابن المكرم: ورأيت في حاشية في بعض نسخ الصحاح: المعروف  الإدب  بكسر الهمزة، وجد ذلك بخط أبي زكريا في نسخته، قال: وكذلك أورده ابن فارس في المجمل، وعن الأصمعي جاء فلان بأمر أدب، مجزوم الدال، أي بأمر عجيب، وأنشد:
  سمعت من صلاصل الأشكال
  أدبا على لباتها الحوالي قلت: وهذا ثمرة قوله: بالفتح إشارة إلى المختار من القولين عنده، وغفل عنه شيخنا فاستدركه على المصنف، وقال: إلا أن يكون ذكره تأكيدا، ودفعا لما اشتهر أنه بالتحريك، وليس كذلك أيضا، بل هو في مقابلة ما اشتهر أنه بالكسر، كما عرفت، كالأدبة بالضم.
 والأدب، بفتح فسكون أيضا مصدر أدبه يأدبه، بالكسر إذا دعاه إلى طعامه، والآدب: الداعي إلى الطعام، قال طرفة:
  نحن في المشتاة ندعو الجفلى                      لا ترى الآدب فينا ينتـقـر والمأدوبة في شعر عدي: التي قد صنع لها الصنيع. ويجمع الآدب على أدبة مثال كتبة وكاتب. وفي حديث علي:  أما إخواننا بنو أمية فقادة أدبة  . كآدبه إليه يؤدبه إيدابا، نقلها الجوهري عن أبي زيد وكذا أدب القوم يأدب، بالكسر، أدبا، محركة أي عمل مأدبة، وفي حديث كعب:  إن لله مأدبة من لحوم الروم بمرج عكا  أراد أنهم يقتلون بها فتنتابهم السباع والطير تأكل من لحومهم.

  وأدب البحر بالتحريك كثرة مائه، عن أبي عمرو، يقال: جاش أدب البحر، وأنشد:
  عن ثبج البحر يجيش أدبه وهو مجاز.
 وأدبي كعربي وغلط من ضبطه مقصورا، قال في المراصد: جبل قرب عوارض، وقيل: في ديار طيئ حذاء عوارض، وأنشد في  المعجم  للشماخ:
  كأنها وقد بـدا عـوارض
  وأدبي في السراب غامض
  والليل بين قنوين رابـض
  بجيزة الوادي قطا نواهض وقال نصر: أدبي جبل حذاء عوارض وهو جبل أسود في ديار طيئ وناحية دار فزارة.
 ومما يستدرك عليه: جمل أديب، إذا ريض وذلل، وكذا مؤدب، وقال مزاحم العقيلي:
  فهن يصرفن النوى بين عالجونجران تصريف الأديب المذلل

##### Türkçe

**الأدب**, harekeli: edîbin insanlardan kendisiyle edeplendiği şey; onunla adlandırıldı, çünkü o, insanları övülen şeylere sevk eder ve onları çirkin şeylerden men eder. **الأدب**’ün aslı: davettir. Şeyhimiz, şeyhlerinin takrirlerinden naklederek dedi ki: **الأدب**; kendisinde bulunanı, onu ayıplayacak şeylerden koruyan bir meleke(=yerleşik yeti)dir. **المصباح**’ta: o, nefsin riyazetini ve ahlâkın güzelliklerini öğrenmektir. Ebû Zeyd el-Ensârî dedi ki: **الأدب**, insanın faziletlerden bir fazilette onunla yetiştiği her övülen riyazet üzerine vâki olur; **التهذيب**’te de bunun benzeri vardır. **التوشيح**’te: o, söz ve fiil olarak övülen şeyi kullanmaktır; yahut beğenilenlerle almak veya durmaktır; yahut üstündekini tazim etmek ve altındakine yumuşak davranmaktır. el-Hafâcî, **العناية**’de, el-Cevâlîkî’den, **شرح أدب الكاتب**’ta nakletti: **الأدب** dilde: güzel ahlâk ve keremli işleri yapmaktır; onun Arapça ilimlerine ıtlakı ise, İslâm’da meydana gelmiş bir müvelleddir. İbnü’s-Seyyid el-Batliyûsî dedi ki: **الأدب** nefsin edebi ve derstir. Ve **الأدب**: fetha ile **الظرف** ve güzel ele alış(tavır)dır; bu söz, zikredilen sözlerin çoğunu kapsayıcıdır; bu yüzden musannif onunla yetindi. Ebû Zeyd dedi ki: **أدب** الرجل, **كحسن**: **يأدب** **أدبا**; o hâlde o **أديب**’dir; çoğulu **أدباء**. İbn Büzerc dedi ki: “Andolsun, **أدبت** **آدب** **أدبا** güzel bir edep ile; ve sen **أديب**’sin.” Ve **أدبه** yani ona öğretti; böylece **تأدب** öğrendi. ez-Zeccâc onu Allah عز وجل hakkında kullandı da dedi ki: “Bu hususta hak, Allah تعالى’nın, Nebî’sini صلى الله عليه وسلم onunla edeplendirdiği şeydir.”

Ve falan kimse **استأدب** etmiştir, **تأدب** mânâsında. Şeyhimiz **المصباح**’tan nakletti: **أدبته** **أدبا**, **من باب ضرب**: ona nefsin riyazetini ve ahlâkın güzelliklerini öğrettim. Ve **أدبته** **تأديبا**: mübalağa ve çoğaltmadır. Ondandır ki denildi: **أدبته** **تأديبا**, ona kötülüğü üzerine ceza verdiğim zaman; çünkü o, **الأدب**’ün hakikatine çağıran bir sebeptir. Başkası dedi ki: **أدبه**, **كضرب** ve **أدبه**: onun ahlâkını riyazet ettirdi ve kötülüğü üzerine onu cezalandırdı; onu **الأدب**’ün hakikatine çağırması sebebiyle. Sonra dedi ki: Bununla, musannifin sözünde iki yönden bir kısalık olduğunu öğrenirsin. Ve **الأدبة**, damme ile; ve **المأدبة**, **الدال**’ın dammesiyle, **المهملة** (noktasız) olarak; meşhur olan budur. İbnü’l-Esîr ve başkaları onun daha fasihliğini açıkça söyledi. Bazıları **المأدبة**’yi fetha ile de câiz gördü. İbn Cinnî onun kesrasını da nakletti; böylece o, **الدال** bakımından üçlüdür. Ve fethanın kesradan daha meşhur olduğuna nass ettiler: bir davet için yapılmış her yemek; damme ve fetha ile; yahut düğün; çoğulu **المآدب**. Sahr el-Gayy bir kartalı vasfederek dedi ki:
  كأن قلوب الطير في قعر عشهانوى القسب ملقى عند بعض المآدب
Sîbeveyh dedi ki: “Dediler: **المأدبة** **الأدب**’dendir.” Hadiste İbn Mes‘ûd’dan: “Şüphesiz bu Kur’ân, yeryüzünde Allah’ın **مأدبة**’sidir; öyleyse O’nun **مأدبة**’sinden öğrenin.” yani O’nun davetleri. Ebû Ubeyd dedi ki: **مأدبة** ve **مأدبة** denilir. Kim **مأدبة** derse, onunla, adamın yapıp insanları ona çağırdığı yapılan şeyi kasteder; Kur’ân’ı, Allah’ın insanlar için yaptığı bir yapılan şeye benzetti; onlar için onda hayır ve menfaatler vardır; sonra onları ona çağırdı. Kim **مأدبة** derse, onu **الأدب**’den **مفعلة** kılar. el-Ahmer onu iki dil yapardı: **مأدبة** ve **مأدبة**, tek mânâda. Ebû Zeyd dedi ki: **آدبت** **أودب** **إيدابا**, ve **أدبت** **آدب** **أدبا**; ve **المأدبة** yemek içindir; onu, **المأدبة**’den, **الأدب** için olana ayırdı.

Ve **آدب** البلاد **يؤدب** **إيدابا**: onu kıst ve adaletle doldurdu. Ve **آدب** القوم **إلى طعامه** **يؤدبهم** **إيدابا**, ve **أدب**: **مأدبة** yaptı.

Ve **الأدب**, fetha ile: hayret; harekeli. Manzûr b. Habbe el-Esedî, devesini vasfederek dedi ki:
  غلابة للناجيات الغلب
  حتى أتى أزبيها بالأدب
**الأزبي**: sürat ve canlılıktır. İbnü’l-Mükerrem dedi ki: **الصحاح**’ın bazı nüshalarında bir hâşiyede gördüm: bilinen, **الإدب**’dir, hemzenin kesrası ile; bunu, Ebû Zekeriyyâ’nın nüshasındaki hattıyla buldu. Dedi ki: İbn Fâris de onu **المجمل**’de böylece getirdi. el-Asma‘î’den: falan kimse **أمر أدب** ile geldi; **الدال**’ın cezmiyle; yani hayret verici bir iş ile. Ve şu beyti inşâd etti:
  سمعت من صلاصل الأشكال
  أدبا على لباتها الحوالي
Dedim ki: Bu, onun “fetha ile” sözünün meyvesidir; onun yanında iki sözden seçilmiş olana işarettir. Şeyhimiz ondan gaflet etti de onu musannif üzerine istidrâk etti. Ve dedi ki: Ancak onu, te’kîd olarak ve “hareke ile olduğu” meşhur olanı defetmek için zikretmiş olsun; hâlbuki o da değildir; bilakis o, “kesra ile olduğu” meşhur olana mukabildir; bildiğin gibi; **الأدبة** damme ile olduğu gibi.

Ve **الأدب**, fetha sonra sükûn ile de, **أدبه** **يأدبه**’nin masdarıdır; kesra ile; onu yemeğine çağırdığı zaman. Ve **الآدب**: yemeğe çağıran. Tarafe dedi ki:
  نحن في المشتاة ندعو الجفلى                      لا ترى الآدب فينا ينتـقـر
Ve **المأدوبة**, ‘Adî’nin şiirinde: kendisi için yapılan şey yapılmış olan (kadın). Ve **الآدب**, **أدبة** üzerine cem‘ edilir; **كتبة** ve **كاتب** misali. Ali’nin hadisinde: “Ama kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise, **أدبة** önderleridir.” **كآدبه** **إليه** **يؤدبه** **إيدابا** gibi; el-Cevherî onu Ebû Zeyd’den nakletti. Yine **أدب** القوم **يأدب**, kesra ile, **أدبا**, harekeli: yani **مأدبة** yaptı. Ka‘b’ın hadisinde: “Şüphesiz Allah’ın, Merc ‘Akkâ’da Rum etlerinden bir **مأدبة**’si vardır.” Muradı: orada öldürülürler; böylece yırtıcı hayvanlar ve kuşlar onlara gelir, etlerinden yer.

Ve **أدب** البحر, hareke ile: suyunun çokluğu; Ebû ‘Amr’dan. Denilir: **جاش أدب البحر**. Ve şu beyti inşâd etti:
  عن ثبج البحر يجيش أدبه
Ve o mecazdır.

Ve **أدبي**; **عربي** gibi. Onu maksûr ضبط eden yanılmıştır. **المراصد**’da dedi ki: ‘Avârıd yakınında bir dağdır. Ve denildi ki: Tayy diyarında, ‘Avârıd’ın hizasında. Ve **المعجم**’de eş-Şemmâh için inşâd edildi:
  كأنها وقد بـدا عـوارض
  وأدبي في السراب غامض
  والليل بين قنوين رابـض
  بجيزة الوادي قطا نواهض
Nasr dedi ki: **أدبي**, ‘Avârıd’ın hizasında bir dağdır; o, Tayy diyarında ve Fezâre yurdunun tarafında siyah bir dağdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جمل أديب**, riyazet ettirilip uysallaştırıldığı zaman; yine **مؤدب** de böyledir. Muzâhim el-‘Ukaylî dedi ki:
  فهن يصرفن النوى بين عالجونجران تصريف الأديب المذلل

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ادب

أَدَبَ
1 أَدَبَ ذ , aor. اَدِبَ , inf. n. أِدْبٌ, He invited (people, S, or a man, K) to his repast, or banquet; (S, K;) as also ↓ آدَبَ, (K,) or آدَبَ اِلَى طَعَامِهِ aor يُودِبُ [or يُؤْدِبُ], (AZ, S,) inf. n. اِيدَابٌ [originally اِئْدَابٌ]. (AZ, S, K.) You say, أَدَبَ القَوْمَ, (S,) or أَدَبَ عَلَى القَوْمِ, aor. as above, (T,) He invited the people to his repast. (T, S.) And أَدَبَهُمْ عَلَى الأَمرِ He collected them together for the affair. (A.) And جِيرَانَكَ لِتُشَاوِرَهُمْ ↓ أُودِبُ [I will collect thy neighbours in order that thou mayest consult with them]. (A.) The primary signification of أَدْبٌ is The act of inviting. (T.) ― -b2- [Hence,] أَدَبٌ, aor. اَدِبَ ; (Msb, K;) or أَدِبَ, aor. اَدَبَ ; (so in a copy of the M;) inf. n. أَدْبٌ, (M, Mgh, Msb,) or أَدَبٌ; (K;) He made a repast, or banquet, (M, Msb, K,) and invited people to it; (Msb;) as also ↓ آدَبَ, (M,) aor. and inf. n. as above: (TA:) or he collected and invited people to his repast. (Mgh.) ― -b3- [Hence also, as will be seen below, voce أَدَبٌ] أَدَبَهُ, aor. اَدِبَ , inf. n. أَدْبٌ, He taught him the discipline of the mind, and the acquisition of good qualities and attributes of the mind or soul; (Msb;) and ↓ أدّبهُ, [inf. n. تَأْدِيبٌ, signifies the same;] he taught him what is termed أَدَب [or good discipline of the mind and manners, &c.; i. e. he disciplined him, or educated him, well; rendered him well-bred, wellmannered, polite; instructed him in polite accomplishments; &c.]: (S, M, A, Mgh, K:) or the latter verb, inf. n. تَأْدِيبُ, signifies he taught him well, or much, the discipline of the mind, and the acquisition of good qualities and attributes of the mind or soul: and hence, this latter also signifies he disciplined him, chastised him, corrected him, or punished him, for his evil conduct; because discipline, or chastisement, is a means of inviting a person to what is properly termed الأَدَبُ. (Msb.) -A2- أَدُبَ, aor. اَدُبَ , (AZ, T, S, M, K,) inf. n. أَدَبٌ, (M, K,) He was or became, characterized by what is termed أَدَب [or good discipline of the mind and manners, &c.; i. e., well disciplined, well-educated, well-bred, or well-mannered, polite, instructed in polite accomplishments, &c.]. (AZ, T, S, M, K.)

2 اَدَّبَ see 1.

4 آدَبَ see 1, in three places. ― -b2- آدَبَ البِلَادَ, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) He filled the provinces, or country, with justice, or equity. (K * TA.)

تأدّب
5 تأدّب ذ He learned, or was taught, what is termed أَدَب [or good discipline of the mind and manners, &c.; i. e. he became, or was rendered, well-disciplined, well-educated, well-bred, wellmannered, polite, instructed in polite accomplishments, &c.]; as also ↓ استأدب. (S, Mgh, K.)

10 اِسْتَاْدَبَ see 5.

أَدْبٌ
أَدْبٌ ذ , (S, M, K,) or, accord. to some, ↓ اِدْبٌ, (TA,) Wonderful; or a wonderful thing; syn. عَجَبٌ; (S, M, K;) as also ↓ أُدْبَةٌ [used in the latter sense]. (K.) You say, ↓ جَآءَ فُلَانٌ بِأَمْرٍ اِدْبٍ Such a one did a wonderful thing. (As, T. *) -A2- See also أَدَبٌ, last sentence.

اِدْبٌ
اِدْبٌ أدب ادب داب دب آدب : see أَدَبٌ, in two places.

أَدَبٌ
أَدَبٌ ذ , so termed because it invites men to the acquisition of praiseworthy qualities and dispositions, and forbids them from acquiring such as are evil, (T, Mgh,) signifies Discipline of the mind; and good qualities and attributes of the mind or soul: (Msb:) or every praiseworthy discipline by which a man is trained in any excellence: (AZ, Mgh, Msb:) [good discipline of the mind and manners; good education; good breeding; good manners; politeness; polite accomplishments:] i. q. ظَرْفٌ [as meaning excellence, or elegance, of mind, manners, address, and speech]: and a good manner of taking or receiving [what is given or offered or imparted, or what is to be acquired]: (M, A, K:) or good qualities and attributes of the mind or soul, and the doing of generous or honourable actions: (El-Jawáleekee:) or the practice of what is praiseworthy both in words and actions: or the holding, or keeping, to those things which are approved, or deemed good: or the honouring of those who are above one, and being gentle, courteous, or civil, to those who are below one: (Towsheeh:) or a faculty which preserves him in whom it exists from what would disgrace him: (MF:) it is of two kinds, أَدَبُ النَّفْسِ [which embraces all the significations explained above], and أَدَبُ الدَّرْسِ [which signifies the discipline to be observed in the prosecution of study, by the disciple with respect to the preceptor, and by the preceptor with respect to the disciple: see ‘Haji Khalfæ Lexicon,’ Vol. I. p. 212]: (S, Btl, Mgh:) [also deportment, or a mode of conduct or behaviour, absolutely; for one speaks of good أَدَب and bad أَدَب:] the pl. is آدَابٌ [which is often employed, and so is the sing. also, as signifying the rules of discipline to be observed in the exercise of a function, such as that of a judge, and of a governor; and in the exercise of an art, such as that of the disputer, and the orator, and the poet, and the scribe; &c.]. (Msb.) ― -b2- عِلْمُ الأَدَبِ signifies [The science of philology; or] the science by which one guards against error in the language of the Arabs, with respect to words and with respect to writing; (‘Haji Khalfæ Lexicon,’ Vol. I. p. 215;) [and so, simply, الأَدَبُ: which is also used to signify polite literature: but in this sense, and like wise] as applied to the sciences relating to the Arabic language, [or the philological sciences, which are also termed ↓ العُلُومُ الأَدَبِيَّاتُ,] الأَدَبُ is a post-classical term, innovated in the time of El-Islám. (El-Jawá- leekee.) -A2- أَدَبُ البَحْرِ, (A, K,) or البَحْرِ ↓ أَدْبُ, (T, L,) (tropical:) The abundance of the water of the sea. (T, A, L, K.)

أُدْبَةٌ
أُدْبَةٌ ذ : see مَأْدُبَةٌ: -A2- and see also أَدْبٌ.

أَدَبِيٌّ
أَدَبِيٌّ ذ Of, or relating to, what is termed أَدَب, or الأَدَب. Hence, العُلُومُ الأَدَبِيَّاتُ: see اـَدَبٌ, last sentence but one.]

أَدِيبٌ
أَدِيبٌ ذ Characterized by what is termed أَدَب [or good discipline of the mind and manners, &c.; i. e. well-disciplined, well-educated, well-bred, or well-mannered; polite; instructed in polite accomplishments, or an elegant scholar; &c.]: (T, S, M, Mgh, K:) pl. أُدَبَآءٍ. (M, K.) ― -b2- See also مَؤَدَّبٌ.

آدَبُ
آدَبُ آدب [originally أَأْدَبُ, More, or most, characterized by what is termed أَدَب; i. e. better, or best, disciplined, educated, bred, or mannered; more, or most, polite; &c.]. You say, هُوَمِنْ آدَبِ النَّاسِ [He is of the best disciplined, &c., of men]. (A.)

آدِبٌ
آدِبٌ آدب One who invites people to a repast, or banquet: (T, S, Msb:) pl. أَدَبَةٌ. (TA.)

مَأْدَبَةٌ
مَأْدَبَةٌ ذ : see what next follows, in two places.

مَأْدُبَةٌ
مَأْدُبَةٌ ذ A repast, or banquet, to which guests are invited; (A 'Obeyd, T, S, M, Mgh, Msb, K;) or made on account of a wedding: (M, K:) as also ↓ مَأْدُبَةٌ, (S, M, Msb, K,) or, accord. to A 'Obeyd, this latter has a different signification, as will be seen below, (TA,) and ↓ مَأْدُبَةُ, (IJ,) and ↓ أُدْبَةٌ: (M, K:) pl. مَآدِبُ. (S.) In a trad., the Kur-án is called مَأْدُبَةُ اللّٰهِ فِى الأَرْضِ, or ↓ مَأْدَبَة; and A 'Obeyd says that, if we read مأدُبة, the meaning is, God's repast which He has made in the earth, and to which He has invited mankind; but if we read مأدَبة, this word is of the measure مَفْعَلَةٌ from الأَدَبُ, [and the meaning is, a means which God has prepared in the earth for men's learning good discipline of the mind, &c.; it being a noun similar to مَثْرَاةٌ and مَكْثَرَةٌ &c.:] El-Ahmar, however, makes both words synonymous. (T, M, * TA.)

مَأْدِبَةٌ
مَأْدِبَةٌ ذ : see what next precedes.

مُؤَدَّبٌ
مُؤَدَّبٌ ذ ↓ أَدِيبٌ A camel well-trained and broken. (T, L.)

مَأْدُوبَةٌ
مَأْدُوبَةٌ ذ , occurring in a verse of 'Adee, [which I do not anywhere find quoted,] She [app. a bride] for whom a repast, or banquet, has been made. (TA.)

أَدِرَ
1 أَدِرَ ذ , aor. اَدَبَ , (T, M, Msb, K,) inf. n. أَدَرٌ (Lth, T, S, Mgh) and أَدَرَةٌ, (Lth, TA,) or أُدْرَةٌ, (as in the TT,) or أُدْرَةٌ is a simple subst., (M, K,) and so is أُدْرَةٌ, (K,) He (a man, S) had the disorder termed أُدْرَةٌ. (T, S, M, &c.)

أُدْرَةٌ
أُدْرَةٌ ذ a subst. from أَدِرَ; [see آدَرُ, below;] (K;) as also ↓ أَدَرَةٌ: (M, K:) the former signifies [A scrotal hernia;] an inflation in the خُصْيَة  [or the testicle, or the scrotum]: (T, * S:) or an inflation of the خُصْيَة: (Msb:) or a disorder consisting in an inflation, or a swelling, of the خُصْيَتَانِ, and their becoming greatly enlarged with matter or wind therein: (Esh-Shiháb, on the Soorat el-Ahzáb:) or a largeness of the خُصَ: (Mgh:) and ↓ أَدَرَةٌ also signifies what is vulgarly termed قَيْلَةٌ [meaning in the present day a scrotal hernia]: or, accord. to some, i. q. خُصْيَةٌ. (TA.) [See also 1.]

أَدَرَةٌ
أَدَرَةٌ ذ : see أُدْرَةٌ, in two places. [See also 1.]

آدَرُ
آدَرُ آدر (T, S, M, Mgh, Msb, K) and ↓ مَأْدُورٌ (M, K) A man (S) [having a scrotal hernia; or] having an inflation in the خُصْيَة [or the testicle, or the scrotum]: (T, * S:) or having an inflation of the خُصْيَة: (Msb:) or having his صِفَاق [or inner skin] ruptured, so that [some of] his intestines fall into his scrotum; the rupture being in every instance only in the left side: or afflicted by a rupture in one of his خُصْيَانِ [or in either half of the scrotum]: (M, K:) or having a largeness of the خُصَى (Mgh:) pl. of the former, أُدُرٌ; (Msb, K;) and of the latter, مَآدِيرُ. (K.) Accord. to some, (M,) أَدْرَآءُ خُصْيَةٌ signifies [A testicle, or scrotum,] large, without rupture. (M, K.)

مَأْدُورٌ
مَأْدُورٌ ذ : see آدَرُ.

##### Türkçe

**أَدَبَ**
1 **أَدَبَ** ذ, muzâri‘ **اَدِبَ**, mastar ismi **أِدْبٌ**, O, (insanları, S, yahut bir adamı, K) kendi ziyafetine yahut şölenine davet etti; (S, K;) bunun gibi ↓ **آدَبَ**, (K,) yahut **آدَبَ اِلَى طَعَامِهِ** muzâri‘ **يُودِبُ** [yahut **يُؤْدِبُ**], (AZ, S,) mastar ismi **اِيدَابٌ** [aslında **اِئْدَابٌ**]. (AZ, S, K.) Dersin ki, **أَدَبَ القَوْمَ**, (S,) yahut **أَدَبَ عَلَى القَوْمِ**, muzâri‘ yukarıdaki gibi, (T,) O, kavmi kendi ziyafetine davet etti. (T, S.) Ve **أَدَبَهُمْ عَلَى الأَمرِ** O, onları iş için bir araya topladı. (A.) Ve **جِيرَانَكَ لِتُشَاوِرَهُمْ** ↓ **أُودِبُ** [komşularını, onlarla istişare etmen için, bir araya toplayacağım]. (A.) **أَدْبٌ**’ün aslî anlamı Davet etme fiilidir. (T.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَدَبٌ**, muzâri‘ **اَدِبَ**; (Msb, K;) yahut **أَدِبَ**, muzâri‘ **اَدَبَ**; (M’nin bir nüshasında böyle;) mastar ismi **أَدْبٌ**, (M, Mgh, Msb,) yahut **أَدَبٌ**; (K;) O, bir ziyafet yahut şölen yaptı, (M, Msb, K,) ve ona insanları davet etti; (Msb;) bunun gibi ↓ **آدَبَ**, (M,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi: (TA:) yahut o, insanları ziyafetine topladı ve davet etti. (Mgh.) ― -b3- [Yine bundan dolayı, aşağıda görüleceği üzere, **أَدَبٌ** maddesinde] **أَدَبَهُ**, muzâri‘ **اَدِبَ**, mastar ismi **أَدْبٌ**, O, ona aklın terbiyesini ve aklın yahut nefsin iyi nitelik ve sıfatlarını kazanmayı öğretti; (Msb;) ve ↓ **أدّبهُ**, [mastar ismi **تَأْدِيبٌ**, aynı şeyi ifade eder;] o, ona **أَدَب** diye adlandırılan şeyi öğretti [yahut aklın ve âdâbın iyi terbiyesi vb.; yani onu terbiye etti yahut eğitti; onu iyi terbiyeli, iyi huylu, nazik kıldı; ona nezaketle ilgili maharetleri öğretti; vb.]: (S, M, A, Mgh, K:) yahut ikinci fiil, mastar ismi **تَأْدِيبُ**, o, ona aklın terbiyesini ve aklın yahut nefsin iyi nitelik ve sıfatlarını iyi yahut çok öğretti anlamına gelir: ve bundan dolayı, bu ikincisi ayrıca, onun kötü davranışı sebebiyle onu terbiye etti, cezalandırdı, düzeltti yahut cezaya çarptırdı anlamına gelir; çünkü terbiye yahut cezalandırma, kişiyi hakikaten **الأَدَبُ** diye adlandırılan şeye davet etmenin bir vasıtasıdır. (Msb.) -A2- **أَدُبَ**, muzâri‘ **اَدُبَ**, (AZ, T, S, M, K,) mastar ismi **أَدَبٌ**, (M, K,) O, **أَدَب** diye adlandırılan şeyle vasıflı oldu yahut oldu-bitti [yahut aklın ve âdâbın iyi terbiyesi vb.; yani iyi terbiyeli, iyi eğitimli, iyi yetişmiş yahut iyi huylu, nazik; nezaketle ilgili maharetlerde öğretilmiş; vb.]. (AZ, T, S, M, K.)

2 **اَدَّبَ** bkz. 1.

4 **آدَبَ** bkz. 1, üç yerde. ― -b2- **آدَبَ البِلَادَ**, muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (farzedilen mecaz:) O, vilayetleri yahut memleketi adalet yahut insaf ile doldurdu. (K * TA.)

**تأدّب**
5 **تأدّب** ذ O, **أَدَب** diye adlandırılan şeyi öğrendi yahut kendisine öğretildi [yahut aklın ve âdâbın iyi terbiyesi vb.; yani iyi terbiyeli, iyi eğitimli, iyi yetişmiş, iyi huylu, nazik; nezaketle ilgili maharetlerde öğretilmiş; vb. oldu yahut kılındı]; bunun gibi ↓ **استأدب**. (S, Mgh, K.)

10 **اِسْتَاْدَبَ** bkz. 5.

**أَدْبٌ**
**أَدْبٌ** ذ, (S, M, K,) yahut bazılarına göre ↓ **اِدْبٌ**, (TA,) Acayip; yahut acayip bir şey; eş anlamlısı **عَجَبٌ**; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **أُدْبَةٌ** [son anlamda kullanılır]. (K.) Dersin ki, ↓ **جَآءَ فُلَانٌ بِأَمْرٍ اِدْبٍ** Falan kimse acayip bir iş yaptı. (As, T. *) -A2- Ayrıca **أَدَبٌ**’e de bak, son cümle.

**اِدْبٌ**
**اِدْبٌ** ادب ادب داب دب آدب : bkz. **أَدَبٌ**, iki yerde.

**أَدَبٌ**
**أَدَبٌ** ذ, insanları övülen nitelik ve huyları kazanmaya davet ettiği ve onları kötü olanları kazanmaktan men ettiği için bu ad verilmiştir, (T, Mgh,) Akıl terbiyesi; ve aklın yahut nefsin iyi nitelik ve sıfatları demektir: (Msb:) yahut insanın herhangi bir fazilette eğitildiği her övülen terbiye: (AZ, Mgh, Msb:) [aklın ve âdâbın iyi terbiyesi; iyi eğitim; iyi yetişmişlik; iyi âdâb; nezaket; nezaketle ilgili maharetler:] **ظَرْفٌ** ile aynı anlamdadır [akıl, âdâb, hitap ve sözde mükemmellik yahut zarafet anlamında]: ve alma yahut kabul etmenin iyi bir tarzı [verilen yahut sunulan yahut aktarılan şeyde, yahut kazanılacak şeyde]: (M, A, K:) yahut aklın yahut nefsin iyi nitelik ve sıfatları ve cömert yahut şerefli fiilleri yapmak: (El-Jawáleekee:) yahut sözlerde ve fiillerde övülen olanı uygulamak: yahut beğenilen yahut iyi sayılan şeylere bağlı kalmak yahut onları muhafaza etmek: yahut kendinden üstün olanları tazim etmek ve kendinden aşağı olanlara yumuşak, nazik yahut medeni davranmak: (Towsheeh:) yahut kendisinde bulunduğu kimseyi onu rezil edecek şeyden koruyan bir meleke: (MF:) iki kısımdır: **أَدَبُ النَّفْسِ** [yukarıda açıklanan bütün anlamları kapsar], ve **أَدَبُ الدَّرْسِ** [talebenin hocaya nispetle ve hocanın talebeye nispetle, tahsilin yürütülmesinde riayet edilecek terbiye demektir: bkz. ‘Haji Khalfæ Lexicon,’ C. I. s. 212]: (S, Btl, Mgh:) [ayrıca mutlak olarak hâl ve hareket yahut davranış tarzı; zira iyi **أَدَب** ve kötü **أَدَب** denir:] çoğulu **آدَابٌ**’dur [ki çokça kullanılır; tekil de, bir kadı ve bir vali gibi bir görevin icrasında; ve bir münazır, hatip, şair ve kâtip gibi bir sanatın icrasında; vb. riayet edilecek terbiye kaideleri anlamında kullanılır]. (Msb.) ― -b2- **عِلْمُ الأَدَبِ** [filoloji ilmi; yahut] Arapların dilinde, kelimeler bakımından ve yazı bakımından hatadan sakınmayı sağlayan ilim demektir; (‘Haji Khalfæ Lexicon,’ C. I. s. 215;) [ve böylece, sadece **الأَدَبُ**: ki bu ayrıca nezih edebiyat anlamında da kullanılır: fakat bu anlamda, ve yine] Arap diliyle ilgili ilimlere [yahut filolojik ilimlere, ki bunlara ayrıca ↓ **العُلُومُ الأَدَبِيَّاتُ** denir] uygulandığında, **الأَدَبُ** İslâm zamanında ihdas edilmiş, klasik sonrası bir terimdir. (El-Jawá- leekee.) -A2- **أَدَبُ البَحْرِ**, (A, K,) yahut **البَحْرِ** ↓ **أَدْبُ**, (T, L,) (mecaz:) denizin suyunun bolluğu. (T, A, L, K.)

**أُدْبَةٌ**
**أُدْبَةٌ** ذ : bkz. **مَأْدُبَةٌ**: -A2- ve ayrıca **أَدْبٌ**’e de bak.

**أَدَبِيٌّ**
**أَدَبِيٌّ** ذ **أَدَب** yahut **الأَدَب** diye adlandırılan şeye ait, yahut onunla ilgili. Bundan dolayı, **العُلُومُ الأَدَبِيَّاتُ**: bkz. **اـَدَبٌ**, sondan bir önceki cümle.]

**أَدِيبٌ**
**أَدِيبٌ** ذ **أَدَب** diye adlandırılan şeyle vasıflı [yahut aklın ve âdâbın iyi terbiyesi vb.; yani iyi terbiyeli, iyi eğitimli, iyi yetişmiş yahut iyi huylu, nazik; nezaketle ilgili maharetlerde öğretilmiş, yahut zarif bir âlim; vb.]: (T, S, M, Mgh, K:) çoğulu **أُدَبَآءٍ**. (M, K.) ― -b2- Ayrıca **مَؤَدَّبٌ**’e de bak.

**آدَبُ**
**آدَبُ** آدب [aslında **أَأْدَبُ**, **أَدَب** diye adlandırılan şeyle daha çok yahut en çok vasıflı; yani daha iyi yahut en iyi terbiyeli, eğitimli, yetişmiş yahut âdâblı; daha çok yahut en çok nazik; vb.]. Dersin ki, **هُوَمِنْ آدَبِ النَّاسِ** [O, insanların en iyi terbiyeli vb. olanlarındandır]. (A.)

**آدِبٌ**
**آدِبٌ** آدب İnsanları bir ziyafete yahut şölene davet eden: (T, S, Msb:) çoğulu **أَدَبَةٌ**. (TA.)

**مَأْدَبَةٌ**
**مَأْدَبَةٌ** ذ : bkz. hemen sonra gelen, iki yerde.

**مَأْدُبَةٌ**
**مَأْدُبَةٌ** ذ Misafirlerin davet edildiği bir ziyafet yahut şölen; (A 'Obeyd, T, S, M, Mgh, Msb, K;) yahut bir düğün sebebiyle yapılan: (M, K:) bunun gibi ↓ **مَأْدُبَةٌ**, (S, M, Msb, K,) yahut A 'Obeyd’e göre bu ikincisi farklı bir anlama sahiptir, aşağıda görüleceği üzere, (TA,) ve ↓ **مَأْدُبَةُ**, (IJ,) ve ↓ **أُدْبَةٌ**: (M, K:) çoğulu **مَآدِبُ**. (S.) Bir rivayette, Kur’ân’a **مَأْدُبَةُ اللّٰهِ فِى الأَرْضِ**, yahut ↓ **مَأْدَبَة** denir; ve A 'Obeyd der ki: eğer **مأدُبة** okursak, anlamı, Allah’ın yeryüzünde yaptığı ve insanlığı ona davet ettiği Allah’ın ziyafetidir; fakat eğer **مأدَبة** okursak, bu kelime **الأَدَبُ**’den **مَفْعَلَةٌ** veznindedir, [ve anlamı, Allah’ın yeryüzünde insanların aklın iyi terbiyesini vb. öğrenmesi için hazırladığı bir vasıtadır; **مَثْرَاةٌ** ve **مَكْثَرَةٌ** vb. gibi bir isme benzer bir isim olmak üzere:] ancak El-Ahmar, iki kelimeyi de eş anlamlı kılar. (T, M, * TA.)

**مَأْدِبَةٌ**
**مَأْدِبَةٌ** ذ : bkz. hemen önce gelen.

**مُؤَدَّبٌ**
**مُؤَدَّبٌ** ذ ↓ **أَدِيبٌ** İyi eğitilmiş ve alıştırılmış bir deve. (T, L.)

**مَأْدُوبَةٌ**
**مَأْدُوبَةٌ** ذ, 'Adee’nin bir beytinde vârid olup, [hiçbir yerde nakledilmiş bulmuyorum,] Kendisi için bir ziyafet yahut şölen yapılmış olan o [görünüşe göre bir gelin]. (TA.)

**أَدِرَ**
1 **أَدِرَ** ذ, muzâri‘ **اَدَبَ**, (T, M, Msb, K,) mastar ismi **أَدَرٌ** (Lth, T, S, Mgh) ve **أَدَرَةٌ**, (Lth, TA,) yahut **أُدْرَةٌ**, (TT’de olduğu gibi,) yahut **أُدْرَةٌ** basit bir isimdir, (M, K,) ve **أُدْرَةٌ** da böyledir, (K,) O (bir adam, S) **أُدْرَةٌ** diye adlandırılan hastalığa yakalandı. (T, S, M, &c.)

**أُدْرَةٌ**
**أُدْرَةٌ** ذ **أَدِرَ**’den bir isim; [aşağıda **آدَرُ**’a bak;] (K;) bunun gibi ↓ **أَدَرَةٌ**: (M, K:) birincisi [skrotal fıtık;] **خُصْيَة**’de [yahut testiste, yahut skrotumda] bir şişme demektir: (T, * S:) yahut **خُصْيَة**’nin şişmesi: (Msb:) yahut **خُصْيَتَانِ**’ın şişmesi yahut kabarması ve içlerinde irin yahut yel bulunmasıyla çok büyümesi şeklindeki bir hastalık: (Esh-Shiháb, Soorat el-Ahzáb üzerine:) yahut **خُصَ**’nın büyüklüğü: (Mgh:) ve ↓ **أَدَرَةٌ** ayrıca halk arasında **قَيْلَةٌ** diye adlandırılan şeyi ifade eder [bugünkü kullanımda skrotal fıtık anlamında]: yahut bazılarına göre, **خُصْيَةٌ** ile aynı anlamdadır. (TA.) [Ayrıca 1’e de bak.]

**أَدَرَةٌ**
**أَدَرَةٌ** ذ : bkz. **أُدْرَةٌ**, iki yerde. [Ayrıca 1’e de bak.]

**آدَرُ**
**آدَرُ** آدر (T, S, M, Mgh, Msb, K) ve ↓ **مَأْدُورٌ** (M, K) Bir adam (S) [skrotal fıtığı olan; yahut] **خُصْيَة**’de [yahut testiste, yahut skrotumda] şişmesi olan: (T, * S:) yahut **خُصْيَة**’nin şişmesi olan: (Msb:) yahut **صِفَاق**’ı [yahut iç zarı] yırtılmış olup, bu sebeple bağırsaklarının [bir kısmı] skrotumuna düşen; yırtılmanın her durumda yalnız sol tarafta olmasıyla: yahut **خُصْيَانِ**’ından birinde [yahut skrotumun iki yarısından birinde] fıtıkla musap: (M, K:) yahut **خُصَى**’nın büyüklüğü olan: (Mgh:) birincinin çoğulu **أُدُرٌ**; (Msb, K;) ikincinin çoğulu **مَآدِيرُ**. (K.) Bazılarına göre, (M,) **أَدْرَآءُ خُصْيَةٌ** [bir testis yahut skrotum] büyük, fıtıksız demektir. (M, K.)

**مَأْدُورٌ**
**مَأْدُورٌ** ذ : bkz. **آدَرُ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءدب

أَدَبَ
أَدَبَ I ( n. ac. أَدْب 1 ),
a.  Invited to a banquet.

b.  see II .

أَدُبَ
أَدُبَ U ( n. a. أَدَب 4 ),
a.  Was well-educated, cultured, polished, mannerly.

أَدَّبَ
أَدَّبَ II ,
a.  Educated, trained.

b.  Punished, corrected.

آدَبَ
آدَبَ IV ,
a.  Diffused justice ( in the land: king ).

تَأَدَّبَ
تَأَدَّبَ V ,
a.  Was well-educated, cultured, polished.

b.  [ 'An ], Copied, imitated.

اِسْتَأْدَبَ
اِسْتَأْدَبَ X ,
a.  see V .

أَدْب
أَدْب 1 ,
a.  Wonder, marvel, prodigy.

أَدْبَة
أَدْبَة 1t ,
a.  see 3t .

اِدْب
اِدْب 2 ,
a.  see 1 .

أُدْبَة
أُدْبَة 3t ,
a.  Repast, banquet.

b.  see 1 .

أَدَب
أَدَب 4 , ( pl. آدَاْب 38 ),
a.  Education, training, good breeding; learning, culture.

b.  Polite learning, literature; the fine arts; science.

أَدَبِيّ
أَدَبِيّ 4yi
a.  [ art. &  prec. by Eilom knowledge ], Ethics.

مَأْدَبَة
مَأْدَبَة 17t ,  مَأْدُبَة 19t , ( pl. مَآدِبُ 44 ,)
a.  see 3t ,

آدِب
آدِب 21 , ( pl. أَدَبَة 4t ),
a.  Host, master of the feast.

أَدِيْب
أَدِيْب 25 , ( pl. أُدَبَآءُ 43 ),
a.  Well-educated, cultured; well-bred, accomphished; learned man, scholar, savant.

بَيْتُ الَادَب
بَيْتُ الَادَب
a.  Water-closet.

##### Türkçe

**أَدَبَ**
**أَدَبَ** I ( n. ac. **أَدْب** 1 ),
a. Ziyafete davet etti.

b. II’ye bak.

**أَدُبَ**
**أَدُبَ** U ( n. a. **أَدَب** 4 ),
a. İyi eğitimli, kültürlü, cilalı, edepli idi.

**أَدَّبَ**
**أَدَّبَ** II ,
a. Eğitti, talim ettirdi.

b. Cezalandırdı, düzeltti.

**آدَبَ**
**آدَبَ** IV ,
a. Adaleti yaydı (memlekette: kral).

**تَأَدَّبَ**
**تَأَدَّبَ** V ,
a. İyi eğitimli, kültürlü, cilalı idi.

b. [ 'An ], Kopyaladı, taklit etti.

**اِسْتَأْدَبَ**
**اِسْتَأْدَبَ** X ,
a. V’ye bak.

**أَدْب**
**أَدْب** 1 ,
a. Hayret, şaşılacak şey, harika, olağanüstü şey.

**أَدْبَة**
**أَدْبَة** 1t ,
a. 3t’ye bak.

**اِدْب**
**اِدْب** 2 ,
a. 1’e bak.

**أُدْبَة**
**أُدْبَة** 3t ,
a. Yemek, ziyafet.

b. 1’e bak.

**أَدَب**
**أَدَب** 4 , ( pl. **آدَاْب** 38 ),
a. Eğitim, talim, iyi terbiye; öğrenim, kültür.

b. Nezaket ilimleri, edebiyat; güzel sanatlar; bilim.

**أَدَبِيّ**
**أَدَبِيّ** 4yi
a. [ art. & prec. by Eilom knowledge ], Ahlâk.

**مَأْدَبَة**
**مَأْدَبَة** 17t ,  **مَأْدُبَة** 19t , ( pl. **مَآدِبُ** 44 ,)
a. 3t’ye bak,

**آدِب**
**آدِب** 21 , ( pl. **أَدَبَة** 4t ),
a. Ev sahibi, ziyafet sahibi.

**أَدِيْب**
**أَدِيْب** 25 , ( pl. **أُدَبَآءُ** 43 ),
a. İyi eğitimli, kültürlü; iyi terbiyeli, mükemmel; âlim kişi, bilgin, bilge.

**بَيْتُ الَادَب**
**بَيْتُ الَادَب**
a. Helâ.
