# أدو (أ-د-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%AF%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - د - و
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءدو · ادو

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

باب اللفيف من **الدال**
**د د**، **د و د**، **د ي د**، **د أ د**، **د و و**، **د و أ**، **د أ ي**، **أ د و**، **أ و د**، **و د أ**، **و أ د**، **أ ي د**، **أ د ي**، **و د ي**، **و د د**، **أ د د**، **د ا د ا**، **د و د ى**،  **ي د ي** kullanılagelenlerdir.

**دد**:
Neş’e için dişleri gıcırdatmanın ve bunda parmakları vurmanın hikâyesidir; ve henüz vurulmamış olsa da bir boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dir. **الطرمّاح** dedi ki:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
Şöyle de rivayet olunur: من داعِبٍ دَدَدِ.

Onu **الداعب** için bir sıfat kıldığında, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez; böylece **دَدِدٍ** oynayan, şakalaşan **الداعب** için bir sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **دال**’ların çokluğundan dolayı boyun eğmez; صدر’in iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak, diğer bütün جوفية harflerden daha güçlü olduğu için seçtiler; bunun benzeri de böyledir.
Ve **الدَّدِ**’de üç lugat vardır; dersin ki: هذا **دَدٌ**، وهذا **دَدا**، وهذا **دَدُن**.

**دود**، **ديد**:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** yiyecek; ve **ادّادَ** yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

**دأد**:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; ve falan kimse **يَتَدَأْدَاُ** olarak geçti, yani bazıları bazılarını iter hâlde, gevşemeden geçti.

**دوو**، **دوء**.
**الدَوُّ**: çölde bir yer; pürüzsüzdür, sanki avuç içi gibidir. Dedi ki:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
Ve **الدّوّيّة**: Temîm lugatında pürüzsüz bir çöl; Hicaz ehline göre onların lugatında **داويَّة**. **ذو الرمة** dedi:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
Ve **دَويُّ** ses; ondan denir: **دَوَّى** ses **يُدَوِّي** **تَدويةً**.
Ve **الدَوَى**: göğüste, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: o, göğsü **دَويّ**’dir. Dedi ki:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
Ve bir adam **دَوٍ**; ve o, şiddetli **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve bir kadın **دَوِية**; **الواو** kırık, **فَعِله** üzere hafif. Eğer onu sıfat için hafifletirsen, **الواو** **الياء** ile birlikte sâkindir; onda **الإِشمامُ**, **الإِسكان**’dan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** gibi olanın fethasını yapar ve şöyle derler: رجل **دَوىً** ve امرأة **دَوىً** eşittir; çünkü bu bir تحويل’dir. Dedi ki:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; o, nasb yerindedir; **دَوِيا** demedi; onların lugatı bütün i‘râbda böyledir; senin “رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ” sözün gibi. **رؤبة** dedi:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
Ve fiil **دَوِيَ** **يَدْوَى** **دَوىً**’dır; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzerine olan her bina kırık olur; ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka türlüne mecbur kalırsa (başka).
Ve **الدِّواء** (meddli): şifadır. Ve onu **مَداواةً** ile **داوَيتُه**; eğer **دِواءً** desen القياس’ta câiz olur. Ve denir: falan **دووِيَ** **يُداوَى**; böylece iki **الواو**’yu izhar eder, birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki **الألف**’in meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi çirkin gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.
أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: görünen ve gizli her hastalık için câmi bir isimdir; hatta denir: **داءُ الشُّحِّ** en şiddetli hastalıklardandır; ve ahmaklık, kendisine **دَواءَ** olmayan bir **داءٌ**’dır.
Ve ondan kadının sözü: كُلُّ **داءٍ** له **داءٌ**; “erkeklerdeki her ayıp onda vardır”ı kastetti. Ve o, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ** ve bir kadın **داءةٌ**. Başka bir lugatta: رجل **دَيِّئٌ** ve امرأةٌ **دَيِّئة** **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ** **يَداءُ** **دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **أد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde kullanılagelmiştir.
Ve **الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarıdır.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; ve **الأزْمُ**: perhizdir; ve **الآزِمُ**: yemekten kendini tutandır.
Ve denir: بَرِئتُ إليكَ من كل **داءٍ** تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: ثلاثُ **دَوَيات**; ve bunun benzeri de böyledir; **النَّوى** gibi: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin ki: هي **الدَّوَى** و**الدُّوِيُّ**. **العباس** dedi:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
Ve dedi ki:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ

**دأي**:
Ve **الدَّأْيُ**: hileye ve aldatıcı manevraya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ve ondan fiil: **دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا**. Ve dedi ki:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
**حذرا**’yı **القطع** üzere nasb etti. Ve şu misalde:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
Ve ayrıca derler: ona **يَدْأَوى**.
Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, deveye mahsus olarak, devenin kahilinde, iki kürek arası birleşim yerindeki kahil omurlarıdır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما

**أدو**:
Ve **الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: ondan bir hiledir. Dedi ki:
لكـن **أدَوتُ** لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
Ve derler: adam **أَدَا** eder, **يَأْدُو** **أَدْواً**.

**أود**:
Ve **الأَوْدُ**, **آدَ**’ın masdarıdır: **يؤودُ** **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ** değneği; ben onu **أؤودهُ** **أَوْداً** ederim; derken **فانآدّ**. Tefsiri: onu eğdim de eğildi. Dedi ki:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
Ve dersin: bu iş bana **آدَنى**; beni **يَؤودُني** **أوْداً** ve **أُووداً**; yani senden meşakkati ulaştırdığı zaman.
Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه**.
Ve ondan **التَأَوُّد**; o, değnek ve başkası için bükülme ve eğrilme gibi. Ve dedi ki:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
Ve dersin: seni ne **آدَ** ettiyse, o benim için **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdıysa, o benim için ağırlaştırıcıdır.
Ve **الأَوَدُ**: eğriliktir. Ve **أوِدَ** **يأوَدُ** **أَوَداً**; o hâlde o **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde **أوَّدَ** diye adlandırılan bir yer vardır; şeddeli. Dedi ki:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ

**ودأ**:
Ve denir: onu **وَدَّاْتُ** da o **فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
Ve **تَوَدَّأَتِ** haberler; yani gizlendi.
Ve yeri **ووَدَّأْتُ**: eğer kazılmış idiyse onu düzelttim.

**وأد**:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**’dir. Araplar, bir kız doğduğunda, ayıp ve ihtiyaç korkusuyla, konulduğu vakit onu gömerlerdi; ta ki ölsün. Fiil: **وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً**; o hâlde o **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; senin “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” demen gibi. **الفرزدق** dedi:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**’dir; uzak bir yerden düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir; dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar demektir.

**أيد**، **أدي**:
**الأَيْدُ**: kuvvettir; Temîm lugatında **الآدُ**. Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; yani ona yardım etti ve onu güçlendirdi.
Ve **التَّأييدُ**: “onu **أيَّدْتُ**”un masdarıdır; yani onu güçlendirdim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla güçlendirilen şeydir; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ve ordunun **إِياد**’ı sağ kanat ve sol kanattır. Ve bir şey için koruyucu olan her şey onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
Ve falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** ile **أَدَّى** etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ancak avam, hataya düşüp ona alıştılar; “falan emanete **أدَّى**’dır” derler; bu, nahivde câiz değildir.
Ve **الأداةِ**’nın elif’i **الواو**’dur; çünkü sen “**أدَوات**” dersin. Her meslek sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır; o, mesleğini onunla ayakta tuttuğu âletidir.
Ve savaşın **أداةُ**’sı: silahtır. Ve **مُؤْدٍ** adam: silahı tam olan. Dedi ki:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا

**ودي**:
Ve **المُودَى**: helâk olan; hemzesiz. Ve falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ve ölüm onu **أودَى به**; yani onu helâk etti. Ve bundan helâkin adı **الوَدَى**’dır; tahfifle; pek az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.
Ve **التوادي**: deve sağımcısının, yavru emmesin diye devenin memelerini bağladığı tahta parçalarıdır. Ve ben deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ** ettim; yani memelerini onlarla bağladım. Ve deveyi **توديةً** ile **ودّيت** ettim.
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında her açıklıktır; selin yolu veya bir geçit olur. Hepsi **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak sonunun illetli oluşundan geldi. Aynı şekilde **نادٍ** ve **أندية**; **نَجوَى** ve **أَنجية**. Sahihte bunun benzeri işitilmemiştir. Görmez misin ki onlar “قومٌ **ظَلَمةٌ**” ve “قوم **عُتاةٌ**” derler de **العُتُوِّ**’dan **عَتادة** denilmemiştir; fakat onlar binayı değiştirdiler de **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; o da **النون**’un fethasına dayandı da elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanıdır; teki **وَدِيّة**.
Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani onun diyetini ödedi. **جميل** dedi:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
Ve **يأدونه** de bir lugattır. Ve **الدِيَة**’nin aslı **وِدية**’dir; **الواو** hazfedildi; “**شِية**”nin “**الوشيِ**”den olması gibi.
Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o hâlde o **وادٍ**’dır; yani erekte oldu. Ve denir: **وَدَى**, ereksiyon sırasında ondan su damlaması manasındadır. **الأغلب** dedi:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından çıkan beyaz, ince sudur.

**ودد**، **أدد**:
**الوَدُّ**: **وَدِدْتُ**’un masdarıdır; ve o, temenniden ve muhabbetten **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً**. Onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.
Ve **الوِداد** ve **الوَدادُ**, **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Ve bu senin **وِدُّكَ**’ın ve **وَديدُكَ**’ındır; senin “**حِبُّكَ** ve **حَبيبُكَ**” demen gibi. Dedi ki:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
Ve **الوَدُّ**: Temîm lugatında kazıktır (**الوَتِدُ**). Küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürdüler de **وتَيد** dediler.
Ve **الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putudur; Kureyş’in de **وُدّاً** diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de **أُدّ** der. Bununla **عَبدُ وُدٍّ** adlandırıldı; ve ondan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** adlandırıldı: Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.
Ve **الإدُّ**: korkunç iştir. Dersin: **فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً**.
Ve muhakkak bir musibet falanı **أدَّتْ** etti; onu **أَدّاً** ile **تَؤُدُّ** eder. **رؤبة** dedi:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
Ve **الإِدادة**, **الإِداد**’ın bir tanesidir; Yüce Allah’ın sözü "لقد جِئتُم شيئاً **إِدّاً**"dan; yani korkunç bir iş.

**دادا**، **دودى**:
Ve **الدَّأْدَأَةُ**: su yatağında taşların düşüş sesidir.
Ve **الدَّأْوداء** (meddli); cem‘i **الدَّآدِئ**; o, üç gecedir: yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi.
Ve **دَأداء** gece: gecelerin en şiddetli karanlığıdır.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncaktır; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
Ve kıyasa aykırı olarak **الدَّءادي** denir.
Ve adam, bir şeyden meyledip sallanınca **تَدَأْدَأَ** eder. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

**يدي**:
**اليَدُ** bilinir; ve nimet eli, bol olandır (**السابِغة**).
Ve balta ve benzerinin eli: sapıdır; ve yayın eli: kiriş yuvasıdır (**سِيَتُها**).
Ve zamanın eli: zamanının uzanımıdır; ve rüzgârın eli: onun hâkimiyetidir. **لبيد** dedi:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
Dedi ki: rüzgâr bulutun sevk ve idaresine malik kılınınca, elin mülkü ile vasfedildi.
Ve bu mülk, falanın **يَدِ**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın **أيدي**’sindedir” demezler; fakat her şey için, önünde olana “بين **يَدَي**” derler. Allah dedi: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
Ve onların sözü gibi: yağmurun **يَدَي**’inde toz kalkar; savaşın **يَدَي**’inde sövüşme alevlenir. Ve Allah تعالى dedi: "بين **يَدَي** عذابٍ سديد.
Ve denir: falan, eli felç olunca, elinden **يَدِيَ** etti. Ve **مَيدِيٌ** adam: elinin kökünden kesik olan.
Ve onun elini **يَدَيْتُ**; yani onun eline vurdum. Ve **اليُداء**: el ağrısıdır.
Ve onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**; yani ona nimet verdim.
Ve Allah onu **أيْداهُ** etti; masdar **اليد** yahut **الأَيد**’dir.
Ve dersin: falandan beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**; nimetten (dolayı).
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği mala sahiptir; yani onunla iki elini ve kolunu (**باعَه**) açar.
Ve kavim **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak; rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın ve gölgelerin elinin cem‘i **أيدي**’dir; nimet elinin toplu cem‘i **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
Ve **اليَدِ**’e nisbet, eksiltme üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبِّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de **الياء** görünmez; “**أبَوانِ**” derler, **الواو**’yu izhar ederek. **العجّاج** dedi:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
Ve denir: **يَدِيٌّ** elbise; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmış gibidir. Ve denir: bilakis, ellerin onu elden ele dolaştırmasını kastetti.
Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek eldir; işleri bir olduğu zaman. Ve ona “el sırtından” mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti.
Ve denir: eli kısa elbise; yani onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olursa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والدال وما معهما في الثلاثي)
(أدر) الهمزة والدال والراء كلمةٌ واحدة، فهي الأَدْرَةُ والأَدَرَةُ، يقال أَدِرَ يَأْدَرُ، وهو آدَرُ. قال:
نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ
(أدل) الهمزة والدال واللام أصلٌ واحدٌ يتفرّع منه كلمتان متقاربتان في المعنى، متباعدتان في الظَّاهر. فالإدْلُ اللّبَنُ الحامض. والعرب تقول: جاء بِإدْلَةٍ ما تُطاقُ [حَمَضاً ([1])]، أي من حموضتها. قال ابن السكّيت: قال الفرّاء: الإدْلُ وجَع العنق. فالمعنى في الكراهة واحد، وفيه على رواية أبي عبيد قياسٌ أجود ممّا ذكرناه، بل هو الأصل. قال أبو عبيد: إذا تلبّد اللبن بعضُه على بعضٍ فلم ينقطع فهو إدْلٌ([2]). وهذا أشبهُ بما قاله الفرّاء، لأنّ الوجع في العنق قد يكون من تضامِّ العروق وتلَوِّيها.
(أدم) الهمزة والدال والميم أصلٌ واحد، وهو الموافقة والملاءمة، وذلك قول النبي صلى الله عليه وآله وسلم للمُغيرةِ بن شُعْبة- وخَطَب المَرْأَةَ-: "لو نظَرْتَ إليها، فإنّه أحْرَى أن يُؤْدَمَ بينكما". قال الكسائيّ: يُؤدَم يعني أن يكون بينهما المحبّة والاتفاق، يقال أَدَمَ يَأدِمُ أَدْماً. وقال أبو الجرّاح العُقَيليّ مِثْلَه. قال أبو عُبيد: ولا أرى هذا إلاّ من أَدْمِ الطّعام، لأنّ صلاحَه وطِيبه إنّما يكون بالإدام، وكذلك([3]) يقال طعام مَأْدوم. وقال ابن سيرِينَ في طعام كفّارة اليمين: "أَكْلَةٌ مأْدُومَةٌ حَتّى يَصُدُّوا". قال: وحدّثني بعضُ أهل العلم أنّ دُريدَ بنَ الصِّمّة أراد أن يطلق امرأته فقالت: "أبا فلان، أتُطَلِّقُني، فوالله لقد أطعمتك مأدُومي وأبْثَثْتُك مكتومي، وأتيتُك بَاهِلاً غيرَ ذاتِ صرار([4])". قال أبو عبيد: ويقال آدَم اللهُ بينهما يُؤْدِم إيداماً فهو مُؤْدَمٌ بينهما. قال الشاعر:
* والبيضُ لا يُؤْدِمْنَ إلاّ مُؤْدَمَا([5]) *
أي لا يُحبِبْنَ إلا مُحَبَّباً موضعاً لذلك. ومن هذا الباب قولهم جعلت فلاناً أدمَةَ أهلي أي أُسْوتهم، وهو صحيح لأنُه إذا فعل ذلك فقد وفّق بينهم. والأدَمَةُ الوسيلة إلى الشيء، وذلك أنّ المخالِف لا يُتوسَّل به. فإن قال قائلٌ: فعلى أيِّ شيء تحمل الأدَمة وهي باطن الجلد؟ قيل لـه: الأدَمة أحسن ملاءمة للَّحْم من البشرة، ولذلك سُمّي آدم عليه السلام؛ لأنّه أخذ من أدَمة الأرض.
ويقال هي الطبقة الرابعة. والعرب تقول مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ، أي قد جمع لِينَ الأدَمة وخشونة البشَرة. فأما اللّون الآدَم فلأنّه الأغلبُ على بني آدم. وناس تقول: أديم الأرض وأَدَمَتُها وجهها.
(أدو) الهمزة والدال والواو كلمةٌ واحدة. الأدْوُ كالخَتْل والمراوَغَة. يقال أدا يأدُوا أدْواً. وقال:
أدَوْتُ لـه لآخذه *** فهيهات الفتى حَذِرا([6])
وهذا شيءٌ مشتقٌّ من الأداة، لأنّها تعمل أعمالاً حتّى يُوصَل بها إلى ما يراد. وكذلك الخَتْل والخَدْع يَعْملانِ أعمالاً. قال الخليل: الألف التي في الأداة لا شك أنّها واو، لأنّ الجِماع أدواتٌ. ويقال رجلٌ مُؤْدٍ عَامِلٌ. وأداةُ [الحرب([7])]: السِّلاحُ. وقال:
أمُرُّ مُشِيحاً مَعِي فِتْيَةٌ *** فمِن بينِ مُؤْدٍ و[مِنْ] حاسرِ
ومن هذا الباب: استأديت على فلانٍ بمعنى استعديت، كأنّك طلبت به أداةً تمكِّنُك من خَصْمك. وآدَيْتُ فلاناً أي أعَنْتُه. قال:
* إنِّي سأُوديك بسَيْرٍ وكْزِ([8]) *
(أدي) الهمزة والدّال والياء أصلٌ واحد، وهو إيصال الشيء إلى الشيء أو وصوله إليه من تلقاء نفسه. قال أبو عبيد: تقول العرب للَّبَن إذا وصل إلى حال الرُّؤوبِ، وذلك إذا خَثُر: قد أدى يَأْدي أُدِيّاً. قال الخليل: أدّى فلان يؤدّي ما عليه أداءً وتَأْدِيَةً. وتقول فلانٌ آدَى للأمانة منك([9]). وأنشد غيره:
أدّى إلى هِنْدٍ تَحيَّاتِها *** وقال هذا من وَدَاعي بِكِرْ([10])
(أدب) الهمزة والدال والباء أصل واحد تتفرع مسائله وترجع إليه: فالأدْب أن تجمع النّاس إلى طعامك. وهي المَأْدَبَة والمأدُبَة. والآدِب الداعي. قال طرفة:
نحنُ في المَشْتاةِ ندْعُو الجَفَلَى *** لا تَرَى الآدبَ فينا ينتقِرْ
والمآدِب: جمع المأدَُبَة، قال شاعر:
كأنَّ قُلوبَ الطَّيرِ في قعر عُشِّها *** نَوَى القَسْبِ مُلْقىً عند بَعْضِ المآدبِ([11])
ومن هذا القياس الأدَبُ أيضاً، لأنّه مُجمَعٌ على استحسانه. فأمَّا حديث عبد الله ابن مسعود: "إنَّ هذا القرآنَ مَأْدُبَةُ الله تعالى فتعلموا([12]) مِن مأدُبته" فقال أبو عبيد: من قال مأدبة فإنّه أراد الصّنيع يصنعه الإنسان يدعو إليه النّاس. يقال منه أَدَبْتُ على القوم آدِبُ أَدْباً، وذكر بيت طرفة، ثمّ ذكر بيت عدي:
زجِلٌ وَبْلُه يُجَاوِبُهُ دُ *** فٌّ لِخُونٍ مَأْدُوبةٍ وزَميرُ([13])
قال: ومن قال مَأْدَبَة فإنّه يذهب إلى الأدَب. يجعله مَفْعَلة من ذلك. ويقال إن الإدْبَ العَجَبُ([14]). فإنْ كان كذا فلتجمُّع الناس له.
--------------ــــ
([1]) التكملة من اللسان (أول) والغريب المصنف 84.
([2]) النص في الغريب المصنف 84.
([3]) في اللسان (14: 273): "ولذلك".
([4]) القصة في اللسان (14: 274)، وستأتي في (بهل).
([5]) البيت وتفسيره في اللسان (14: 273).
([6]) في اللسان (17: 25): "حذراً" وقال: "نصب حذراً بفعل مضمر، أي لا يزال حذراً". وورد البيت في الأصل: "لتأخذه فهيهات الفتى حذر"، وصواب روايته من اللسان والجمهرة (3: 276).
([7]) تكملة بها يلتئم الكلام. وفي اللسان: "وأداة الحرب سلاحها".
([8]) البيت في اللسان (17: 345/ 18: 26) برواية: "بسير وكن". وفسره في (وكن) بأنه سير شديد. لكن رواية الأصل والمجمل أيضاً: "وكز" بالزاي. وهو من قولهم وكر وكزا في عدوه من فزع أو نحوه. ويقال أيضاً وكز يوكز توكيزاً. روى الأخيرة ابن دريد في الجمهرة (3: 17) وقال: "وليس بثبت". ورواية اللسان عن الجمهرة محرفة.
([9]) في اللسان: "قال أبو منصور: وما علمت أحداً من النحويين أجاز آدى"
([10]) البيت من أبيات لابن أحمر، رواها ابن منظور في اللسان (19: 57) والرواية فيه: "من دواعي دبر"، محرفة. وبكر، أراد بكر، بالكسر، فأتبع الكاف الباء في الكسر.
([11]) البيت لصخر الغي، يصف عقاباً. اللسان (1: 200).
([12]) في الأصل: "فقلموا"، صوابه في اللسان (1: 201).
([13]) البيت محرف في اللسان (أدب) وعجزه في (16: 304). وأنشده الجواليقي في المعرب 130 برواية "زجل عجزه" وقال: "يعني أنه يجاوبه صوت رعد آخر من بعض نواحيه كأنه قرع دف يقرعه أهل عرس دعوا الناس إليها". وانظر شعراء النصرانية 454-456.
([14]) في اللسان: "الأصمعي: جاء فلان بأمر أدب، مجزوم الدال، أي بأمر عجيب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الدال** وما معهما في الثلاثي)
(**أدر**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الراء** tek bir kelimedir; o da **الأَدْرَةُ** ve **الأَدَرَةُ**’dir. **أَدِرَ** **يَأْدَرُ** denir; o **آدَرُ**’dur. Dedi ki:
نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ
(**أدل**) **الهمزة** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; ondan mânâda birbirine yakın, görünüşte uzak iki kelime dallanır. Şu hâlde **الإدْلُ** ekşi süttür. Araplar der ki: **بِإدْلَةٍ** geldi, dayanılmaz [ekşilik ([1])] (ile); yani ekşiliğinden dolayı. İbnü’s-Sikkît dedi: el-Ferrâ dedi: **الإدْلُ** boyun ağrısıdır. Mânâda kerihlikte bir(liği) tektir; onda Ebû Ubeyd rivayetine göre, zikrettiğimizden daha iyi bir kıyas vardır; bilakis o asıldır. Ebû Ubeyd dedi: Süt, bir kısmı bir kısmı üzerine yapışıp da ayrılmadığında, o **إدْلٌ**’dür([2]). Bu, el-Ferrâ’nın söylediğine daha benzer; çünkü boyundaki ağrı, damarların birbirine sıkışmasından ve bükülmesinden olabilir.
(**أدم**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الميم** tek bir asıldır; o da uygunluk ve uyuşmadır. Bu, Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم, el-Muğîre b. Şu‘be’ye—kadına talip olmuştu—sözüdür: “Ona baksaydın; çünkü bu, ikinizin arasında **يُؤْدَمَ** olmasına daha layıktır.” el-Kisâî dedi: **يُؤدَم** demek, ikisinin arasında sevgi ve ittifak olması demektir; **أَدَمَ** **يَأدِمُ** **أَدْماً** denir. Ebû’l-Cerrâh el-‘Uqaylî de bunun benzerini söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Ben bunu ancak yemeğin **أَدْمِ**’inden (gelmiş) görürüm; çünkü onun düzelmesi ve hoşluğu ancak **الإدام** ile olur; aynı şekilde([3]) **طعام مَأْدوم** denir. İbn Sîrîn, yemin kefareti yemeği hakkında dedi ki: “**أَكْلَةٌ مأْدُومَةٌ** ta ki vazgeçsinler.” Dedi ki: Bana ilim ehlinden bazıları haber verdi: Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi ki: “Ey falanın babası, beni boşuyor musun? Allah’a yemin olsun, sana **مأدُومي** yedirdim ve sana **مكتومي** açtım; sana **بَاهِلاً** olarak, **غيرَ ذاتِ صرار**([4]) olarak geldim.” Ebû Ubeyd dedi: **آدَم اللهُ بينهما** denir; **يُؤْدِم** **إيداماً**; şu hâlde o, ikisinin arasında **مُؤْدَمٌ**’dır. Şair dedi ki:
* والبيضُ لا يُؤْدِمْنَ إلاّ مُؤْدَمَا([5]) *
Yani, ancak sevdirilmiş, buna elverişli birini severler. Bu bâbdandır: “Falancayı ehlimin **أدمَةَ**’si yaptım” sözleri; yani onların örneği; bu doğrudur, çünkü bunu yaptığında aralarını uygun kılmış olur. **الأدَمَةُ** bir şeye vesiledir; çünkü muhalif ile tevessül edilmez. Eğer bir söyleyen derse: Öyleyse **الأدَمة**’yi—derinin içi olduğu hâlde—ne üzerine hamledersin? Ona denir ki: **الأدَمة** et ile deriden daha güzel bir uyum içindedir; bu yüzden Âdem عليه السلام böyle adlandırıldı; çünkü yerin **أدَمة**’sinden alındı.
Ve denir ki: O dördüncü tabakadır. Araplar der ki: **مُؤْدَمٌ مُبْشَرٌ**; yani **الأدَمة**’nin yumuşaklığını ve **البشَرة**’nin pürüzlülüğünü toplamıştır. **اللّون الآدَم** ise, çünkü o, Âdemoğulları üzerinde galip olandır. Bir topluluk der ki: **أديم الأرض** ve **أَدَمَتُها** onun yüzüdür.
(**أدو**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الواو** tek bir kelimedir. **الأدْوُ** **كالخَتْل** ve **المراوَغَة** gibidir. **أدا** **يأدُوا** **أدْواً** denir. Dedi ki:
أدَوْتُ لـه لآخذه *** فهيهات الفتى حَذِرا([6])
Bu, **الأداة**’dan türemiş bir şeydir; çünkü o, onunla istenene ulaşılıncaya kadar işler yapar. Aynı şekilde **الخَتْل** ve **الخَدْع** da işler yaparlar. el-Halîl dedi: **الأداة**’daki **الألف**’in şüphesiz **واو** olduğu(na delil), çünkü cem‘i **أدواتٌ**’tır. Ve denir ki: **رجلٌ مُؤْدٍ**; çalışan(, iş gören). **أداةُ** [**الحرب**([7])]: silahtır. Dedi ki:
أمُرُّ مُشِيحاً مَعِي فِتْيَةٌ *** فمِن بينِ مُؤْدٍ و[مِنْ] حاسرِ
Bu bâbdandır: **استأديت** falana karşı, **استعديت** mânâsında; sanki onunla, seni hasmına karşı mümkün kılacak bir **أداة** talep etmişsin gibi. Ve **آدَيْتُ** falanı; yani ona yardım ettim. Dedi ki:
* إنِّي سأُوديك بسَيْرٍ وكْزِ([8]) *
(**أدي**) **الهمزة** ve**الدّال** ve**الياء** tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şeye ulaştırmak yahut onun kendiliğinden ona ulaşmasıdır. Ebû Ubeyd dedi: Araplar süte, **الرُّؤوبِ** hâline ulaştığında—bu, koyulaştığında olur—derler ki: **قد أدى** **يَأْدي** **أُدِيّاً**. el-Halîl dedi: Falanca, üzerindeki şeyi **أدّى** **يؤدّي** **أداءً** ve **تَأْدِيَةً** olarak yerine getirir. Ve “Falanca, emanete senden daha **آدَى**’dır” dersin([9]). Başkası şu beyti okudu:
أدّى إلى هِنْدٍ تَحيَّاتِها *** وقال هذا من وَدَاعي بِكِرْ([10])
(**أدب**) **الهمزة** ve**الدال** ve**الباء** tek bir asıldır; meseleleri ondan dallanır ve ona döner: Şu hâlde **الأدْب** insanları yemeğine toplaman(dır). O, **المَأْدَبَة** ve **المأدُبَة**’dir. **الآدِب** davet edendir. Tarafe dedi ki:
نحنُ في المَشْتاةِ ندْعُو الجَفَلَى *** لا تَرَى الآدبَ فينا ينتقِرْ
**المآدِب**: **المأدَُبَة**’nin çoğuludur. Bir şair dedi ki:
كأنَّ قُلوبَ الطَّيرِ في قعر عُشِّها *** نَوَى القَسْبِ مُلْقىً عند بَعْضِ المآدبِ([11])
Bu kıyastandır **الأدَبُ** da; çünkü o, güzelliği üzerinde toplanılmış olandır. Abdullah b. Mes‘ûd hadisine gelince: “Şüphesiz bu Kur’an, Allah تعالى’nın **مَأْدُبَةُ**’sidir; öyleyse onun **مأدُبته**’sinden öğrenin([12])”; Ebû Ubeyd dedi: Kim **مأدبة** derse, onun muradı, insanın yapıp insanları ona çağırdığı san‘attır. Ondan: **أَدَبْتُ** kavim üzerine, **آدِبُ** **أَدْباً** denir; Tarafe’nin beytini zikretti; sonra ‘Adî’nin beytini zikretti:
زجِلٌ وَبْلُه يُجَاوِبُهُ دُ *** فٌّ لِخُونٍ مَأْدُوبةٍ وزَميرُ([13])
Dedi ki: Kim **مَأْدَبَة** derse, o **الأدَب**’e gider; onu ondan **مَفْعَلة** yapar. Ve denir ki: **الإدْبَ** hayrettir([14]). Eğer böyle ise, o, insanların onun için toplanmasıdır.
--------------ــــ
([1]) Tekmile, Lisân (أول) ve el-Ğarîbü’l-Musannef 84’ten.
([2]) Metin, el-Ğarîbü’l-Musannef 84’te böyledir.
([3]) Lisân’da (14: 273): “ولذلك”.
([4]) Kıssa Lisân’da (14: 274); (بهل)’de gelecektir.
([5]) Beyit ve tefsiri Lisân’da (14: 273).
([6]) Lisân’da (17: 25): “حذراً” ve dedi ki: “حذراً, gizli bir fiille nasb edilmiştir; yani ‘daima sakınan olur’.” Beyit asılda: “لتأخذه فهيهات الفتى حذر” olarak geldi; rivayetinin doğrusu Lisân ve el-Cemhere (3: 276)’dendir.
([7]) Onunla söz tamam olur bir tekmile. Lisân’da: “وأداة الحرب سلاحها”.
([8]) Beyit Lisân’da (17: 345/ 18: 26) “بسير وكن” rivayetiyle. (وكن)’de onu “şiddetli yürüyüş” diye tefsir etti. Lakin asıl ve el-Mücmel rivayeti de: “وكز” **بالزاي** iledir. O, “وكر” ve “وكزا” sözlerindendir: korku yahut benzeri bir şeyden dolayı koşmasında. Ve ayrıca **وكز** **يوكز** **توكيزاً** denir. Sonuncusunu İbn Düreyd el-Cemhere’de (3: 17) rivayet etti ve dedi ki: “Sabit değildir.” Lisân’ın Cemhere’den rivayeti tahrif edilmiştir.
([9]) Lisân’da: “Ebû Mansûr dedi: Nahivcilerden hiç kimsenin **آدى**’yı caiz gördüğünü bilmedim.”
([10]) Beyit, İbn Ahmer’in beyitlerindendir; İbn Manzûr onu Lisân’da (19: 57) rivayet etti; oradaki rivayet: “من دواعي دبر” tahrif edilmiştir. **بكر**: **بكر**’i kastetti; kesre ile; kâfı kesrede bâ’ya tâbi kıldı.
([11]) Beyit, Sahr el-Ğayy’a aittir; bir kartalı vasfeder. Lisân (1: 200).
([12]) Asılda: “فقلموا”; doğrusu Lisân’da (1: 201).
([13]) Beyit Lisân’da (أدب)’de tahrif edilmiştir; onun ikinci mısraı (16: 304)’tedir. el-Cevâlikî onu el-Mu‘arrab 130’da “زجل عجزه” rivayetiyle okudu ve dedi ki: “Yani, ona, bazı taraflarından başka bir gök gürültüsünün sesi cevap verir; sanki düğün ehlinin, insanları ona çağırdıkları bir düğünde çaldıkları defin vuruşu gibidir.” Bk. Şu‘arâü’n-Nasrâniyye 454-456.
([14]) Lisân’da: “el-Asma‘î: Falanca **أدب** bir iş getirdi; **الدال**’i meczum; yani acayip bir iş (getirdi).”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ د و * * الأَدَاةُ * الآلة والجمع * الأدَواتُ * وحكى اللحياني قطع الله * أدَيْهِ * بمعنى يديه و * أدَّى * دينه * تأْدِيَةً * قضاه والاسم * الأدَاءُ * وهو * آدَى * للأمانة من فلان بالمد و * تأدَّى * إليه الخبر أي انتهى و * الإداوَةُ * المطهرة والجمع * الأدَاوَى * بوزن المطايا

##### Türkçe

* أ د و * * **الأَدَاةُ** * âlet; çoğulu * **الأدَواتُ** *. Lihyânî “Allah * **أدَيْهِ** *’ni kessin”i hikâye etti; **أدَيْهِ** “iki eli” mânâsında. Ve “borcunu * **أدَّى** *” (yani) onu * **تأْدِيَةً** * ile ödedi; (yani) onu yerine getirdi. İsim * **الأدَاءُ** *’dır. Ve o, uzatma ile “falancadan emanete daha çok riayet eden” mânâsında * **آدَى** *’dır. Ve “haber ona * **تأدَّى** *” (yani) sona erdi. Ve * **الإداوَةُ** * abdest kabıdır; çoğulu * **الأدَاوَى** *’dır; * **المطايا** * vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و *!الإداوَةُ ، بالكسْرِ : المَطْهَرَةُ ، وهي إناءٌ صَغيرٌ من جلْدٍ يُتَّخَذُ للماءِ كالسَّطِيحةِ .
وقيلَ : إنَّما تكونُ *!إداوَة إذا كانتْ مِن جلدين قُوبِلَ أحَدُهما بالآخَر ؛ ( ج *!أَداوَى ، كفَتاوَى .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : مثْل المَطايَا ؛ وأَنْشَدَ للرَّاجزِ :
إذ *!الأداوَى مَاؤُها تَصَبْصَبا قالَ : وكانَ قِياسُه *!أَدائِيَ مثْلَ رِسالَةٍ ورَسائِل ، فتَجَنَّبُوه وفَعَلوا به ما فَعَلوا بالمَطايَا والخَطاَيا ، فجَعَلُوا فَعائِلَ فَعالَى ، وأَبْدلُوا هنا الواوَ لتدلَّ على أنَّه قد كانتْ في الواحِدَةِ واوٌ ظاهرَةٌ فقالوا أَداوَى ، فهذه الواو بدلٌ مِن الألِفِ الزائِدَةِ في إداوَةٍ ، والألِفُ التي في آخر أَداوَى بدلٌ مِن الواوِ التي في إداوَةٍ ، وأَلْزمُوا الواو هنا كما أَلْزمُوا الياءَ في المَطايا ، انتَهَى .
وأَنْشَدَ غيرُهُ للرَّاجزِ يَصِفُ القَطا واسْتِقاءَها أَفْراخها في حَواصِلِها :

يَحْمِلْنَ قُدَّامَ الجَآجِيء في أَداوَى كالمَطاهِر ( *!وأَدَتِ الثَّمرَةُ *!تأْدُو *!أُدُوّاً ، كعُتُوَ : أَيْنَعَتْ ونَضِجَتْ ؛ عن ابنِ بُزُرْج .
( *!وأَدَوْتُ له *!آدُو *!أَدواً ، بالفتْحِ : ( خَتَلْتُه . يقالُ : الذئْبُ *!يأْدُو للغَزالِ ، أَي يَخْتِلهُ ليأْكُلَه ؛ وأَنْشَدَ أَبو زيْدٍ :
*!أَدَوْتُ له لآخُذَهُفَهْيْهاتِ الفَتى حَذِرانَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيِّ :
تَئِطُّ *!ويأْدُوها الإفالُ مُرِبَّةٌ بأَوْطابها مِنْ مُطْرَفاتِ الجَمائِل قالَ : *!يأْدُوها يَخْتِلُها عن ضُرُوعِها .
وقالَ غيرُهُ :
جَنَتْني جانِياتُ الدَّهْر حَتَّى كأَني خاتِلٌ يَأْدُو لِصَيْدِ ( *!والأَداةُ : الآلَةُ ، ج أَدَواتٌ ، نَقَلَهُ الجَوْهريُّ .
ومنه *!أداةُ الحَرْبِ : وهي سِلاحُها .
وقالَ اللَّيْثُ : أَلِفُ *!الأَداةِ واوٌ .
ولكلِّ ذِي حرْفَةٍ أداةٌ : وهي آلَتُه التي تُقِيمُ حِرْفَتَه .
( *!وتآدَى ، على تَفاعَلَ : ( أَخَذَ للدَّهْرِ أَداتَهُ .
قالَ ابنُ بُزْرُج : يقالُ هلْ *!تآدَيْتُم لذلِكَ الأمْرِ أي تأَهَّبْتم .
قالَ الأَزْهريُّ : هو مأْخوذٌ مِن الأَداةِ ؛ وبه فُسِّر قَوْلُ الأسْود بنِ يعْفُر :
ما بَعْدَ زَيدٍ في فَتاةٍ فُرِّقواقَتْلاً وسَبياً بَعْدَ حُسْنِ *!تَآدي وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَدَا اللَّبَنُ *!أُدُواً ، كعُلُوَ : خَثُرَ

ليَرُوبَ ؛ عن كُراعٍ ؛ واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ .
وقالَ ابنُ بُزُرْج : أَدَا اللَّبَنُ أُدُوّاً يأْدُو ، وهو اللَّبَنُ بينَ اللَّبَنَيْنِ ليسَ بالحامِضِ ولا بالحلْوِ .
*!وأَدَوْتُ اللَّبَنَ أَدْواً : مَخَضْتُه .
*!وآدَى الرَّجُل ، فهو *!مُؤدٍ : إذا كانَ شاكَ السِّلاحِ ؛ وهو مِن الأداةِ .
وقيلَ : رجُلٌ مُؤدٍ : كامِلُ أداةِ السِّلاحِ ؛ قالَ رُؤْبَة :
*!مُؤْدين يَحْمِينَ السَّبيلَ السَّابلا *!والتآدّي تَفاعَل مِن *!الإيدَاءِ ، وهو القُوَّةُ ؛ وبه فُسِّرَ قَوْلُ الأَسْودِ أَيْضاً .
*!وإِداةُ الشيءِ ، بالكسْرِ والفتْحِ : آلَتُه .
وحكَى اللَّحْيانيُّ عن الكِسائي أنَّ العَرَبَ تقولُ : أَخَذَ هَداتَه ، أَي *!أَداتَه ، على البَدَلِ .
وقد *!تَآدَى القوْمُ *!تَآدِياً ، أَخَذُوا العدَّةَ التي تُقَوِّيهم على الدَّهْرِ وغيرِهِ .
*!والإِداءُ ، ككِتابٍ : وِكاءُ السِّقاءِ ؛ ومنه الحدِيثُ : ( لا تَشْرَبوا إلاَّ مِن ذي *!إِداءٍ .
وأَدَوْتُ في مَشْيِي *!آدُو *!أَدْواً : وهو مَشْيٌ بين المَشْيَيْنِ ليسَ بالسَّريعِ ولا بالبَطِيءِ .
*!والأَدْوَةُ : الخَدْعَةُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .
والأدَاةُ : اسمُ جَبَلٍ ؛ عن ياقوت .

##### Türkçe

: **الإداوَةُ**، kesre ile: **المَطْهَرَةُ**; ve o, su için edinilen, deriden küçük bir kaptır; **السَّطِيحةِ** gibi.
Ve denildi ki: ancak **إداوَة** olur, iki deriden olduğu zaman; birisi ötekisiyle karşı karşıya getirilir; (çoğulu **أَداوَى**), **فَتاوَى** gibi.
**الجَوْهرِيُّ** dedi ki: **المَطايَا** gibi; ve râciz için inşad etti:
**الأداوَى**’nın suyu akıp döküldüğü zaman. Dedi ki: onun kıyası **أَدائِيَ** idi, **رِسالَةٍ** ve **رَسائِل** gibi; sonra ondan kaçındılar ve **المَطايَا** ve **الخَطاَيا** ile yaptıklarını onunla yaptılar; böylece **فَعائِلَ**’i **فَعالَى** yaptılar; ve burada vavı, tekilinde açık bir vav bulunduğuna delâlet etsin diye ibdâl ettiler; böylece **أَداوَى** dediler. Şu hâlde bu vav, **إداوَةٍ**’deki زائد elifin bedelidir; ve **أَداوَى**’nın sonundaki elif, **إداوَةٍ**’deki vavın bedelidir; ve burada vavı, **المَطايا**’da yâyı ilzâm ettikleri gibi ilzâm ettiler; bitti.
Ve başkası, **القَطا**’yı ve onun yavrularını kursaklarında sulamasını vasfeden râciz için inşad etti:

Önlerinde **الجَآجِيء**’in ön tarafını, **أَداوَى** içinde, **المَطاهِر** gibi taşırlar.

( **وأَدَتِ الثَّمرَةُ** **تأْدُو** **أُدُوّاً**، **عُتُوَ** gibi: olgunlaştı ve pişti; İbn Buzurc’dan.

( **وأَدَوْتُ له** **آدُو** **أَدواً**، fetha ile: (onu aldattım). Denir ki: kurt, ceylana **يأْدُو**; yani onu yemek için onu aldatır; ve Ebû Zeyd inşad etti:
**أَدَوْتُ له لآخُذَهُفَهْيْهاتِ الفَتى حَذِرانَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ**.

Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**تَئِطُّ** ve onu **يأْدُوها**: **الإفالُ**; **مُرِبَّةٌ**; **بأَوْطابها**’sıyla, **مُطْرَفاتِ الجَمائِل**’den. Dedi ki: **يأْدُوها**, onu memelerinden aldatır.
Ve başkası dedi ki:
Zamanın toplayıcıları beni topladı; öyle ki sanki ben, av için **يَأْدُو** eden bir aldatıcıyım.

( **والأَداةُ**: âlet; çoğulu **أَدَواتٌ**; onu **الجَوْهريُّ** nakletti.
Ve ondan **أداةُ الحَرْبِ**: ve o, onun silahıdır.
**اللَّيْثُ** dedi ki: **الأَداةِ**’nın elifi vavdır.
Ve her sanat sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır: ve o, sanatını ayakta tutan âletidir.

( **وتآدَى**، **تَفاعَلَ** üzere: (zamana karşı âletini aldı.
İbn Buzurc dedi ki: denir: şu iş için **تآدَيْتُم** mi? yani hazırlandınız.
**الأَزْهريُّ** dedi ki: o, **الأَداةِ**’dan alınmıştır; ve onunla **الأسْود بنِ يعْفُر**’un sözü tefsir edildi:
Zeyd’den sonra, bir genç kızda, ayrıldılar; öldürme ve esir alma olarak; **تَآدي**’nin güzelliğinden sonra.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**أَدَا اللَّبَنُ** **أُدُواً**، **عُلُوَ** gibi: koyulaştı,
**ليَرُوبَ**; Kurâ‘dan; vavî, yâîdir.
Ve İbn Buzurc dedi ki: süt **أَدَا** eder, **أُدُوّاً**; **يأْدُو**; ve o, iki sütün arasındaki süttür; ekşi değildir ve tatlı değildir.
**وأَدَوْتُ اللَّبَنَ** **أَدْواً**: onu yayıkta çalkaladım.
**وآدَى الرَّجُل**، o hâlde o **مُؤدٍ**’dir: silahı kuşanmış olduğu zaman; ve o, **الأداةِ**’dandır.
Ve denildi ki: **رجُلٌ مُؤدٍ**: silah âletinin tamı; Ru’be dedi ki:
**مُؤْدين يَحْمِينَ السَّبيلَ السَّابلا**

**والتآدّي**، **الإيدَاءِ**’dan **تَفاعَل**’dir; ve o, kuvvettir; ve onunla **الأَسْودِ**’un sözü de tefsir edildi.
**وإِداةُ الشيءِ**، kesre ve fetha ile: onun âletidir.
**اللَّحْيانيُّ**، **الكِسائي**’den nakletti: Araplar der ki: **هَداتَه**’ini aldı; yani **أَداتَه**’ini; bedel üzere.
Ve kavim **تَآدَى** etti, **تَآدِياً**: zamana ve başkasına karşı onları kuvvetlendiren hazırlığı aldılar.
**والإِداءُ**، **كِتابٍ** gibi: kırbanın bağı; ve ondan hadis: (ancak **إِداءٍ** sahibi olandan içiniz.
Ve yürüyüşümde **أَدَوْتُ**; **آدُو** **أَدْواً**: ve o, iki yürüyüş arasında bir yürüyüştür; ne hızlıdır ne yavaştır.
**والأَدْوَةُ**: aldatma; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ve **الأدَاةُ**: bir dağın adıdır; Yâkût’tan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ادو

آدى
4 آدى آدى آدي He took his أَدَاةٌ [q. v.]; (M;) he prepared himself; (M, K; [mentioned in the latter in art. ادى;]) or equipped, or accoutred, himself; or furnished, or provided himself with proper, or necessary, apparatus, equipments, or the like; (M;) or he was, or became, in a state of preparation; (Yaakoob, T, S;) لِلسَّفَرِ for journeying, or the journey: (Yaakoob, T, S, M, K:) part. n. مُؤدٍ. (Yaakoob, T, S.) And ↓ تأدّى He took his أَدَاة, [or prepared himself, &c.,] لِلْأَمْرِ for the affair: (M:) or ↓ تآدى he prepared, furnished, equipped, or accoutred, himself for the affair; (Ibn-Buzurj, Az, TA;) from الأَداةُ: (Az, TA:) or ↓ the former of these two verbs, (so in some copies of the S and K,) or ↓ the latter of them, (so in other copies of the S and K, and in the TA,) he took his أَدَاة [or equipments, &c., i. e. he prepared himself,] for [the vicissitudes of] fortune: (S, K:) and ↓ تَآدَوْا, inf. n. تَآدٍ, they took the apparatus, equipments, or the like, that should strengthen, or fortify, them against [the vicissitudes of] fortune &c.: (T:) [accord. to some,] التَّآدِى is [irregularly derived] from الآدُ, meaning “strength.” (TA.) ― -b2- He was, or became, completely armed; (T, TA;) part. n. as above; (T, S, M, Msb;) from الأَدَاةُ: (T, TA:) or he was, or became, strong by means of weapons and the like; part. n. as above: (Msb:) or he was, or became, strong [in an absolute sense]; (S, K; [mentioned in the latter in art. ادى;]) said of a man; from الأَدَاةُ; (S;) part. n. as above. (K.) -A2- آداهُ is originally أَعْدَاهُ; the second ا [in آ, for أَا,] being hemzeh substituted for ع in the original; meaning He aided, or assisted, him: [or he avenged him:] or it may be from الأَدَاةُ; meaning he made him to have, or gave him, or assigned to him, weapons, or arms. (Ham p. 387.) [In either case, it should be mentioned in the present art.; as اعدى belongs to art. عدو, and الاداة has for its pl. الأَدَوَاتُ.] You say, آداهُ عَلَى كَذَا, aor. يُؤْدِيهِ, inf. n. اِيدَآءٌ, He strengthened him, and aided him, or assisted him, against such a thing, or to do such a thing. (S.) And آداهُ عَلَى فُلَانٍ, meaning أَعْدَاهُ and أَعَانَهُ [He avenged him of such a one; or he aided, or assisted, him against such a one]. (M and K in art. عدى.) And مَنْ يُؤدِينِى عَلَى فُلَانٍ Who will aid me, or assist me, against such a one? (S.) The people of El-Hijáz say, عَلَى فُلَانٍ ↓ اسْتَأْدَيْتُهُ فَآدَانِى عَلَيْهِ, meaning اِسْتَعْدَيْتُهُ فَأَعْدَانِى (T, S) and أعَانَنِى (T) [I asked of him (namely the Sultá, T, or the Emeer, S) vengeance of such a one, or aid against such a one, and he avenged me of him, or aided me against him].

5 تَاَدَّوَ see 4, in two places.

6 تَاَاْدَوَ see 4, in three places.

استأداهُ عَلَيْهِ
10 استأداهُ عَلَيْهِ ذ i. q. اِسْتَعْدَاهُ [He asked of him aid, or assistance, against him; or vengeance of him]: (T, S, M, K: *) or he complained to him of his (another's) deed to him, in order that he might exact his (the complainant's) right, or due, from him. (TA.) See also 4, last sentence.

أَدَاةٌ
أَدَاةٌ ذ An instrument; a tool; an implement; a utensil: and instruments; tools; implements; utensils; apparatus; equipments; equipage; accoutrements; furniture; gear; tackling: syn. آلَةٌ: (T, S, M, Msb, K:) of any tradesman or craftsman; with which he performs the work of his trade or craft: and of war; أَدَاةُ الحَرْبِ signifying weapons, or arms: (Lth, T:) and for an affair [of any kind]: (M:) [applied also to the apparatus of a camel, or of a camel's saddle, &c.: (see حِدْجٌ:)] and ↓ اِدَاوَةٌ signifies the same; (M, TA;) and ↓ أَدَاوَةٌ: (TA:) and ↓ أَدِىٌّ, (S, TA,) like غَنِىٌّ, (TA,) [in some copies of the S آدِىٌّ,] signifies apparatus, equipments, equipage, accoutrements, furniture, gear, tackling, implements, tools, or the like; syn. أُهْبَةٌ: (S, TA:) the pl. of أَدَاهٌ is أَدَوَاتٌ. (T, S, Msb, K.) You say, أَخَذَ أَدَاتَهُ [He took his apparatus, &c.; or prepared, furnished, equipped, or accoutred, himself]; (S, M, K;) لِلْأَمْرِ [for the affair], and لِلسَّفَرِ [for journeying, or the journey], (M,) and لِلدَّهْرِ [for the vicissitudes of fortune]: (T, S, K:) and it is related on the authority of Ks, that they said أَخَذَ هَدَاتَهُ; substituting ه for أ. (Lh, M). And أخَذْتُ لِذٰلِكَ ↓ الأَمْر أَدِيَّهُ i. e. أُهْبَتَهُ [I took for that affair its apparatus, &c.]. (S, TA.) And نَحْنُ عَلَى لِلصَّلَاةِ ↓ أَدِىٍّ We are in a state of preparation for prayer. (S, TA.) ― -b2- [Hence, in grammar, A particle; as being a kind of auxiliary; including the article ال, the preposition, the conjunction, and the interjection; but not the adverbial noun.]

أَدِىٌّ
أَدِىٌّ ذ : see أَدَاةٌ, in three places. -A2- Also A journey; or a journeying: from آدَى لِلسَّفَرِ. (M.)

أَدَاوَةٌ
أَدَاوَةٌ ذ : see أَدَاةٌ.

اِدَاوَةٌ
اِدَاوَةٌ أداوه اداوه اداوة داوى i. q. مِطهَرَةٌ; (S, M, Mgh, Msb, K;) i. e. A small vessel [or bag] of skin, made for water, like the سَطِيحَة: (TA:) or, as some say, only of two skins put face to face: (M, TA:) pl. أَدَاوَى; (S, Mgh, Msb, K;) originally, by rule, أَدَائِىُ; which is changed, as in the cases of مَطَايَا and خَطَايَا, from the measure فَعَائِلُ to the measure فَعَالَى, so that the و in أَدَاوَى is a substitute for the augmentative ا in the sing., and the final alif [written ى] in أَدَاوَى is a substitute for the و in the sing. (S.) ― -b2- See also أَدَاةٌ.

آدَى
آدَى آدى آدي [a noun denoting the comparative and superlative degrees, irregularly formed from the verb آدَى; like as the noun آدَى in art. ادى is irregularly formed from the verb أَدَّى in that art.]. You say, هُوَ آدَى شَىْءٍ, meaning أَقْوَاهُ and أعْدَاهُ [It is the strongest kind of thing, and, app., the most effectual to aid or assist, or to avenge]. (TA.) -A2- See also art. ادى.

مُؤْدٍ
مُؤْدٍ ذ part. n. of the intrans. verb آدى [q. v.]. (T, S, M, &c.) -A2- [And act. part. n. of آدَاهُ.] -A3- مُودٍ, without ء, is from أَوْدَى signifying “he perished” [&c.]. (S.)

##### Türkçe

آدى
4 **آدى** **آدى** **آدي** **أَدَاةٌ**’sını [bkz.] aldı; (M;) kendini hazırladı; (M, K; [ikincide **ادى** maddesinde zikredilmiştir;]) yahut kendini donattı, yahut teçhiz etti; yahut kendini uygun yahut gerekli âlet, teçhizat veya benzeriyle donattı yahut sağladı; (M;) yahut o, hazırlık hâlinde idi yahut hazırlık hâline geldi; (Yaakoob, T, S;) **لِلسَّفَرِ** yolculuk için, yahut yolculuğa: (Yaakoob, T, S, M, K:) ism-i fâil **مُؤدٍ**. (Yaakoob, T, S.) Ve ↓ **تأدّى** **أَدَاة**’sını aldı, [yahut kendini hazırladı, vb.,] **لِلْأَمْرِ** iş için: (M:) yahut ↓ **تآدى** iş için kendini hazırladı, donattı, teçhiz etti yahut silahlandırdı; (Ibn-Buzurj, Az, TA;) **الأَداةُ**’dan: (Az, TA:) yahut ↓ bu iki fiilden birincisi, (S ve K’nin bazı nüshalarında böyle,) yahut ↓ ikincisi, (S ve K’nin diğer nüshalarında ve TA’da böyle,) talih[in dönüp dolaşmaları] için **أَدَاة**’sını [yahut teçhizatını, vb., yani kendini hazırladı] aldı: (S, K:) ve ↓ **تَآدَوْا**, mastarı **تَآدٍ**, talih vb. [dönüp dolaşmaları]na karşı kendilerini kuvvetlendirecek yahut tahkim edecek âlet, teçhizat veya benzerini aldılar: (T:) [bazılarına göre,] **التَّآدِى** **الآدُ**’dan [kaide dışı türetilmiştir]; “kuvvet” mânâsında. (TA.) ― -b2- O, tamamen silahlandı; (T, TA;) ism-i fâil yukarıdaki gibidir; (T, S, M, Msb;) **الأَدَاةُ**’dan: (T, TA:) yahut o, silahlar ve benzeri vasıtasıyla kuvvetli oldu yahut kuvvetli hâle geldi; ism-i fâil yukarıdaki gibidir: (Msb:) yahut o, mutlak olarak kuvvetli oldu yahut kuvvetli hâle geldi; (S, K; [ikincide **ادى** maddesinde zikredilmiştir;]) bir adam hakkında söylenir; **الأَدَاةُ**’dan; (S;) ism-i fâil yukarıdaki gibidir. (K.) -A2- **آداهُ** aslında **أَعْدَاهُ**’dur; aslîdeki ع yerine hemze ikame edilerek ikinci ا [**آ**’daki, **أَا** yerine] olmuştur; mânâsı: ona yardım etti yahut ona destek oldu: [yahut onun öcünü aldı:] yahut **الأَدَاةُ**’dan olabilir; mânâsı: ona silahlar yahut zırhlar sahibi kıldı, yahut ona verdi, yahut ona tahsis etti. (Ham s. 387.) [Her iki durumda da, bu maddede zikredilmelidir; zira **اعدى** **عدو** maddesine aittir, ve **الاداة**’nın çoğulu **الأَدَوَاتُ**’tur.] Şöyle dersin: **آداهُ عَلَى كَذَا**, muzârîsi **يُؤْدِيهِ**, mastarı **اِيدَآءٌ**, onu böyle bir şeye karşı kuvvetlendirdi ve ona yardım etti yahut ona destek oldu, yahut böyle bir şeyi yapması için. (S.) Ve **آداهُ عَلَى فُلَانٍ**, **أَعْدَاهُ** ve **أَعَانَهُ** mânâsında [onu falancadan öç aldırdı; yahut onu falancıya karşı destekledi]. (M ve K, **عدى** maddesinde.) Ve **مَنْ يُؤدِينِى عَلَى فُلَانٍ** “Falancıya karşı bana kim yardım eder yahut destek olur?” (S.) Hicaz halkı şöyle der: **عَلَى فُلَانٍ ↓ اسْتَأْدَيْتُهُ فَآدَانِى عَلَيْهِ**, **اِسْتَعْدَيْتُهُ فَأَعْدَانِى** (T, S) ve **أعَانَنِى** (T) mânâsında: [ondan (yani sultandan, T, yahut emîrden, S) falancıdan öç istemiştim yahut falancıya karşı yardım istemiştim; o da onun öcünü bana aldı yahut ona karşı bana yardım etti].

5 **تَاَدَّوَ**: 4’e bak, iki yerde.

6 **تَاَاْدَوَ**: 4’e bak, üç yerde.

**استأداهُ عَلَيْهِ**
10 **استأداهُ عَلَيْهِ** ذ **اِسْتَعْدَاهُ** ile aynı mânâdadır [ona karşı ondan yardım yahut destek istedi; yahut onun öcünü istedi]: (T, S, M, K: *) yahut onun (başkasının) kendisine yaptığı fiilden ona şikâyet etti; ta ki ondan (şikâyet edilenden) kendi hakkını yahut alacağını alsın. (TA.) 4’ün son cümlesine de bak.

**أَدَاةٌ**
**أَدَاةٌ** ذ Bir âlet; bir takım; bir edevat; bir kap-kacak: ve âletler; takımlar; edevat; kap-kacak; düzenek; teçhizat; sefer takımı; silahlanma takımı; döşeme; takım; donanım; teçhizat: müradifi **آلَةٌ**: (T, S, M, Msb, K:) her türlü sanatkâr yahut zanaatkârın, sanatı yahut zanaatı işini yaptığı şey: ve savaş için; **أَدَاةُ الحَرْبِ** silahlar yahut zırhlar demektir: (Lth, T:) ve herhangi bir iş için: (M:) [devenin yahut deve semerinin vb. takımı için de kullanılır: (bkz. **حِدْجٌ**:)] ve ↓ **اِدَاوَةٌ** aynı mânâyı ifade eder; (M, TA;) ve ↓ **أَدَاوَةٌ**: (TA:) ve ↓ **أَدِىٌّ**, (S, TA,) **غَنِىٌّ** gibi, (TA,) [S’nin bazı nüshalarında **آدِىٌّ**,] düzenek, teçhizat, sefer takımı, silahlanma takımı, döşeme, takım, donanım, âletler, takımlar veya benzeri mânâsına gelir; müradifi **أُهْبَةٌ**: (S, TA:) **أَدَاهٌ**’nın çoğulu **أَدَوَاتٌ**’tur. (T, S, Msb, K.) Şöyle dersin: **أَخَذَ أَدَاتَهُ** [düzeneğini vb. aldı; yahut kendini hazırladı, donattı, teçhiz etti yahut silahlandırdı]; (S, M, K;) **لِلْأَمْرِ** [iş için], ve **لِلسَّفَرِ** [yolculuk için yahut yolculuğa], (M,) ve **لِلدَّهْرِ** [talih[in dönüp dolaşmaları] için]: (T, S, K:) ve Ks’den rivayet olunduğuna göre, **أَخَذَ هَدَاتَهُ** dediler; **أ** yerine **ه** ikame ederek. (Lh, M). Ve **أخَذْتُ لِذٰلِكَ ↓ الأَمْر أَدِيَّهُ** yani **أُهْبَتَهُ** [o iş için onun düzeneğini vb. aldım]. (S, TA.) Ve **نَحْنُ عَلَى لِلصَّلَاةِ ↓ أَدِىٍّ** “Biz namaz için hazırlık hâlindeyiz.” (S, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, nahivde: Bir edat; yardımcı türünden olduğu için; **ال** takısını, harf-i cerri, atıf harfini ve nida/ünlem edatını içine alır; fakat zarf-isim’i almaz.]

**أَدِىٌّ**
**أَدِىٌّ** ذ: **أَدَاةٌ**’ya bak, üç yerde. -A2- Ayrıca bir yolculuk; yahut yolculuk etme: **آدَى لِلسَّفَرِ**’den. (M.)

**أَدَاوَةٌ**
**أَدَاوَةٌ** ذ: **أَدَاةٌ**’ya bak.

**اِدَاوَةٌ**
**اِدَاوَةٌ** أداوه اداوه اداوة داوى **مِطهَرَةٌ** ile aynı mânâdadır; (S, M, Mgh, Msb, K;) yani **سَطِيحَة** gibi, su için yapılmış küçük bir deri kap [yahut torba]: (TA:) yahut bazılarına göre, yalnızca yüz yüze konmuş iki deridendir: (M, TA:) çoğulu **أَدَاوَى**; (S, Mgh, Msb, K;) aslında kaide gereği **أَدَائِىُ**; bu, **مَطَايَا** ve **خَطَايَا** örneklerinde olduğu gibi, vezin **فَعَائِلُ**’den vezin **فَعَالَى**’ya çevrilmiştir; böylece **أَدَاوَى**’daki و, müfreddeki ziyade ا’nın bedelidir; ve **أَدَاوَى**’daki son ألف [ى yazılan], müfreddeki و’nun bedelidir. (S.) ― -b2- **أَدَاةٌ**’ya da bak.

**آدَى**
**آدَى** آدى آدي [**آدَى** fiilinden kaide dışı olarak yapılmış, ism-i tafdîl derecelerini gösteren bir isim; tıpkı **ادى** maddesindeki **آدَى** isminin, oradaki **أَدَّى** fiilinden kaide dışı yapılması gibi]. Şöyle dersin: **هُوَ آدَى شَىْءٍ**, **أَقْوَاهُ** ve **أعْدَاهُ** mânâsında [o, şeyin en kuvvetli türüdür ve, görünüşe göre, yardım etmeye yahut destek olmaya, yahut öç almaya en elverişli olanıdır]. (TA.) -A2- **ادى** maddesine de bak.

**مُؤْدٍ**
**مُؤْدٍ** ذ geçişsiz fiil **آدى**’nin ism-i fâilidir [bkz.]. (T, S, M, vb.) -A2- [Ve **آدَاهُ**’nun ism-i fâilidir.] -A3- **مُودٍ**, ء’siz, “helâk oldu” [&c.] mânâsındaki **أَوْدَى**’dandır. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءدو

أَدَا
أَدَا U ( n. ac. أُدُوّ 27 ),
a.  Ripened ( fruit ).

b.  [ La ], Laid snares for.

آدَوَ
آدَوَ IV ,
a.  Aided, assisted.

تَآدَوَ
تَآدَوَ VI
a.  [ Bi ], Equipped himself for.

اِسْتَأْدَوَ
اِسْتَأْدَوَ X ,
a.  Asked aid of.

أَدَاة
أَدَاة [ 4tA ] , ( pl. أَدَوَات )
a.  Instrument, tool; utensil; implement.

##### Türkçe

**أَدَا**
**أَدَا** U ( n. ac. **أُدُوّ** 27 ),
a. Olgunlaştı (meyve).

b. [ La ], -e tuzaklar kurdu.

**آدَوَ**
**آدَوَ** IV ,
a. Yardım etti, destek oldu.

**تَآدَوَ**
**تَآدَوَ** VI
a. [ Bi ], kendisini -e için donattı.

**اِسْتَأْدَوَ**
**اِسْتَأْدَوَ** X ,
a. -den yardım istedi.

**أَدَاة**
**أَدَاة** [ 4tA ] , ( pl. **أَدَوَات** )
a. Alet, araç; kap kacak; gereç.
