# أذذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: اذذ

أَذَّ يَؤُذُّ: قطع مثل هذَّ، وزعم ابن دريد أَن همزة أَذَّ بدل من هاء هذَّ؛ قال:
يَؤُذُّ بالشَّفْرة أَيّ أَذِّ
مِنْ قَمَعٍ ومَأْنَةٍ وفلْذِ
وشَفْرَةٌ أَذُوذٌ: قاطعة كَهَذوذٍ.
وإِذْ: كلمة تدل على ما مضى من الزمان، وهو اسم مبني على السكون وحقه أَن يكون مضافاً إِلى جملة، تقول: جئتك إِذ قام زيد، وإِذ زيد قائم، وإِذ زيد يقوم، فإِذا لم تُضَفْ نُوِّنت؛ قال أَبو ذؤيب:
نَهَيْتُكَ عن طِلابِك أُمَّ عَمْرٍو،
بِعاقِبةٍ، وأَنت إِذٍ صحِيحُ
أَراد حينئذ كما تقول يومئذ وليلتئذ؛ وهو من حروف الجزاء إِلا أَنه لا يجازى به إِلا مع ما، تقول: إِذ ما تأْتني آتك، كما تقول: إن تأْتني وقتاً آتِك؛ قال العباسُ بن مِرادسٍ يمدحُ النبيّ، صلى الله عليه وسلم: يا خيرَ مَن رَكِبَ المَطِيَّ ومن مَشى
فوق الترابِ، إِذا تُعَدُّ الأَنْفُسُ
بكل أَسلَم الطاغُوتُ واتُّبِعَ الهُدَى،
وبك انجلى عنا الظلامُ الحِنْدِسُ
إِذ ما أَتيتَ على الرسولِ فقل له:
حقًّا عليك إِذا اطمأَن المجلِسُ
وهذا البيت أَورده الجوهريُّ:
إِذ ما أَتيتَ على الأَمير
قال ابن بري: وصواب إِنشاده: إِذ ما أَتيتَ على الرسول، كما أَوردناه. قال: وقد تكونُ للشيءِ توافِقُه في حالٍ أَنتَ فيها ولا يليها إِلا الفعلُ الواجبُ، تقول: بينما أَنا كذا إِذ جاء زيد. ابن سيده: إِذ ظرف لما مضى، يقولون إِذ كان. وقوله عز وجل: وإِذ قال ربك للملائكة إِني جاعل في الأَرض خليفة، قال أَبو عبيدة: إِذ هنا زائدة؛ قال أَبو إِسحق: هذا إِقدام من أَبي عبيدة لأَن القرآن العزيز ينبغي أَن لا يُتكلم فيه إِلا بغاية تحري الحق، وإِذ: معناها الوقت فكيف تكون لغواً ومعناه الوقت، والحجة في إِذ أَنّ الله تعالى خلق الناس وغيرهم، فكأَنه قال ابتداء خلْقكم: إِذ قال ربك للملائكة إِني جاعل في الأَرض خليفة أَي في ذلك الوقت. قال: وأَمّا قول أَبي ذؤيب: وأَنت إِذ صحيح، فإِنما أَصل هذا أَن تكون إِذ مضافة فيه إِلى جملة إِما من مبتدإِ وخبر نحو قولك: جئتك إِذ زيد أَمير، وإِما من فعل وفاعل نحو قمت إِذ قام زيد، فلما حُذِف المضافُ إِليه إِذ عُوِّضَ منه التنوين فدخل وهو ساكن على الذال وهي ساكنة، فكُسِرَت الذالُ لالتقاء الساكنين فقيل يومئذ، وليست هذه الكسرةُ في الذال كسرةَ إِعراب وإِن كانت إِذ في موضع جر بإِضافة ما قبلها إِليها، وإِنما الكسرة فيها لسكونها وسكون التنوين بعدها كقوله صَهٍ في النكرة، وإِن اختلفت جهتا التنوين، فكان في إِذٍ عوضاً من المضاف إِليه، وفي صَهٍ علماً للتنكير؛ ويدل على أَنَّ الكسرة في ذال إِذٍ إِنما هي حركة التقاء الساكنين هما هي والتنوين قوله «وأَنت إِذٍ صحيح» أَلا ترى أَنَّ إِذٍ ليس قبلها شيء مضاف إِليها؟ وأَما قول الأَخفش: إِنه جُرَّ إِذٍ لأَنه أَراد قبلها حين ثم حذفها وبَقِيَ الجر فيها وتقديره حينئذ فساقط غير لازم، أَلا ترى أَن الجماعة قد أَجمعت على أَن إِذْ وكَمْ من الأَسماء المبنية على الوقف؟ وقول الحُصينِ بن الحُمام:ما كنتُ أَحسَبُ أَن أُمِّي عَلَّةٌ،
حتى رأَيتُ إِذِي نُحازُ ونُقْتَلُ
إِنما أَراد: إِذ نُحازُ ونُقتل، إِلا أَنه لما كان في التذكير إِذي وهو يتذكر إِذ كان كذا وكذا أَجرى الوصلَ مُجرَى الوقف فأَلحقَ الياء في الوصل فقال إِذي. وقوله عز وجل: َولن ينفعكم اليوم إِذ ظلمتم أَنكم في العذاب مشتركونْ؛ قال ابن جني: طاولت أَبا علي، رحمه الله تعالى، في هذا وراجعته عوداً على بدءٍ فكان أَكثَرَ ما بَرَدَ منه في اليدِ أَنه لما كانت الدارُ الآخرةُ تلي الدارَ الدنيا لا فاصل بينهما إِنما هي هذه فهذه صار ما يقعُ في الآخرةِ كأَنه واقع في الدنيا، فلذلك أُجْرِيَ اليومُ وهي للآخرة مُجْرى وقت الظلم، وهو قوله: إِذ ظلمتم، ووقت الظلم إِنما كان في الدنيا، فإِن لم تفعل هذا وترتكبه بَقِيَ إِذ ظلمتم غيرَ متعلق بشيء، فيصير ما قاله أَبو علي إِلى أَنه كأَنه أَبدل إِذ ظلمتم من اليوم أَو كرره عليه؛ وقول أَبي ذؤيب:
تَواعَدْنا الرُّبَيْقَ لَنَنْزِلَنْه،
ولم نَشْعُرْ إِذاً اني خَلِيفُ
قال ابن جني: قال خالد إِذاً لغة هذيل وغيرهم يقولون إِذٍ، قال: فينبغي أَن يكون فتحة ذال إِذاً في هذه اللغة لسكونها وسكون التنوين بعدها، كما أَن من قال إِذٍ بكسرها فإِنَّما كسرها لسكونها وسكون التنوين بعدها بمن فهرب إِلى الفتحة، استنكاراً لتوالي الكسرتين، كما كره ذلك في من الرجل ونحوه

### Türkçe

**أَذَّ** **يَؤُذُّ**: **هذَّ** gibi kesti; İbn Düreyd, **أَذَّ**’nin hemzesinin **هذَّ**’nin hâsının bedeli olduğunu ileri sürdü; dedi ki:

يَؤُذُّ بالشَّفْرة أَيّ أَذِّ
مِنْ قَمَعٍ ومَأْنَةٍ وفلْذِ

Ve **شَفْرَةٌ أَذُوذٌ**: **هَذوذٍ** gibi kesici.

Ve **إِذْ**: zamandan geçmiş olana delâlet eden bir kelimedir; sükûn üzere mebnî bir isimdir ve hakkı, bir cümleye muzâf olmasıdır; dersin ki: “Sana geldim, **إِذ** Zeyd kalktı”, “ve **إِذ** Zeyd ayaktadır”, “ve **إِذ** Zeyd kalkıyor”; eğer muzâf kılınmazsa tenvinlenir; Ebû Züeyb dedi ki:

نَهَيْتُكَ عن طِلابِك أُمَّ عَمْرٍو،
بِعاقِبةٍ، وأَنت إِذٍ صحِيحُ

**حينئذ**’i murad etti; senin “**يومئذ**” ve “**ليلتئذ**” demen gibi; ve o, ceza harflerindendir; ancak onunla ancak **ما** ile birlikte ceza yapılır; dersin ki: “**إِذ ما** bana gelirsen sana gelirim”; senin “**إن** bana bir vakitte gelirsen sana gelirim” demen gibi; el-‘Abbâs b. Mirâdıs, Peygamber’i (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) överken dedi ki:

يا خيرَ مَن رَكِبَ المَطِيَّ ومن مَشى
فوق الترابِ، إِذا تُعَدُّ الأَنْفُسُ
بكل أَسلَم الطاغُوتُ واتُّبِعَ الهُدَى،
وبك انجلى عنا الظلامُ الحِنْدِسُ
إِذ ما أَتيتَ على الرسولِ فقل له:
حقًّا عليك إِذا اطمأَن المجلِسُ

Ve bu beyti Cevherî rivayet etti:

إِذ ما أَتيتَ على الأَمير

İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu: “**إِذ ما أَتيتَ على الرسول**”dür; bizim rivayet ettiğimiz gibi.

Dedi: Bir hâlde senin içinde bulunduğun bir hâlde ona muvâfık gelen şey için de olabilir; ve onu ancak vâcip fiil takip eder; dersin ki: “Ben şöyle iken, **إِذ** Zeyd geldi.” İbn Sîde: **إِذ** geçmişe dair bir zarftır; “**إِذ كان**” derler. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve **إِذ** Rabbin meleklere dedi: Ben yeryüzünde bir halife kılacağım”; Ebû Ubeyde dedi: **إِذ** burada zâiddir; Ebû İshâk dedi: Bu, Ebû Ubeyde’den bir atılmadır; çünkü Kur’ân-ı azîz hakkında ancak hakkı en ileri derecede araştırmakla konuşulmalıdır; ve **إِذ**: mânâsı vakittir; mânâsı vakit iken nasıl lağv olur? **إِذ** hakkında hüccet şudur: Allah Teâlâ insanları ve başkalarını yarattı; sanki “yaratılışınızın başlangıcında: **إِذ** Rabbin meleklere dedi: Ben yeryüzünde bir halife kılacağım” dedi; yani o vakitte. Dedi: Ebû Züeyb’in “ve sen **إِذ** sıhhattesin” sözüne gelince, bunun aslı, **إِذ**’in onda bir cümleye muzâf olmasıdır: ya mübtedâ ve haberden, senin “Sana geldim, **إِذ** Zeyd emirdir” sözün gibi; yahut fiil ve fâilden, “Kalktım, **إِذ** Zeyd kalktı” gibi; muzâfun ileyh hazfedilince, ondan bedel olarak tenvin getirildi; o da sâkin iken **الذال** üzerine girdi, o da sâkin idi; iki sâkinin buluşması sebebiyle **الذال** kesrelendi; böylece “**يومئذ**” denildi; bu kesre, **الذال**’da i‘râb kesresi değildir; her ne kadar **إِذ** kendisinden öncekinin ona izâfesiyle cer mahallinde ise de; bilakis ondaki kesre, onun sükûnu ve ardından gelen tenvinin sükûnu sebebiyledir; nekirede “**صَهٍ**” kavli gibi; her ne kadar tenvinin iki ciheti farklı olsa da: **إِذٍ**’de muzâfun ileyhten bedel, **صَهٍ**’de ise tenkîr için alâmettir; ve **إِذٍ**’in **الذال**’ındaki kesrenin ancak iki sâkinin buluşması harekesi olduğuna, “ve sen **إِذٍ** sıhhattesin” sözü delâlet eder; görmüyor musun ki **إِذٍ**’den önce ona muzâf olan bir şey yoktur? **الأخفش**’in “**إِذٍ** cerredildi; çünkü ondan önce **حين** murad etti, sonra onu hazfetti ve cer onda kaldı; takdiri **حينئذ**’dir” sözü ise düşüktür, lâzım değildir; görmüyor musun ki cemaat, **إِذْ** ve **كَمْ**’in vakıf üzere mebnî isimlerden olduğunda icmâ etmiştir? Ve Husayn b. el-Humâm’ın sözü:

ما كنتُ أَحسَبُ أَن أُمِّي عَلَّةٌ،
حتى رأَيتُ إِذِي نُحازُ ونُقْتَلُ

Ancak “**إِذ** **نُحازُ** ve **نُقْتَلُ**”i murad etti; fakat tezkirde **إِذِي** bulunduğundan—o, “**إِذ** şöyle şöyle idi” diye hatırladığından—vaslı vakıf yerine koydu; vasılda **الياء**’yı ilhak etti; böylece vasılda **إِذِي** dedi. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve bugün size fayda vermeyecek, **إِذ** zulmettiğinizde, azapta ortaklar olmanız”; İbn Cinnî dedi: Bu hususta Ebû Ali’ye—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—uzun uzadıya gittim ve onu başa döndürerek tekrar tekrar yokladım; onun elinde en çok serinleyen (yerleşen) şey şuydu: Âhiret yurdu dünya yurdunu takip ettiğinden, aralarında bir fâsıla yoktur; ancak bu, sonra bu’dur; âhirette vâki olan şey, sanki dünyada vâki oluyormuş gibi oldu; bu sebeple **اليوم**—o âhiret içindir—zulüm vaktinin yürütüldüğü yere yürütüldü; o da “**إِذ ظلمتم**” kavlidir; zulüm vakti ancak dünyada idi; eğer bunu yapmaz ve bunu irtikâb etmezsen, “**إِذ ظلمتم**” bir şeye taalluk etmemiş olarak kalır; böylece Ebû Ali’nin dediği, sanki “**إِذ ظلمتم**”i **اليوم**’dan bedel kılmış yahut onu onun üzerine tekrar etmiş gibi olur. Ve Ebû Züeyb’in sözü:

تَواعَدْنا الرُّبَيْقَ لَنَنْزِلَنْه،
ولم نَشْعُرْ إِذاً اني خَلِيفُ

İbn Cinnî dedi: Hâlid, **إِذاً**’nın Hüzeyl’in ve başkalarının dili olduğunu söyledi; onlar **إِذٍ** derler. Dedi: Öyleyse bu dilde **إِذاً**’nın **الذال**’ının fethalı olması gerekir; onun sükûnu ve ardından gelen tenvinin sükûnu sebebiyle; nitekim onu kesreli söyleyen kimse, ancak onun sükûnu ve ardından gelen tenvinin sükûnu sebebiyle kesreledi; sonra fethaya kaçtı; iki kesrenin peş peşe gelmesini yadırgayarak; nitekim “**مِنَ الرَّجُلِ**” ve benzerinde bunu kerih gördüğü gibi.
