# أدم — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AF%D9%85/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أدم

| | ( * ! الأُدْمَةُ ، بالضَّمّ : القَرابَةُ والوَسِيلَةُ ) | إلى الشَّيْء نقله الجوهريّ عن الفَرّاء ، | يقال : فُلانٌ * ! أُدْمَتِي إِليك ، أي : | وَسِيلَتِي ، ( ويُحَرَّكُ . و ) الأُدْمَةُ أيضًا : | ( الخُلْطَةُ ) ، يقال : بَيْنَهُما * ! أُدْمَةٌ | ولُحْمَة ، أي : خُلْطَة . ( و ) قيل : | ( المُوافَقَة ) والأُلْفَة . | ( * ! وَأَدَمَ ) اللّهُ ( بَيْنَهُم * ! يأْدِمُ ) * ! أَدْمًا : ( لَأَمَ ) | وأَصْلَحَ وأَلَّفَ وَوَفَّقَ ، ( * ! كآدَمَ ) بينهما | * ! يُؤْدِمُ * ! إيدامًا ، فَعلَ وَأَفْعَلَ بمعنىً ، قال : | % ( والبِيضُ لا * ! يُؤْدِمْنَ إِلَّا * ! مُؤْدَما % ) % | أي : لا يُحْبِبْنَ إِلَّا مُحَبَّبًا ، كما في | الصحاح . وفي الحديث :   فإنَّهُ | أَحْرَى أنْ * ! يُؤْدَمَ بَيْنَكُما   قال | الكسائيّ : يعني أنْ يكونَ بينكُما | المَحَبَّة والائْتِلاف . | ( و ) * ! أَدَمَ ( الخُبْزَ ) * ! يَأْدِمهُ * ! أَدْمًا : ( خَلَطَهُ | * ! بالأُدْمِ ، وأنشد ابن بَرّي : | % ( إِذا ما الخُبْزُ * ! تَأْدِمُهُ بلَحْمٍ % | فذاكَ أمانَةِ اللّه الثَّرِيدُ ) % | ( * ! كآدَمَ ) بالمَدّ ، وبهما رُوي حَدِيثُ | أَنَسٍ :   وعَصَرت عَلَيْه أُمُّ سُلَيْمٍ عُكَّةً | لها * ! فَأَدَمَتْه   أي : خلطته ، ويروى : | * ! آدَمَتْهُ . ( و ) أَدَمَ ( القَوْمَ ) يَأْدِمُهُم أَدْمًا : | ( * ! أَدَمَ لهم خُبْزَهُم ) ، أي : خَلَطه | * ! بالإدام . | ( و ) من المَجاز : ( هُوَ * ! أَدْمُ أَهْلِهِ ) ، | بالفتح ، ( * ! وأَدْمَتُهُمْ ) كذلك ، | ( ويُحَرَّكُ ، * ! وإدامُهُم ، بالكَسْرِ ) ؛ أي : | ( أُسْوَتُهُمْ الذي به يُعْرَفُونَ ) ، كما في | المُحكم . وقال الأزهريُّ : يقال : | جَعَلْتُ فلانًا * ! أَدَمَةَ أهْلِي ، أي : | أُسْوَتَهُمْ . وفي الأساس : فُلان * ! إدامُ | قَوْمِه * ! وإدامُ بَنِي أبِيه أي : ثِمالُهم | وِقوامُهم ومن يُصْلِحُ أُمُورَهم . وهو | * ! أَدَمَةُ قَوْمِه : سَيِّدُهم وَمُقَدَّمُهُم ، ( وقد | * ! أَدَمَهُم ، كَنَصَر : صارَ كذلك ) ، أي : | كان لَهُمْ أَدَمَةً ، عن ابن الأعرابي . |

| ( و ) * ! الإدامُ ، ( ككتابٍ : كُلُّ | مُوافِقٍ ) ، قالت غاَدِيَة الدُّبَيْرِيَّة : | % ( كانُوا لِمَنْ خالَطَهم * ! إدامَا % ) % | قال ابنُ الأعرابيّ : ( و ) إدامُ اسمُ | ( امْرَأَة ) من ذلك ، وأنشد : | % ( أَلَا ظَعَنَتْ لِطِيَّتِها * ! إدامُ % | وكُلُّ وِصالِ غانِيةٍ زِمامُ ) % | ( و ) إدامُ : اسم ( بِئْر عَلَى مَرْحَلَةٍ من | مَكَّةَ ) حَرَسها اللَّه - تعالَى - على | طريق السِّرَّيْن ، كما في العباب ، | قال الصاغانيّ : رأيتُ النبيَّ - صلّى | اللَّه تعالَى علي وسلَّم - في المَنامِ | وهو يقول : * ! إدامُ من مَكَّة ، قاله | ياقوت . | ( و ) * ! الإدامُ : ( ما يُؤْتَدَمُ به ) مع | الخُبْزِ ، في الحديث :   نِعْمَ الإِدامُ | الخَلُّ   . وفي آخرَ :   سَيِّد إدامِ | الدُّنْيا والآخِرَةِ اللَّحْمُ   . وقال | الشاعر : | % ( الأَبْيَضان أَبْرَدا عِظامِي % ) % | % ( الماءُ والفَثُّ بلا * ! إدامِ % ) % | ( ج : آدِمَةٌ وآدامٌ ) بالمَدّ فيهما . | ( و ) * ! أَدام ، ( كسَحابٍ : ع ) ، قال | الأصمعيّ : بَلَدٌ ، وقيل : وادٍ ، وقال | أبو حازِم : هو من أَشْهَرِ أَوْدِيَة | مَكّة ، وقال صَخْرُ الغَيّ الهُذَلِيُّ : | % ( لَقَدْ أَجْرَى لِمَصْرَعِه تَلِيدٌ % | وساقَتْه المَنِيَّة من * ! أَدامَا ) % | نقله ياقوت . | ( * ! والأَدِيمُ : الطَّعامُ * ! المَأْدُومُ ) ، ومنه | المثل :   سَمْنُكُم هُرِيقَ في | * ! أَدِيمِكُم   أي : في طَعامِكم |

| * ! المأْدُوم ، يعني : خَيْرُكم راجعٌ فيكم ، | ويقال : في سِقائكم : قلتُ : والعامة | تَقُول في دَقِيقِكم . | ( و ) أَدِيم : ( ع ، بِبلاد هُذَيْلٍ ) ، قال | أبو جُنْدُب الهُذَلِيُّ : | % ( وأَحْياءٌ لدى سَعْدِ بن بَكْرٍ % | بِأَمْلاحٍ فظاهِرَة الأَدِيمِ ) % | ( و ) الأَدِيمُ : ( فَرَسُ الأَبْرَشِ | الكَلْبِيّ ) وفيه قيل : | % ( قد سَبَقَ الأَبْرَشُ غَيْرَ شَكِّ % ) % | % ( على الأَدِيم وعلى المِصَكِّ % ) % | ( و ) الأَدِيمُ : ( الجِلْدُ ) ما كانَ ، ( أو | أَحْمَرُهُ أو مَدْبُوغُهُ ) ، وقيل : هو بَعْدَ | الأَفِيق ، وذلك إذا تَمَّ واحْمَرَّ ( ج : | * ! آدِمَة ) كرَغِيفٍ وَأَرْغِفَة ، عن أبي | نَصْر ، ومنه حديثُ عُمَرَ قال لِرَجُلٍ : | ما مالُكَ ، فقال : أَقْرُنٌ * ! وآدِمَةٌ في | مَنِيئَة   أي : في دِباغٍ ، ( * ! وأُدُمٌ ) ، | بضمَّتَين ، عن اللحياني ، وهو | المشهورُ . قال ابنُ سِيدَه : وعندي | أن من قال رُسْل فسَكَّن قال أُدْمٌ ، | هذا مُطَّرِد ، ( * ! وآدامٌ ) ، كيَتِيمٍ وأَيْتام . | ( * ! والأَدَمُ ) ، محرّكة ( اسمٌ للجَمْعِ ) | عند سيبوبه ، مثل أَفِيقٍ وَأَفَقٍ . وفي | المُحْكَم أَنَّهُ جَمْع أَدِيم ، قال : | وهو الجِلْدُ الَّذِي قد تَمَّ دِباغُه | وتَناهَى ، قال : ولم يجمع فَعِيلٌ على | فَعَل إلّا أَدِيم وأَدَم وأَفِيق وأَفَق وقَصِيم | وَقصَم . قلت : ويوافِقُه الجَوْهريّ | والصاغانيّ ، إلّا أنّ المصنّف تبع ابنَ | سِيدَه وهو تَبع سِيبَوَيْهِ فتأمل . قال ابنُ | سِيده : ويجوزُ أنْ يَكُونَ * ! الآدامُ جمعَ | * ! الأَدَم ، أنشد ثعلب : | % ( إِذا جَعَلْت الدَّلْوَ في خِطامِها % ) % | % ( حَمْراءَ من مَكَّة أو حَرامِها % ) % | % ( أو بَعْض ما يُبْتاع من * ! آدامِها % ) % | ( و ) * ! أُدَيْم ، ( كَزُبَيْرٍ : ع يُجاوِر ) ، |

| وفي المعجم : أرضٌ تُجاوِر ( تَثْلِيثَ ) | تَلِي السَّراةَ بين تِهامَةَ واليَمَن ، | وكانت من ديار جُهَيْنَةَ وجَرْمٍ قديمًا . | ( و ) * ! أُدَيْمَةَ ، ( كَجُهَيْنَةَ : جَبَلٌ ) ، عن | الزمخشريّ ، زاد غيره بين قَلَهَى | وتَقْتَد بالحِجاز ، قال ساعِدَةُ بن | جُؤَيَّة : | % ( كَأَنَّ بَنِي عَمْرٍ و يُرادُ بِدارِهِم % | بِنَعمانَ راعٍ في أُدَيْمَةَ مُعْزِبِ ) % | ( * ! والأَدمَةُ ، محرّكَةً : باطِنُ الجِلْدَةِ | التي تَلِي اللَّحْمَ ) ، والبَشَرَةُ ظاهِرُها ، | ( أو ظاهِرُها الذي عَلَيْهِ الشّعَرُ ) | وباطِنُها البَشَرَة . وفي كلام المصنّف | وسِياقه قُصُورٌ لا يخفَى ، ولذا قال | شيخنا : هذا مُخالِفٌ لما أَطْبَقُوا | عليه من أنّها مُقَابِل البَشَرَة ، انتهى . | وحيث أَوْرَدْنا العبارة بِنَصّها ارتفَعَ | الاشْتِباهُ . قال ابنُ سيده : وقد يجوز | أن يكونَ الأَدَمُ جَمْعًا لهذا ، بل هو | القِياس ، إلّا أنَّ سيبويه جعله اسْمًا | لِلْجَمْع ونَظَّرَه بأَفِيقٍ وَأَفَق . ( و ) | الأَدَمةُ : ( ما ظَهَرَ من جِلْدَةِ الرّأْسِ ، | و ) * ! الأَدَمةُ : ( باطِنُ الأَرْضِ ) ، | * ! والأدِيمُ : وَجْهُها ، كما سيأتي . | وقيل : * ! أَدَمةُ الأَرْض : وَجْهُها . ( * ! وآدَمَ | الأدِيمَ : أَظْهَرَ * ! أَدَمَتَهُ ) فهو * ! مُؤْدَمٌ ، قال | العجَّاج : | % ( في صَلَبٍ مِثْلِ العِنانِ * ! المُؤْدَمِ % ) % | ( و ) من المجاز : ( رَجُلٌ * ! مُؤْدَمٌ | مُبْشَرٌ ، كَمُكْرَمٍ ) فيهما ، أي : | مَحْبُوبٌ ، وقيل : ( حاذِقٌ مُجَرَّبٌ ) قد | ( جَمَعَ لِينَ الأَدَمَةِ وخُشُونَةَ البَشَرَةِ ) | مع المعرفة بالأمور ، وأصلُه من * ! أَدَمَة | الجِلْد وبَشَرَته ، فالبَشَرَةُ ظاهرُهُ وهو | مَنْبِتُ الشَّعر ، * ! والأَدَمَة باطِنُه الّذي | يَلِي اللَّحْمَ . وقال ابنُ الأعرابيِّ : | معناه : كَرِيمُ الجِلْد غَلِيظُه جَيِّدهُ . |

| وقال الأصمعيّ : معناه : جامِعٌ يصلُح | للشِّدَّة والرَّخاء ، قال ابنُ سِيدَه : وقد | يُقال : رَجُلٌ مُبْشَرٌ * ! مُؤْدَمٌ ، بتقديم | المُبْشَر على * ! المُؤْدَم ، قال : والأُولَى | أَعْرَفُ ، ( وهِي بهاءٍ ) يقال : امرأةٌ | * ! مُؤْدَمَةٌ مُبْشَرَة ؛ إذا حَسُنَ مَنْظَرُها | وصَحَّ مَخْبَرُها . | ( و ) من المجاز : ظَلَّ ( * ! أَدِيم النَّهارِ ) | صائمًا ، قيل : ( عامَّتُه ) ، أي : كُلّه ، | كما في الأساس ، ( أو بَياضُهُ ) ، حكى | ابنُ الأعرابيِّ : ما رأيتُه في * ! أَدِيمِ نَهارٍ | ولا سَوادِ لَيْلٍ . ( و ) من المجاز : | * ! الأَدِيمُ ( من الضُّحَى : أَوِّلُهُ ) ، حكى | اللّحيانيّ : جِئْتُكَ أَدِيمَ الضُّحَى ، | أي : عند ارْتِفاعِ الضُّحَى . | ( و ) من المجاز : الأَدِيمُ ( من السَّماءِ | والأَرْضِ : ما ظَهَرَ ) منهما ، وفي | الصحاح : ورُبَّما سُمِّي وَجْهُ الأرضِ | * ! أَدِيمًا ، قال الأعشى : | % ( يَوْمًا تَراها كَشِبْه أَرْدِيَة % | العُصْبِ وَيَوْمًا * ! أَدِيْمُها نَغِلَا ) % | ( * ! والأُدْمَةُ ، بالضَّمِّ ، في الإِبِل ، لَوْنٌ | مُشْرَبٌ سَوادًا أو بَياضًا ، أو هو البَياضُ | الواضِحُ ، أو ) هو ( في الظِّباءِ لَوْنٌ | مُشْرَبٌ بَياضًا ، وفينا السُّمْرَةُ ) ، كل | ذلك في المحكم ، وفي النّهاية : | * ! الأُدْمَةُ في الإبل البَياضُ مع سَوادِ | المُقْلَتَيْن ، وهي في الناس السُّمْرة | الشديدة ، وقيل : هو من * ! أُدْمَة | الأرْض وهو لَوْنُها . وقد ( * ! أَدُمَ كَعَلِمَ | وَكَرُمَ ، فهو * ! آدَمُ ) ، بالمَدّ ، ( ج : * ! أُدْمٌ . | و ) قالوا أَيضًا : ( * ! أُدْمانٌ ، بِضَمِّهما ) ، | كأَحْمَرَ وَحُمْرٍ وَحُمْران ، كَسَّرُوه | على فُعْل كما كَسَّروا صَبُورًا على | صُبُرٍ ؛ لأن أَفْعَلَ من الثَّلاثَة إلا | أَنَّهم لا يُثَقّلون العَيْنَ في جمع أَفْعَلَ | إِلّا أن يُضْطَرَّ شاعرٌ . ( وهي * ! أَدْماءُ ، |

| وشذّ * ! أُدْمانَةٌ ) ، قال الجوهريّ : وقد | جاء في شِعْرِ ذي الرُّمَّة : | % ( أَقُولُ للرَّكْبِ لَمَّا أَعْرَضَتْ أُصُلًا % | أُدْمانَةٌ لَمْ تُرَبِّيها الأجالِيدُ ) % | وَأَنْكر الأصمعيُّ * ! أُدْمانَة ؛ لأنّ * ! أُدْمانًا | جَمْعٌ مثل حُمْرانٍ وسُودانٍ ولا تدخله | الهاء . وقال غيره : * ! أدْمانَةٌ * ! وأُدْمانٌ مثل | خُمْصانَةٍ وَخُمْصانٍ فجعله مُفْرَدًا لا | جمعًا . قال ابن بَرّي : فَعَلَى هذا | يَصِحُّ قولُ الجوهريّ . قلتُ : وقد | جاء أيضًا في قول ذي الرُّمَّة : | % ( والجِيدِ من * ! أُدْمانَةٍ عَتُودِ % ) % | وعيبَ عليه فقيل : إِنّما يُقال هي | * ! أَدْماءُ وكان أبو عليّ يقول : بُنِيَ من | هذا الأَصْلِ فُعْلَانَة كخُمْصانَة . ( ج : | * ! أُدْمٌ ، بالضمّ ) . | والعَرَب تقول : قُرَيْشُ الإِبِلِ * ! أُدْمُها | وصُهْبُها ، يذهبون في ذلِكَ إلى | تَفْضِيلِها على سائر الإبل . وفي | الحديث :   أَنَّه لَمَّا خَرَج مِنْ مَكَّةَ | قال لَهُ رجلٌ : إِنْ كُنْتَ تُرِيدُ النّساءَ | البِيضَ والنُّوقَ * ! الأُدْمَ فعليك ببني | مِدْلج   قال اللّيْثُ : يُقال : ظَبْيَةٌ | * ! أَدْماءُ ، ولم أسمع أحدًا يقولُ للذُّكور | من الظِّباء * ! أُدْمٌ ، قال : فإنْ قِيلَ كان | قِياسًا . وقال الأصمعيّ : * ! الآدَمُ من | الإبل الأَبْيَضُ ، فإنْ خالطته حُمْرَة | فهو أَصْهَب ، فإنْ خالطت الحُمْرَة | صَفاءً فهو مُدَمَّى ، قال : * ! والأُدْمُ من | الظِّباء بِيضٌ يَعْلُوهنّ جُدَدٌ فِيهِنَّ | غُبْرَةٌ ، فإن كانت خالِصَةَ البَياضِ | فهي الآرامُ . وَرَوَى الأَزهريُّ بسنده | عن أَحْمَدَ بنِ عُبَيْد بنِ ناصِحٍ قال : | كُنَّا نَأْلَفُ مجلسَ أبي أَيُّوب بنِ أُخْتِ | الوزير ، فقال لنا يومًا ، وكان ابنُ | السِّكِّيت حاضرًا ، ما تقول في * ! الأُدْمِ | من الظِّباء فقال : هي البِيضُ |

| البُطُونِ ، السُّمْرُ الظُّهورِ ، يَفْصِلُ بين | لَوْنِ ظُهورها وبُطونِها جُدَّتان | مِسْكِيَّتان ، قال فالتفت إلَيَّ وقال : ما | تَقُولُ يا أبا جَعْفَر ؟ فقلت : الأُدْمُ | على ضَرْبَيْن أَمَّا التي مَساكِنُها الجِبال | في بلاد قَيْسٍ فهي على ما وَصَفَ ، | وأما التي مَساكِنُها الرَّمْلُ في بلاد | تَمِيمٍ فهي الخَوالِصُ البَياض ، فأنكر | يعقوبُ . واسْتَأْذَن ابنُ الأعرابيّ على | تَفِيئَةِ ذلك ، فقال أبو أَيُّوب : قد | جاءكم من يَفْصِلُ بينكم ، فدخل ، | فقال له أبو أَيُّوب يا أبا عَبْدِ اللّه ، ما | تَقُول في الأُدْمِ من الظِّباء ؟ فتكلّم | كأنما يَنْطِقُ عن لسانِ ابنِ السِّكِّيت . | فقلتُ : يا أبا عبد الله ما تقول في | ذِي الرُّمَّة ؟ فقال : شاعرٌ ، قلتُ : ما | تقول في قصِيدَته صَيْدَح ؟ قال : | هو بها أَعْرَفُ منها بِهِ ، فأَنْشَدْتُه : | % ( مِنَ المُؤْلِفاتِ الرَّمْلَ أَدْماءُ حُرَّةٌ % | شُعاعُ الضُّحَى في مَتْنِها يَتَوَضَّحُ ) % | فسكتَ ابنُ الأعرابيِّ وقال هي | العَرَبُ تقولُ ما شاءت . وقال ابن | سِيده : الأُدْمُ من الظِّباء بِيضٌ يعلوها | جُدَدٌ فيها غُبْرَةٌ . زاد غيرُه : وتَسْكُن | الجِبالَ ، قال : وهي على أَلْوانِ | الجِبال . | ( * ! وآدَمُ ) صفيّ اللَّه ( أبُو البَشَرِ صَلَواتُ | اللَّهِ عَلَيْه ) وعلى ولده مُحَمّد | ( وسَلامهُ . وشَذَّ * ! أَدَمُ ، مُحَرَّكَة ) ، ومنه | قول الشاعر : | % ( النّاسُ أَخْيافٌ وَشَتَّى في الشِّيَمْ % ) % | % ( وَكُلُّهُمْ يَجْمَعُهُمْ بَيْتُ * ! الأَدَمْ % ) % | قيل : أراد * ! آدَم ، وقيل : أراد الأَرْضَ | ( ج : * ! أَوادِمُ ) . قال الجوهريُّ : * ! آدَمُ | أصلُه بهمزتين لأنَّهُ أَفْعَلُ إِلّا أنهم لَيَّنُوا | الثانِيَةَ ، فإذا احتجتَ إلى تَحْرِيكِها | جعلْتَها واوًا وقلت : * ! أَوادِمُ في | الجَمْع ؛ لأنَّه ليس لها أصلٌ في الياء |

| معروفٌ فجُعِل الغالِبُ عليها الواو ، | عن الأخفش . | قال ابنُ بَرّي كلُّ أَلِفٍ مَجْهُولَةٍ لا | يُعْرَف عَمّاذا انْقِلابُها وكانت عن هَمْزَةٍ | بعد هَمْزَةٍ يدعُو أمرٌ إلى تحريكها فإنها | تُبْدَل واوًا ، حملًا على ضَوارِبَ | وضُوَيْرِب ، فهذا حُكْمها في كلام | العَرَب ، إِلَّا أنْ تكون طرفًا رابعةً | فحينئذٍ تُبْدَل ياءً . | واخْتُلِف في اشتقاق اسم آدَمَ فقال | بعضُهم : سُمِّيَ * ! آدَم لأنَّه خُلِقَ من | * ! أَدَمَةِ الأَرْضِ . وقال بعضُهم : | * ! لِأُدْمَةٍ جعلها اللّه فيه . وقال | الزجّاج : يقول أهلُ اللُّغَة لأنّه خُلِقَ | من تُرابٍ ، وكذلك * ! الأُدْمَةُ إِنّما هي | مُشَبَّهة بِلَوْنِ التُّرابِ . وقولُ الشاعِر : | % ( سادُوا المُلُوك فَأَصْبحُوا في آدَمٍ % | بَلَغُوا بها غُرَّ الوُجوهِ فُحولَا ) % | جعل آدَمَ اسم قَبِيلَةٍ لأنّه قال : بلغوا | بِها ، فَأَنَّثَ وَجَمَعَ وَصَرَف آدَم | ضرورًة . قال الأَخْفش : لو جعلت | في الشعر آدَمَ مع هاشِمٍ لجازَ . قال | ابنُ جِنِّي : وهذا هو الوَجْهُ القويُّ ؛ | لأنه لا يُحَقِّق أحدٌ همزةَ آدَمَ ولو كان | تحقيقُها حَسَنًا لكان التحقيقُ حَقيقًا | بأنْ يُسْمَع فيها ، وإذ كان بَدَلًا البَتَّةَ | وَجَبَ أن يُجْرَى على ما أَجْرَتْه عليه | العربُ من مُراعاة لفظه وتَنْزِيل هذه | الهمزة الأخيرة منزلةَ الألِفِ الزائدةِ | التي لا حَظَّ فيها للهمز ، نحو عالِمٍ | وصابرٍ ، أَلا تَراهُمْ لمّا كَسَّرُوا قالوا : | * ! آدَمُ * ! وأَوادِمُ كسالِمٍ وسَوالِم . قال | شيخُنا : والصَّحِيح أَنَّه أعجميٌّ كما | مال إليه في الكشَّاف قائلًا : إِنَّه فاعَلٌ | كآزَرَ . وجرَى في المُفَصَّل على أنّه | عربيٌّ ووزنه أَفْعَلُ ، من الأُدْمَة أو من | الأَدِيم ، ومنعه حينئذ للعَلَمِيّة | والوَزْن . وقال الطبريُّ : هو منقولٌ | من فِعْلٍ رباعيّ كأَكْرَمَ ، وتعقَّبه | الشِّهابُ في شرح الشِّفاء . وذكر فيه |

| الإمام السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْض ثَلاثَةَ | أقوالٍ : سُرْيانِيّ أو عِبْرانِيّ أو عَرَبِىّ ، | من * ! الأُدْمَة أو * ! الأَدِيم ، كما رُوِيَ عن | ابن عباس . وقال قُطْرُب : لو كان | من * ! أَدِيمِ الأرض لكان وَزْنُه فاعَلَ ، | والهَمْزَة أَصْلِية ، فلا مانِعَ لِصَرْفه . | ونَظَّر فيه السُّهَيْلِيّ بِجَوازِ كَوْنِه من | الأديم على وزن أَفْعَل بإدخال | الهمزة الزائدة على الأصلِيّة . وبسط | القولَ فيه الشِّهابُ في العِنايَة في | أوائل   البَقَرة   . | ( وأبو بَكْرٍ أَحْمَدُ بنُ ) محمد بن | ( * ! آدَمَ ) الشاشِيّ ( * ! الآدَمِيُّ ) ، بالمَدِّ ، | نسبة إلى جدِّه المذكور : ( مُحَدِّثٌ ) | رَحّالٌ ، سَمِعَ مُحَمَّد بنَ عبدِ اللَّهِ | الغزّي وأبا حاتِم ، هكذا ضَبَطه | الحافظ . | ( * ! والأَدَمانُ ، محرّكة : شَجَرٌ ) ، | حكاها أبو حنيفَةَ ، قال : ولم أَسْمَعْها | إلّا من شُبَيْلِ بنِ عَزْرَةَ . ( و ) * ! الأَدَمانُ : | ( عَفَنٌ ) في النَّخْل ، كالدَّمانِ ، وسيأتي | في موضعه . ( و ) قيل : الأَدَمانُ . | ( سَوادٌ في قَلْبِ النَّخْلَةِ ) وهو وَدِيُّهُ ، | عن كُراع ، ولم يقل أحدٌ في القَلْبِ | إِنَّهُ الوَدِيُّ إِلَّا هُوَ . | ( * ! وأُدَمَى ) على فُعَلَى ، ( و ) * ! الأُدَمَى | ( باللاَّمِ كأُرَبَى ) قال ابنُ خالَوَيْة : | ليس في كلام العرب فُعَلَى بِضَمٍّ | فَفَتْح مقصورًا غيرُ ثلاثةِ أَلْفاظٍ : | شُعَبَى اسم موضع ، وأُرَبَى اسمٌ | للداهِيَة ، وأُدَمَى اسمُ ( ع ) ، وأنشد : | % ( يَسْبِقْنَ * ! بالأُدَمَى فِراخَ تَنُوفَةٍ % ) % | وفُعَلَى هذا وزنٌ يختصّ بالمؤَنّث . | وقيل الأُدَمَى : أرضٌ بظَهْر اليَمامة ، | وقال بعضُهم : اسمُ جَبَلٍ بفارِسَ . | وقال الزمخشريُّ : أرضٌ ذاتُ حِجارَةٍ | في بلاد قُشَيْرٍ ، قال الكِلابيُّ : | % ( وأَرْسَلَ مَرْوانُ الأمِيرُ رَسُولَه % | لِآتِيه إِنّي إِذًا لَمُضَلَّلُ ) % |

| % ( وفي ساحَةِ العَنْقاءِ أو في عَمايَةٍ % | أو * ! الأُدَمَى من رَهْبَة المَوْت مَوْئِلُ ) % | وقال أبو سَعِيدٍ السُّكَّريُّ في قولِ | جَرِير : | % ( يا حَبَّذا الخَرْجُ بَيْنَ الدَّامِ * ! والأُدَمَى % | فالرِّمْثُ من بُرْقَةِ الرَّوْحانِ فالغَرَفُ ) % | الدّامُ والأُدَمَى من بلاد بَني سعد . | وبيتُ الكِلابِيِّ يدلُّ على أَنَّهُ جَبَل . | وقال أبو خِراشٍ الهُذَلِيُّ : | % ( تَرَى طالِبِي الحاجاتِ يَغْشَوْنَ بابَه % | سِراعًا كما تَهْوِي إلى أُدَمَى النَّحْلُ ) % | قالوا في تفسيره : أُدَمَى جبلٌ | بالطائِفِ . وقال محمد بن إدريس : | الأُدَمَى جبلٌ فيه قريةٌ باليَمامَة قريبة | من الدّامِ ، وكِلاهُما بأرض اليَمامة . | فتلخّص من هذا أنّ فيه أقوالًا ، | فقيل : جَبَلٌ بأرْضِ فارس أو | بالطائفِ أو باليَمامة ، أو أرضٌ ببلاد | بني سَعْد أو بظَهْر اليمَامَة أو ببلاد | بني قُشَيْر ، أو جَبَلٌ فيه قرية | باليَمامَة ، ففي كلام المصنِّف قصورٌ | بالغ لا يَخْفَى . | ( * ! والإيدامَةُ ، بالكَسْرِ : الأَرْضُ | الصُّلْبَةُ بلا حِجارَةٍ ) مأخوذةٌ من أَدِيمِ | الأَرْضِ وهو وَجْهُها . وقال ابنُ | شُمَيْل : هي من الأرْض السَّنَدُ الذي | ليس بشَدِيدِ الإشْراف ، ولا يكون إِلّا | في سُهول الأرض ، وهي تُنْبِتُ ولكن | في نَبْتِها زُمَرٌ لِغلَظِ مَكانها وقلّة | اسْتقرار الماءِ فيها . ( ج : * ! أَيادِيمُ . | وَوَهِمَ الجوهريُّ في قولِه لا واحِدَ | لها ) ، ونصُّ الجوهريِّ : * ! الأيادِيمُ | مُتون الأَرْضِ لا واحِدَ لها . قال | شيخُنا : مثل هذا لا يكون وَهَمًا | إِنّما يُقال فيه إِذا صَحَّ قُصُورٌ أو | عَدَمُ اطّلاعٍ ونحو ذلك ، على أنَّ |

| إِنكارَه ثابتٌ عن جماعةٍ من أئمة | اللِّسان ، وعلى المُثْبِت إقامَةُ الدَّليل | ولا دَليِلَ ، فَالواهِمُ ابنُ أُخْتِ خالَتِه . | قلتُ : وهذا من شيخنا غريب ، فقد | صرَّحَ ابنُ بَرِّي أنّ المشهورَ عند أهْلِ | اللُّغة أنّ واحدَها * ! إيدامَةٌ ، وهي فِيعالَةٌ | من أَدِيم الأرض ، وكذا قال | الشَّيْبانِيُّ ، واحِدُها إِيدامةٌ في قول | الشاعِرِ : | % ( كما رَجا من لُعابِ الشَّمْسِ إذ وَقَدَتْ % | عَطْشانُ رَبْعَ سَرابٍ * ! بالأياديمِ ) % | وقال الأصمعيُّ : الإيدامَةُ أرضٌ | مُسْتَوِيَة صُلْبة ليست بالغَلِيظة ، | وجمعها الأياديِمُ ، قال : أُخِذَت من | الأَدِيم ، قال ذو الرُّمَّة : | % ( كَأَنَّهُنَّ ذُرَى هَدْيٍ مُجَوَّبَةٍ % | عَنْها الجِلالُ إذا ابْيَضَّ الأَيادِيمُ ) % | وابْيِضاضُ الأيادِيم للسَّرابِ ، يعني | الإِبِلَ التي أُهْدِيَت إلى مَكَّة جُلِّلَت | بالجِلالِ ، وهكذا نَصَّ عليه | الصاغانيّ أيْضًا ، فأيّ دَلِيلٍ أثبتُ من | أَقْوالِ هذه الأئمة ؛ فتَدَبَّرْ ، واللَّه | تعالى أَعْلَم . | ( و ) من المجاز : ( * ! ائْتَدَمَ العُودُ ) : إذا | ( جَرَى فيه الماءُ ) ، نقله الزمخشريُّ . | ( والأَدَمُ ، محرّكةً : القَبْرُ ، و ) | أيضًا : ( التَّمْرُ البَرْنِيُّ ) كما في | العُباب . وبالقَبْرِ فسّر أَيضًا قول | الشاعر السابق : | % ( وكُلُّهُم يَجْمَعُهم بَيْتُ * ! الأَدَمْ % ) % | وأما تَسْمِيَتُه التَّمْرُ البَرْنِيُّ الأَدَمُ فلعلَّه على التَّشْبيه بالإدام . | ( و ) أَدَمٌ : ( ع ، قُرْبَ ذي قارٍ ) ، | وهناك قُتِلَ الهامُرْزُ . ( و ) أَيضًا : ( ع ، | قُرْبَ العَمْقِ ) ، قال نَصْر : وأظنّه |

| جَبَلًا ( و ) أيضًا ( ة ، بصَنْعاءَ ) باليَمَن . | ( و ) أيضًا : ( ناحِيَةٌ قُرْبَ هَجَرَ ) من | أَرْضِ البَحْرَيْن . ( و ) أيضًا ( ناحِيَةٌ من | عُمانَ ) الشماليّة فيها شمائل . | ( * ! وأُدَيِّمٌ ، كَغُلَيِّمٍ : أرضٌ بين السَّراةِ | وَتِهامَةَ واليَمَن ) ، هكذا في النُّسخ ، | وفيه غَلَط في الضَّبْط والتَّفْسير | وَتكرار ، وذلك لأنّ ياقوتًا ضبطه | كزُبَيْرٍ ، وقال : هي أرضٌ تُجاوِر | تَثْلِيثَ ، وقد سبق هذا للمصنّف | بعينه ثم قال : تَلِي السَّراةَ ، فصَحَّفه | المصنِّف وجعله بين السَّراة ونصّ | ياقوت بعد قوله تَلِي السَّراة : بين | تِهامَةَ واليَمَن ، فتأمّل ذلك وَأَنْصِفْ . | قال : وهي التي كانت من دِيارِ | جُهَيْنَةَ وَجَرْمٍ قديمًا . | ( و ) * ! أُدَيِّمٌ أيضًا : ( ع عِنْدَ وادِي | القُرَى ) وهذا أيضًا ضَبَطه نصر | كَزُبَيْر ، وزاد : من دِيارِ عُذْرَةَ ، قال : | وكانت لهم بها وقعةٌ مع بني مُرَّةَ | ( * ! وأُدْمامُ ، بالضَّمِّ : د ) بالمَغْرب . | قال ياقوت : وأنا منه في شَكٍّ . | ( و ) من المجاز : ( أَطْعَمْتُكَ | * ! مَأْدُومِي ) ، أي : ( أَتَيْتُكَ بِعُذْرِي ) ، | وقد جاء في قول امرَأَةِ دُرَيْدِ بن | الصِّمَّة حين طَلَّقَها : أبا فُلان | أَتُطَلِّقُنِي ؟ فَوَاللَّهِ لقد أبْثَثْتُكَ مَكْتُومِي ، | وَأَطْعَمْتُكَ مَأْدُومِي ، يقال إِنّما عَنَتْ | * ! بالمَأْدُومِ الخُلُقَ الحَسَن . | [ ] وممّا يستدرك عليه : | * ! الأُدْم ، بالضَّمّ : ما يُؤْكَلُ بالخُبْزِ ، أيّ | شيءٍ كان ، والجمع * ! آدامُ وقد ائْتَدَمَ به | إذا اسْتَعْمَلَه . | * ! وأَدَّمَهُ * ! تَأْدِيمًا : كَثَّر فيه * ! الإدامَ ، وبه | رُوِيَ حديثُ أَنَسٍ السابِق أيضاً . وفي | حديث خَدِيجَة رَضِيَ اللّه تعالَى | عنها :   فواللّه إِنَّكَ لَتَكْسِبُ المَعْدُومَ | وتُطْعِمُ * ! المَأْدُومَ   أي : الطَّعام الذي | فيه * ! إدام ، عنت سماحَةَ نَفْسِهِ صَلّى | الله عليه وسلم بالجود والقِرَى . |

| * ! وآدمََ القَوْمَ ، بالمَدّ : * ! أَدَمَ لهم | خُبْزَهم ، لُغةٌ في * ! أَدَمَهُم ، أنشد | يعقوبُ في صِفَةِ كِلابِ الصَّيْد : | % ( فهي تُبارِي كُلَّ سارٍ سَوْهَقِ % ) % | % ( * ! وَتَأْدِمُ القَوْمَ إذا لَمْ تُغْبِقِ % ) % | وهو * ! أدْمَةٌ لِفُلانٍ ، بالضَّمّ ، أي : | أُسْوَة ، عن الفَرّاء ، لغة في * ! الأَدَمَة | * ! والأَدْمَة . | ويستعار * ! الأَدِيمُ للحَرْب ، قال | الحارِثُ بنُ وَعْلَة : | % ( وَإِيّاكَ والحَربَ الَّتي لا * ! أَدِيمُها % | صَحِيحٌ وقد تُعْدَى الصِّحاحُ على السُّقْمِ ) % | إنما أراد لا * ! أَدِيمَ لها . وفي المَثَل : |   إِنَّما يُعاتَبُ * ! الأدِيمُ ذو البَشَرَة   | أي : مَنْ يُرْجَى وفيه مُسْكَةٌ وقُوّة ، | ويُراجَعُ من فيه مُراجَع . | * ! وأَدَمْتُ الأَدِيمَ أي : قَشَرْتُه ، | كَمَشَنْتُه وبَشَرْتُه . * ! وآدَمْتُه ، بالمَدّ : | بَشَرْتُ * ! أَدَمَتَهُ . | * ! وَأَدِيمُ الّلَيْلِ : ظُلْمَتُهُ ، عن ابن | الأعرابيّ ، وَأَنْشَدَ : | % ( قَدْ أَغْتَدِي واللَّيْلُ في جَرِيمِهِ % ) % | % ( والصُّبْحُ قد نَشَّم في * ! أَدِيمِهِ % ) % | وهو مجازٌ ، ويقالُ : ظَلَّ ( أَدِيمَ | النَّهارِ صائِمًا ، و ) أَدِيمَ اللَّيْلِ | قَائِمًا ، يَعْنُون كُلَّه . | وفلانٌ بَرِيء الأَدِيمِ مِمَّا لُطِّخ به ، | وهو مجاز . | * ! والأُدْمَةُ : الحُمْرَة كذا بِخَطِّ أبي | سَهْل . ورجٌ * ! آدَمُ : أَحْمَرُ اللَّوْنِ . | ويُقال : * ! الأُدْمَةُ في الإِبِل : البَياضُ | | الشَّدِيد ، قال الأَخْطَل في كَعْبِ بن | جُعَيْل : |

| % ( فإِنْ أَهْجُهُ يَضْجَر كما ضَجْرَ بازِلٌ % | من الأُدْمِ دَبْرَتْ صَفْحتاهُ وغارِبُه ) % | كما في الصّحاح . | * ! وأُدْماءُ ، بالضَّمّ والمَدّ : موضعٌ بين | خَيْبَر ودِيارِ طَيىء . وثَمَّ غَدِيرُ | مُطْرق ، قاله ياقوت . | * ! واسْتَأْدَمَه : طَلَب منه * ! الإدامَ * ! فَأَدَمَهُ . | وطعامٌ * ! أَدِيمٌ : * ! مَأدُومٌ . | * ! وأُدْمانُ ، كَعُثْمانَ : شُعْبة تَدْفَع عن | يَمِين بَدْر بَيْنهما ثلاثةُ أَمْيالٍ ، قاله | يعقوب ، وأنشد لكُثَيِّرٍ : | % ( لِمَنِ الدّيارُ بأَبْرَقِ الحَنّانِ % | فالبُرْقِ فالهَضَباتِ من * ! أُدْمانِ ) % | * ! وأَدَمُ ، مُحرّكة : أَوّل مَنْزِلٍ من | واسِطِ الحَجَّاج للقاصِدِين مَكَّةَ . | * ! وأُدُمٌ ، بِضَمَّتَيْنِ : قَرْيَةٌ بالطائف . | ومن الكِنايَة : ليس بَيْنَ الدّراهِمِ | * ! والأَدَمِ مِثْلُه ، أي : بين العِراقِ | واليَمَنِ ؛ لأَنَّ تَبايُعَ أَهْلِهِما بالدَّراهم | والجُلُود ، كذا في الأساس . | * ! والأَدَمِيُّ ، مُحَرَّكَة : من يَبِيعُ | الجُلُودَ ، وإليه نُسِبَ إبراهيمُ بنُ | راشِدٍ ، وداودُ بنُ مهرانَ ، وأبو | الحَسَن عليّ بن الفَضْل ، وأبو قُتَيْبَةَ | مُسْلِمُ بن الفَضْلِ ، وغيرُهم . | |

### Türkçe

( **الأُدْمَةُ** , ötre ile: akrabalık ve vesîle ) şeye doğru; Cevherî bunu Ferrâ’dan nakletti. Denir ki: falan kimse **أُدْمَتِي** sana; yani: vesîlem. (Harekelendirilir.) Ve **الأُدْمَةُ** ayrıca: (karışma)dır; denir ki: ikisi arasında **أُدْمَةٌ** ve **لُحْمَة**; yani: karışma. (Ve) denildi: (uygunluk) ve ülfet.

( **وَأَدَمَ** ) Allah (aralarında **يأْدِمُ** ) **أَدْمًا**: (birleştirdi) ve ıslah etti ve ülfet ettirdi ve muvaffak kıldı; ( **كآدَمَ** ) aralarında **يُؤْدِمُ** **إيدامًا**; فعل ve أفعل bir mânâdadır. Dedi ki:
% ( ve beyazlar **يُؤْدِمْنَ** ancak **مُؤْدَما** ) %
yani: ancak sevdirilmiş olanı severler; الصحاح’ta olduğu gibi. Ve hadiste: “Şüphesiz o, ikinizin arasında **يُؤْدَمَ** olması için daha elverişlidir.” dedi. Kisâî dedi ki: yani ikinizin arasında muhabbet ve itilâf olması.

(Ve) **أَدَمَ** (ekmeği) **يَأْدِمهُ** **أَدْمًا**: (onu **بالأُدْمِ** ile karıştırdı). İbn Berrî inşâd etti:
% ( ekmek, et ile **تَأْدِمُهُ** olunca %
işte o, Allah’ın emâneti olan ثريد’dir ) %
( **كآدَمَ** ) med ile; ve Enes hadisi ikisiyle rivayet edilmiştir: “Ümmü Süleym onun üzerine bir tulum sıktı; onda vardı; sonra onu **فَأَدَمَتْه**”; yani: onu karıştırdı. Ve şöyle rivayet edilir: **آدَمَتْهُ**. (Ve) **أَدَمَ** (kavmi) **يَأْدِمُهُم** **أَدْمًا**: (onlar için ekmeklerini **أَدَمَ** etti); yani onu **بالإدام** ile karıştırdı.

(Ve) mecazdan: (o, ehlinin **أَدْمُ**’udur), فتح ile; (ve onların **أَدْمَتُهُمْ**) yine böyledir; (harekelendirilir; ve onların **إدامُهُم**’u, kesre ile); yani: (kendisiyle tanındıkları örnekleri), المُحكم’de olduğu gibi. Ezherî dedi ki: denir: falanı ehlimin **أَدَمَةَ**’si yaptım; yani: onların örneği. Ve الأساس’ta: falan, kavminin **إدامُ**’udur ve baba oğullarının **إدامُ**’udur; yani: onların dayanağı ve direği ve işlerini ıslah eden kimse. Ve o, kavminin **أَدَمَةُ**’sidir: onların efendisi ve önde gelenidir. (Ve gerçekten onları **أَدَمَهُم** etti, نصر gibi: öyle oldu); yani: onlar için bir **أَدَمَةً** oldu; İbnü’l-A‘râbî’den.

(Ve) **الإدامُ**, (kitap gibi: her uygun olan). Gâdiye ed-Dübeyriyye dedi:
% ( onlarla karışana karşı **إدامَا** idiler ) %
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: (ve) **إدامُ** bununla ilgili bir (kadın) adıdır; ve inşâd etti:
% ( dikkat et, **إدامُ** kendi طِيَّت’ine göçtü %
ve her bir güzel kadının vuslatı bir dizgindir ) %
(Ve) **إدامُ**: (Mekke’den bir merhale uzaklıkta bir kuyu) adıdır; Allah -teâlâ- onu korusun; العباب’da olduğu üzere, es-Sirrâyn yolu üzerindedir. Sâğânî dedi ki: Peygamber’i -Allah teâlâ ona salât ve selâm etsin- rüyada gördüm; o şöyle diyordu: **إدامُ** Mekke’dendir; bunu Yâkût söyledi.

(Ve) **الإدامُ**: ekmekle birlikte (kendisiyle katık edinilen şey)dir. Hadiste: “Ne güzel **الإِدامُ** sirke!” Ve bir diğerinde: “Dünya ve âhiretin katığının efendisi ettir.” Şair dedi ki:
% ( iki beyaz, kemiklerimi daha serinletti ) %
% ( su ve فَثّ, **إدامِ** olmaksızın ) %
(çoğulu: **آدِمَةٌ** ve **آدامٌ**) ikisinde de med ile.

(Ve) **أَدام**, (سحاب gibi: bir yer adı). Asma‘î dedi ki: bir beldedir; ve denildi: bir vadidir. Ebû Hâzim dedi ki: Mekke vadilerinin en meşhurlarındandır. Sahr el-Gayy el-Hüzelî dedi ki:
% ( onun düşüş yerine تَلِيد akıttı %
ve ona ölümü **أَدامَا**’dan sevk etti ) %
Yâkût onu nakletti.

( **الأَدِيمُ**: **المَأْدُومُ** yiyecektir). Ondandır mesel: “Sizin yağınız **أَدِيمِكُم**’da döküldü”; yani: **المأْدُوم** yiyeceğinizde; yani: hayrınız size dönüktür. Ve denir: içeceğinizde. Dedim ki: avam, ununuzda der.

(Ve) **أَدِيم**: (bir yer adı; Hüzeyl diyarında). Ebû Cündüb el-Hüzelî dedi ki:
% ( ve Sa‘d b. Bekr yanında mahalleler %
أملاح’da; ve **الأَدِيمِ**’in dış tarafında ) %
(Ve) **الأَدِيمُ**: (el-Ebraş el-Kelbî’nin atı). Onun hakkında denildi:
% ( el-Ebraş, şüphesiz, öne geçti ) %
% ( **الأَدِيم**’e ve **المِصَكّ**’e karşı ) %
(Ve) **الأَدِيمُ**: (deri)dir; ne olursa olsun; (yahut onun kırmızısı yahut tabaklanmışı). Ve denildi: o, **الأَفِيق**’ten sonradır; bu, tamam olup kızardığı zamandır. (çoğulu: **آدِمَة**) رغيف ve أرغفة gibi; Ebû Nasr’dan. Ondandır Ömer hadisi: bir adama dedi ki: malın nedir? dedi ki: “**أَقْرُنٌ** ve **آدِمَةٌ** **مَنِيئَة** içinde”; yani: tabaklamada. (Ve **أُدُمٌ**), iki ötre ile; Lihyânî’den; ve meşhur olan odur. İbn Sîde dedi ki: bence, رُسْل deyip sükûn yapan kimse **أُدْمٌ** der; bu düzenlidir. (Ve **آدامٌ**), يتيم ve أيتام gibi.

(Ve **الأَدَمُ**), harekeli: Sîbeveyh’e göre (cem‘ için bir isim)dir; أفيق ve أفق gibi. Ve المُحكم’de onun **أَدِيم**’in çoğulu olduğu (söylenmiştir). Dedi ki: o, tabaklaması tamamlanmış ve nihayete ermiş deridir. Dedi ki: فعيل, فَعَل üzerine ancak **أَدِيم** ve **أَدَم** ve **أَفِيق** ve **أَفَق** ve **قَصِيم** ve **قصَم** olarak cem‘ edilmiştir. Dedim ki: Cevherî ve Sâğânî de ona muvafıktır; ancak musannif, İbn Sîde’ye tâbi oldu; o da Sîbeveyh’e tâbidir; öyleyse düşün. İbn Sîde dedi ki: **الآدامُ**’ın **الأَدَم**’in çoğulu olması caizdir. Sa‘leb inşâd etti:
% ( kovayı onun yularına koyduğunda ) %
% ( Mekke’den yahut onun حَرام’ından kırmızı ) %
% ( yahut onun **آدامِها**’sından satın alınan şeyin bir kısmı ) %
(Ve) **أُدَيْم**, (Zübeyr gibi: komşu olan bir yer adı),

| Ve **المعجم**’de: **أرضٌ تُجاوِر ( تَثْلِيثَ )**: **تَثْلِيثَ**’e komşu bir yer; | **السَّراةَ**’yi izler; **تِهامَةَ** ile **اليَمَن** arasında. | Ve eskiden **جُهَيْنَةَ** ve **جَرْمٍ**’ün yurtlarındandı. | (Ve) *! **أُدَيْمَةَ**, (**كَجُهَيْنَةَ**: bir dağ), | **الزمخشريّ**’den; başkası **قَلَهَى** ile | **تَقْتَد** arasında, **الحِجاز**’a doğru ekledi; **ساعِدَةُ بن جُؤَيَّة** dedi: | % ( **كَأَنَّ بَنِي عَمْرٍ و يُرادُ بِدارِهِم** % | **بِنَعمانَ راعٍ في أُدَيْمَةَ مُعْزِبِ** ) % | (*! Ve **الأَدمَةُ**, harekeli: et’i izleyen | derinin iç kısmı), ve **البَشَرَةُ** onun dışıdır; | (yahut: üzerinde kıl bulunan dışı) | ve içi **البَشَرَة**’dir. Musannifin sözünde | ve siyakında gizli olmayan bir eksiklik vardır; bu yüzden | şeyhimiz dedi ki: bu, onların üzerinde ittifak ettikleri şeye aykırıdır; | yani onun **البَشَرَة**’nin karşılığı olduğuna; bitti. | İbareyi nassıyla naklettiğimizde | şüphe kalktı. İbn Sîde dedi: ve caiz olabilir ki | **الأَدَمُ** bunun cem‘i olsun; bilakis o | kıyastır; ancak Sîbeveyh onu cem‘ için bir isim yaptı | ve onu **أَفِيقٍ** ve **أَفَق** ile benzetti. (Ve) | **الأَدَمةُ**: (baş derisinden görünen şey). | (Ve) *! **الأَدَمةُ**: (yerin içi). | *! **والأدِيمُ**: onun yüzü; geleceği üzere. | Ve denildi: *! **أَدَمةُ الأَرْض**: onun yüzü. (*! Ve **آدَمَ الأدِيمَ**: *! **أَدَمَتَهُ**’ni ortaya çıkardı); o hâlde o *! **مُؤْدَمٌ**’dır. **العجَّاج** dedi: | % ( **في صَلَبٍ مِثْلِ العِنانِ * ! المُؤْدَمِ** % ) % | (Ve) mecazdan: (bir adam *! **مُؤْدَمٌ** | **مُبْشَرٌ**, **كَمُكْرَمٍ**) ikisinde de; yani: | sevilmiş. Ve denildi: (usta, tecrübeli) ki | (derinin içinin yumuşaklığını ve derinin dışının kabalığını birleştirmiştir) | işlere vukufla birlikte. Aslı, *! **أَدَمَة** | derinin ve **بَشَرَته**’sindendir; **البَشَرَةُ** onun dışıdır ve | kılın bittiği yerdir; *! **والأَدَمَة** onun içidir ki | ete bitişiktir. İbnü’l-A‘râbî dedi: | manası: derisi kerim; kalını, iyisi. |

| **الأصمعيّ** dedi: manası: şiddet ve yumuşaklık için elverişli olanı toplayan. | İbn Sîde dedi: ve denilir: adam **مُبْشَرٌ** *! **مُؤْدَمٌ**, | **المُبْشَر**’i *! **المُؤْدَم**’den önce getirerek. Dedi ki: ve birincisi | daha bilinir. (Ve o, **هاء** iledir): denilir: kadın | *! **مُؤْدَمَةٌ مُبْشَرَة**; görünüşü güzel | ve iç hâli doğru olduğunda. | (Ve) mecazdan: ( *! **أَدِيم النَّهارِ** ) gölgesi | oruçlu kaldı; denildi: (onun geneli), yani: tamamı, | **الأساس**’ta olduğu gibi; (yahut onun beyazlığı). İbnü’l-A‘râbî nakletti: | onu ne *! **أَدِيمِ نَهارٍ**’da | ne de gecenin karalığında gördüm. (Ve) mecazdan: | *! **الأَدِيمُ** (kuşluktan: onun evveli). **اللّحيانيّ** nakletti: sana **أَدِيمَ الضُّحَى** geldim; | yani: kuşluğun yükselmesi sırasında. | (Ve) mecazdan: **الأَدِيمُ** (gökten | ve yerden: görünen şey). Ve **الصحاح**’ta: ve bazen yerin yüzü | *! **أَدِيمًا** diye adlandırılır. **الأعشى** dedi: | % ( **يَوْمًا تَراها كَشِبْه أَرْدِيَة** % | **العُصْبِ وَيَوْمًا * ! أَدِيْمُها نَغِلَا** ) % | (*! **والأُدْمَةُ**, zamme ile, develerde: siyahlığa ya da beyazlığa çalan bir renk; yahut o, | açık beyazlıktır; yahut) o (ceylanlarda beyazlığa çalan bir renktir; ve bizde esmerliktir); | bunların hepsi **المحكم**’dedir. **النّهاية**’de: | *! **الأُدْمَةُ** develerde gözbebeklerinin siyahlığıyla birlikte beyazlıktır; insanlarda ise şiddetli esmerliktir. | Ve denildi: o, *! **أُدْمَة الأَرْض**’dendir; yani onun rengidir. Ve ( *! **أَدُمَ كَعَلِمَ وَكَرُمَ**; o hâlde o *! **آدَمُ**’dur), med ile. (Cem‘: *! **أُدْمٌ**.) | (Ve) ayrıca dediler: ( *! **أُدْمانٌ**, ikisi de zamme ile), | **أَحْمَرَ** ve **حُمْرٍ** ve **حُمْران** gibi; onu **فُعْل** üzere kırdılar; **صَبُورًا**’yı **صُبُرٍ** üzere kırdıkları gibi; çünkü **أَفْعَلَ** üçlüden (gelir); ancak onlar **أَفْعَلَ**’ın cem‘inde **العَيْنَ**’ı ağırlaştırmazlar, | ancak bir şair zarurete düşerse. (Ve onun müennesi *! **أَدْماءُ**’dır; | ve şâz olarak *! **أُدْمانَةٌ**.) **الجوهريّ** dedi: ve **ذو الرُّمَّة**’nin şiirinde gelmiştir: | % ( **أَقُولُ للرَّكْبِ لَمَّا أَعْرَضَتْ أُصُلًا** % | **أُدْمانَةٌ لَمْ تُرَبِّيها الأجالِيدُ** ) % | **الأصمعيّ** *! **أُدْمانَة**’yi inkâr etti; çünkü *! **أُدْمانًا** | **حُمْرانٍ** ve **سُودانٍ** gibi bir cem‘dir; ona **الهاء** girmez. | Başkası dedi: *! **أدْمانَةٌ** ve *! **أُدْمانٌ**, **خُمْصانَةٍ** ve **خُمْصانٍ** gibi; onu müfred yaptı, cem‘ değil. | İbn Berrî dedi: buna göre | **الجوهريّ**’nin sözü sahih olur. Dedim: ve ayrıca **ذو الرُّمَّة**’nin sözünde de gelmiştir: | % ( **والجِيدِ من * ! أُدْمانَةٍ عَتُودِ** % ) % | Ve ona kusur bulundu; denildi ki: ancak “o *! **أَدْماءُ**’dır” denir. Ebû Ali derdi ki: bu asıldan | **فُعْلَانَة** bina edilmiştir; **خُمْصانَة** gibi. (Cem‘: | *! **أُدْمٌ**, zamme ile.) | Araplar der: develerin Kureyş’i *! **أُدْمُها** | ve **صُهْبُها**’dır; bunda onları | diğer develere üstün tutmaya giderler. Ve hadiste: Mekke’den çıktığında | ona bir adam dedi ki: eğer beyaz kadınları | ve *! **الأُدْمَ** develeri istiyorsan, sana Benî | **مِدْلج** gerekir. **اللّيْثُ** dedi: denilir: dişi ceylan | *! **أَدْماءُ**; ve ben kimsenin erkek ceylanlar için | *! **أُدْمٌ** dediğini işitmedim. Dedi: eğer denilirse, kıyas olurdu. | **الأصمعيّ** dedi: develerden *! **الآدَمُ** beyaz olandır; eğer ona kızıllık karışırsa | o **أَصْهَب**’dir; eğer kızıllığa berraklık karışırsa o **مُدَمَّى**’dır. Dedi: ceylanlardan *! **والأُدْمُ** beyazdır; üzerlerinde, içinde tozluluk bulunan çizgiler yükselir; eğer saf beyaz olursa | o **الآرامُ**’dır. **الأَزهريُّ** senediyle rivayet etti: **أَحْمَدَ بنِ عُبَيْد بنِ ناصِحٍ** dedi: vezirin kız kardeşinin oğlu Ebû Eyyûb’un meclisine ünsiyet ederdik; bize bir gün dedi—İbnü’s-Sikkît hazırdı—: ceylanlardan *! **الأُدْمِ** hakkında ne dersin? Dedi ki: onlar beyazlardır. |

| karınları (beyaz), sırtları esmer olan; sırtlarının ve karınlarının rengi arasını iki miskî çizgi ayırır, dedi. Sonra bana döndü ve dedi: “Ne dersin, ey Ebû Ca‘fer?” Dedim: **الأُدْمُ** iki kısımdır: dağlar olan meskenleri Kays diyarında olan ise, onun vasfettiği üzeredir; kum olan meskenleri Temîm diyarında olan ise, katıksız beyaz olanlardır. Yakub inkâr etti. İbnü’l-A‘râbî, bunun açıklığa kavuşturulması için izin istedi; Ebû Eyyûb dedi: “Size aranızda ayıracak kimse gelmiştir.” Derken girdi. Ebû Eyyûb ona dedi: “Ey Ebû ‘Abdillâh, ceylanlardan **الأُدْمِ** hakkında ne dersin?” Konuştu; sanki İbnü’s-Sikkît’in diliyle konuşuyordu. Dedim: “Ey Ebû ‘Abdillâh, **ذِي الرُّمَّة** hakkında ne dersin?” Dedi: “Şair.” Dedim: “**صَيْدَح** kasidesi hakkında ne dersin?” Dedi: “O, onunla, onun kendisinden daha bilendir.” Ona okudum: |
% ( مِنَ المُؤْلِفاتِ الرَّمْلَ أَدْماءُ حُرَّةٌ % | شُعاعُ الضُّحَى في مَتْنِها يَتَوَضَّحُ ) % |
İbnü’l-A‘râbî sustu ve dedi: “Arap, dilediğini söyler.” İbn Sîde dedi: Ceylanlardan **الأُدْمُ** beyazdır; üzerlerinde içinde tozluluk bulunan çizgiler yükselir. Başkası ekledi: Dağlarda barınır. Dedi: Dağların renkleri üzeredir. |
| ( * ! وآدَمُ ) Allah’ın seçkini ( **أبُو البَشَرِ صَلَواتُ اللَّهِ عَلَيْه** ) ve onun evladı Muhammed’in üzerine (ve selâmı). Ve şâz oldu: ( * ! **أَدَمُ** , harekeli). Ondandır şairin sözü: |
% ( النّاسُ أَخْيافٌ وَشَتَّى في الشِّيَمْ % ) % |
% ( وَكُلُّهُمْ يَجْمَعُهُمْ بَيْتُ * ! الأَدَمْ % ) % |
Denildi: **آدَم**’i kastetti; denildi: yeri kastetti. (Çoğulu: ( ج : * ! **أَوادِمُ** )). Cevherî dedi: **آدَمُ** aslı iki hemze iledir; çünkü o **أَفْعَلُ**’dır; ancak ikinciyi yumuşattılar. Onu harekelendirmeye ihtiyaç duyduğunda onu vâv yaparsın ve çoğulda “* ! **أَوادِمُ**” dersin; çünkü onun yâ’da bir aslı yoktur. |
| bilinen; böylece ona galip olan vâv kılındı; Ahfeş’ten. |
İbn Berrî dedi: Her meçhul elif ki neyin dönüşümü olduğu bilinmez ve hemzeden sonra hemzeden olmuşsa, onu harekelendirmeye bir durum çağırdığında, Arapların sözünde onun hükmü şudur: **ضَوارِبَ** ve **ضُوَيْرِب** üzerine hamlen, vâv’a çevrilir; ancak dördüncü olarak uç (kelime sonu) olursa, o vakit yâ’ya çevrilir. |
**آدَم** isminin اشتقاقı hakkında ihtilaf edildi. Bazıları dedi: **آدَم** diye adlandırıldı; çünkü yerin **أَدَمَةِ الأَرْضِ**’ünden yaratıldı. Bazıları dedi: Allah’ın onda kıldığı bir **لِأُدْمَةٍ** sebebiyle. Zeccâc dedi: Dil ehli der ki: çünkü topraktan yaratıldı; **الأُدْمَةُ** da ancak toprağın rengine benzetilmiş olandır. Şairin sözü: |
% ( سادُوا المُلُوك فَأَصْبحُوا في آدَمٍ % | بَلَغُوا بها غُرَّ الوُجوهِ فُحولَا ) % |
**آدَم**’ı bir kabile ismi kıldı; çünkü “**بِها**” dedi; böylece müennes yaptı, cem‘ etti ve **آدَم**’ı zaruret olarak sarf etti. Ahfeş dedi: Şiirde **آدَم**’ı Hâşim ile birlikte yapsan câiz olurdu. İbn Cinnî dedi: Bu, kuvvetli veçhtir; çünkü hiç kimse **آدَم**’ın hemzesini tahkik etmez; eğer tahkiki güzel olsaydı, onda işitilmesi hakikî olurdu. Madem ki kesinlikle bedeldir, Arapların onun lafzını gözeterek ve bu son hemzeyi, hemzeden payı olmayan زائد elif menziline indirerek ona yürüttükleri üzere yürütülmesi gerekir; **عالِمٍ** ve **صابرٍ** gibi. Görmez misin, kırdıklarında dediler: * ! **آدَمُ** * ! **وأَوادِمُ**; **سالِمٍ** ve **سَوالِم** gibi. Şeyhimiz dedi: Sahih olan, onun a‘cemî oluşudur; Keşşâf’ta ona meylederek “o, **آزَرَ** gibi **فاعَلٌ**’dır” diyenin dediği gibi. **المُفَصَّل**’de onun Arapça olduğu ve vezninin **أَفْعَلُ** olduğu üzere yürüdü; **الأُدْمَة**’den yahut **الأَدِيم**’den. O vakit onu, alem oluş ve vezin sebebiyle (sarfı) men etti. Taberî dedi: O, **أَكْرَمَ** gibi rubâ‘î bir fiilden nakledilmiştir; Şihâb, **شرح الشِّفاء**’da onu ta‘kîb etti. Orada İmam Süheylî, **الرَّوْض**’da üç görüş zikretti: Süryânî yahut İbrânî yahut Arapça; **الأُدْمَة**’den yahut **الأَدِيم**’den; İbn Abbâs’tan rivayet edildiği gibi. Kutrub dedi: Eğer yerin **أَدِيمِ**’inden olsaydı, vezni **فاعَلَ** olurdu; hemze aslîdir; onun sarfına mâni yoktur. Süheylî, onun **أَفْعَل** vezninde **الأديم**’den olmasının câizliğiyle, aslî olana زائد hemzeyi dâhil etmek suretiyle, buna benzetme yaptı. Şihâb, **العِنايَة**’de, **البَقَرة**’nin evvellerinde, sözü genişletti. |
| ( Ve Ebû Bekr Ahmed b. ) Muhammed b. ( * ! **آدَمَ** ) eş-Şâşî ( * ! **الآدَمِيُّ** ), med ile; zikredilen dedesine nisbet: (muhaddis) seyyah; Muhammed b. Abdillâh el-Gazzî’yi ve Ebû Hâtim’i işitti; hâfız onu böyle ضبط etti. |
| ( * ! **والأَدَمانُ** , harekeli: bir ağaçtır), Ebû Hanîfe onu hikâye etti; dedi: Onu ancak Şübeyl b. ‘Azra’dan işittim. (Ve) * ! **الأَدَمانُ**: (hurmada bir çürüme)dir; **الدَّمانِ** gibi; yerinde gelecektir. (Ve) denildi: **الأَدَمانُ**: (hurma ağacının kalbinde bir siyahlık)tır; o, onun **وَدِيُّهُ**’dur; Kurâ‘’dan. Kalpte onun **الوَدِيُّ** olduğunu, ondan başka kimse söylemedi. |
| ( * ! **وأُدَمَى** ) **فُعَلَى** üzere; (ve) * ! **الأُدَمَى** (lâm ile, **أُرَبَى** gibi). İbn Hâlaveyh dedi: Arapların sözünde, damme ile sonra fetha ile maksur olarak **فُعَلَى** ancak üç lafızdan başkası değildir: **شُعَبَى** bir yer adıdır; **أُرَبَى** bir dâhiye adıdır; **أُدَمَى** ise (bir yerin) adıdır. Ve okudu: |
% ( يَسْبِقْنَ * ! بالأُدَمَى فِراخَ تَنُوفَةٍ % ) % |
Ve bu **فُعَلَى**, müennese mahsus bir vezindir. Ve denildi: **الأُدَمَى**: Yemâme’nin sırtında bir yerdir. Bazıları dedi: Fâris’te bir dağın adıdır. Zemahşerî dedi: Kuşeyr diyarında taşlı bir yer. Kilâbî dedi: |
% ( وأَرْسَلَ مَرْوانُ الأمِيرُ رَسُولَه % | لِآتِيه إِنّي إِذًا لَمُضَلَّلُ ) % |

| % ( Anka’nın sahasında yahut bir körlükte % | yahut **الأُدَمَى** ölüm korkusundan bir sığınaktır ) % | Ebû Saʿîd es-Sukkerî, Cerîr’in sözü hakkında dedi ki: | % ( Ne hoş, **الدَّامِ** ile **الأُدَمَى** arasında çıkış % | artık **الرِّمْثُ** Ravhân’ın Burka’sından, sonra **الغَرَفُ** ) % | **الدّامُ** ve **الأُدَمَى**, Benî Saʿd’ın beldelerindendir. | Kilâbî’nin beyti, onun bir dağ olduğuna delâlet eder. | Ebû Hirâş el-Huzelî dedi ki: | % ( İhtiyaçları isteyenleri onun kapısını kuşatır görürsün % | **أُدَمَى**’ya arılar(ın) inişi gibi süratle ) % | Onun tefsirinde dediler ki: **أُدَمَى** Tâif’te bir dağdır. Muhammed b. İdrîs dedi ki: | **الأُدَمَى** Yemâme’de, içinde bir köy bulunan bir dağdır; | **الدّامِ**’a yakındır; ikisi de Yemâme toprağındadır. | Şu hâlde bundan, onda sözler bulunduğu hulâsa edildi: | “Fars toprağında bir dağ” denildi; yahut | Tâif’te yahut Yemâme’de; yahut Benî Saʿd beldelerinde bir arazi, | yahut Yemâme’nin sırtında, yahut Benî Kuşeyr beldelerinde; yahut Yemâme’de içinde bir köy bulunan bir dağ; | öyleyse musannifin sözünde, gizli kalmayan aşırı bir kusur vardır. | ( **الإيدامَةُ** , kesre ile: taşsız sert arazi ) **أَدِيمِ** | **الأَرْضِ**’den alınmıştır; o, onun yüzüdür. İbn | Şümeyl dedi ki: o, yerin **السَّنَدُ**’udur; | şiddetli bir yükselti değildir; ancak | yerin düzlüklerinde olur; o bitirir, fakat | yerinin kalınlığı ve suyun onda az | yerleşmesi sebebiyle bitkisinde kümeler vardır. ( çoğulu: **أَيادِيمُ**. | Cevherî, “onun tekili yoktur” sözünde yanıldı ), | Cevherî’nin nassı: **الأيادِيمُ** | yerin sırtlarıdır; onun tekili yoktur. Dedi ki | şeyhimiz: bunun gibisi vehim olmaz; | ancak onda, sahih olursa, kusur yahut | vukufsuzluk ve bunun benzeri söylenir; şu da var ki |

| onun inkârı, lisan imamlarından bir cemaatten sabittir; | ispat edene delil ikame etmek düşer; | delil de yoktur; öyleyse vehmeden, teyzesinin kız kardeşinin oğludur. | Dedim ki: bu, şeyhimizden gariptir; çünkü | İbn Berrî, dil ehli yanında meşhur olanın, onun tekilinin **إيدامَةٌ** olduğunu açıkça söyledi; o, | **أَدِيم** **الأرضِ**’den **فِيعالَةٌ** veznindedir; | Şeybânî de böyle dedi: şairin sözünde onun tekili **إِيدامةٌ**’dır: | % ( Güneşin salyasından, tutuştuğu vakit, umduğu gibi % | susuz, serap yurdunda **بالأَيادِيمِ** ) % | Asmaʿî dedi ki: **الإيدامَةُ** düz, | sert, pek kalın olmayan bir arazidir; | onun çoğulu **الأياديِمُ**’dur. Dedi ki: **الأَدِيم**’den alınmıştır. Zü’r-Rumme dedi ki: | % ( Sanki onlar, yarılmış bir kurbanlığın tepeleri gibidir % | örtüler ondan (kalkar) iken **الأَيادِيمُ** beyazlaşınca ) % | **الأيادِيمُ**’in beyazlaşması seraptandır; yani | Mekke’ye hediye edilen develer; örtülerle örtülmüştü; | Sâgânî de buna böyle nass etti; öyleyse | bu imamların sözlerinden daha sabit hangi delil vardır?; düşün; Allah | Teâlâ daha iyi bilir. | ( ve ) mecazdan: ( **ائْتَدَمَ العُودُ** ): | ( onda su yürüdüğü zaman ); Zemahşerî nakletti. | ( **الأَدَمُ** , harekeli: kabir; ve ) | ayrıca: ( **التَّمْرُ البَرْنِيُّ** ) **العُباب**’da olduğu gibi. Kabir ile, önceki şairin sözü de tefsir edildi: | % ( Ve hepsini **الأَدَمْ** evi toplar ) % | **التَّمْرُ البَرْنِيُّ**’ye **الأَدَمُ** adını vermesi ise, belki **الإدام**’a benzetme üzerinedir. | ( ve ) **أَدَمٌ**: ( a., Zî Kâr yakınında ); | orada Hâmurz öldürüldü. ( ve ) ayrıca: ( a., | **العَمْقِ** yakınında ); Nasr dedi ki: onun bir dağ olduğunu sanıyorum. |

| ( ve ) ayrıca ( ة., Yemen’de Sanʿâ’da ). | ( ve ) ayrıca: ( Bahreyn toprağından Hecer yakınında bir nâhiye ). | ( ve ) ayrıca ( Umân’ın kuzey tarafında bir nâhiye; onda **شمائل** vardır ). | ( **أُدَيِّمٌ** , **كَغُلَيِّمٍ**: **السَّراةِ** | ile **تِهامَةَ** ve Yemen arasında bir arazi ), nüshalarda böyle; | onda ضبط ve tefsirde hata | ve tekrar vardır; çünkü Yâkût onu | **كَزُبَيْرٍ** diye ضبط etti ve dedi ki: o, | **تَثْلِيثَ**’e komşu bir arazidir; bu, musannifin | aynen kendisinden daha önce geçti; sonra dedi ki: **تَلِي السَّراةَ**; | musannif onu tashîf etti ve **السَّراة** ile | Yâkût’un “**تَلِي السَّراة**” sözünden sonraki nassı: | **تِهامَةَ** ile Yemen arasında; öyleyse bunu düşün ve insaf et. | Dedi ki: o, eskiden | Cüheyne ve Cerm’in diyarındandı. | ( ve ) **أُدَيِّمٌ** ayrıca: ( Vâdî | **القُرَى** yanında bir yer ) ve bunu da Nasr | **كَزُبَيْر** diye ضبط etti ve ekledi: **عُذْرَةَ**’nin diyarındandır. Dedi ki: | orada Benî Murra ile bir vakʿaları vardı. | ( **أُدْمامُ** , damme ile: bir belde ) Mağrib’de. | Yâkût dedi ki: ben onda şüphe içindeyim. | ( ve ) mecazdan: ( Sana | **مَأْدُومِي** yedirdim ), yani: ( sana özrümle geldim ); | Düreyd b. es-Simme’nin karısı onu boşadığı zaman sözünde geldi: “Ey falanın babası, beni boşuyor musun? Vallahi sana gizlimi açtım, | ve sana **مَأْدُومِي** yedirdim.” Denilir ki: ancak | **بالمَأْدُومِ** ile güzel huyu kastetti. | [ ] Ve ondan istidrâk olunanlardandır: | **الأُدْم** , damme ile: ekmekle yenilen şey; her ne olursa olsun; çoğulu **آدامُ**’dır; onunla **ائْتَدَمَ** ettiğinde, onu kullandı. | **أَدَّمَهُ** **تَأْدِيمًا**: onda **الإدامَ**’ı çoğalttı; | Enes’in önceki hadisi de bununla rivayet edildi. | Hadîce (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadîsinde: “Vallahi sen elbette yok olanı kazanırsın | ve **المَأْدُومَ** yedirirsin”; yani: içinde **إدام** bulunan yemek; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) cömertlik ve ikram ile nefsinin semâhatini kastetti. |

Ve **آدمَ القَوْمَ** , med ile: Onlar için **أَدَمَ** ekmeklerini; **أَدَمَهُم**’da bir lugattır. Ya‘kūb, av köpeklerinin vasfında inşad etti:

( O, her yürüyen **سَوْهَقِ** ile yarışır )

( Ve **تَأْدِمُ القَوْمَ**; eğer akşam yemeği yedirmezse )

Ve o, **أدْمَةٌ** filân içindir, damme ile; yani: örnek/uygunluk, el-Ferrâ’dan; **الأَدَمَة**’de bir lugattır, ve **الأَدْمَة**.

Ve **الأَدِيمُ** savaş için ödünç alınır; el-Hâris b. Va‘le dedi:

( Ve sakın seni, **أَدِيمُها**’sı sağlam olmayan savaştan;

sağlamdır; ve sağlamlar hastalığa da geçişli kılınır )

Ancak muradı: onun için **أَدِيمَ** yoktur. Ve meselde:

Yalnızca **الأدِيمُ ذو البَشَرَة** azarlanır

Yani: kendisinden ümit edilen ve onda bir tutam (dayanıklılık) ve kuvvet bulunan; ve içinde müracaat olan kimseye müracaat edilir.

Ve **أَدَمْتُ الأَدِيمَ** yani: onu soydum; **كَمَشَنْتُه** ve **بَشَرْتُه** gibi. Ve **آدَمْتُه** , med ile: onun **أَدَمَتَهُ**’sini **بَشَرْتُ**.

Ve **أَدِيمُ الّلَيْلِ**: onun karanlığıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:

( Sabahleyin çıkabilirim; gece, yoğunluğunda iken )

( Ve sabah, onun **أَدِيمِهِ**’inde belirmeye başlamışken )

Ve o mecazdır; ve denir: ( **أَدِيمَ النَّهارِ** oruçlu olarak, ve ) **أَدِيمَ اللَّيْلِ** ayakta (namaz kılar) olarak kaldı; hepsini kastederler.

Ve filân, kendisiyle lekelenmiş olduğu şeyden **بَرِيء الأَدِيمِ**’dir; ve o mecazdır.

Ve **الأُدْمَةُ**: kızıllıktır; Ebû Sehl’in hattıyla böyle. Ve bir adam **آدَمُ**: renkçe kızıldır.

Ve denir: **الأُدْمَةُ** develerde: şiddetli beyazlıktır. el-Aḫṭal, Ka‘b b. Cu‘ayl hakkında dedi:

( Eğer onu hicvedersem, yaşlı bir deve gibi bıkkınlık gösterir;

**الأُدْمِ**’den; iki yanı ve hörgücü yara olmuş )

Sıhâh’ta olduğu gibi.

Ve **أُدْماءُ** , damme ve med ile: Ḫayber ile Ṭayy diyarları arasında bir yerdir. Ve orada, Muṭraq adlı bir gölcük vardır; Yâkūt söyledi.

Ve **اسْتَأْدَمَه**: ondan **الإدامَ** istedi; böylece onu **فَأَدَمَهُ**.

Ve bir yemek **أَدِيمٌ**: **مَأدُومٌ**.

Ve **أُدْمانُ** , **عُثْمانَ** gibi: Bedr’in sağından, aralarında üç mil olan bir şube (kol) uzaklaştırır/iter; Ya‘kūb söyledi; ve Kuṯeyyir’in şu beytini inşad etti:

( Kimin yurtlarıdır, Ebraḳu’l-Ḥannân’da?

Sonra el-Burḳ’ta, sonra tepelerde, **أُدْمانِ**’dan )

Ve **أَدَمُ** , harekeli: Vâsıṭu’l-Ḥaccâc’dan Mekke’yi kastedenler için ilk menzildir.

Ve **أُدُمٌ** , iki damme ile: Tâif’te bir köydür.

Ve kinayeden: dirhemler ile **الأَدَمِ** arasında onun benzeri yoktur; yani: Irak ile Yemen arasında; çünkü ikisinin halkının alışverişi dirhemler ve deriler iledir; Esâs’ta böyle.

Ve **الأَدَمِيُّ** , harekeli: derileri satan kimsedir; ve ona nisbet edildi: İbrâhîm b. Râşid, Dâvûd b. Mihrân, Ebü’l-Ḥasen Ali b. el-Faḍl, Ebû Ḳuteybe Müslim b. el-Faḍl ve başkaları.
