# أذذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أذذ

الأذ: القطع، وزعم ابن دريد أن همزة أذ بدل من هاء هذ، قال:
  يؤذ بالشفـرة أي أذ                      من قمع ومأنة وفلذ والأذوذ، كصبور: القطاع، يقال: سكين أذوذق وشفرة أذوذ، بلا هاء كهذوذ: قاطعة. إذ، بالكسر، كلمة تدل على الماضي من الزمان، وهو اسم مبني على السكون، وحقه إضافته إلى جملة، تقول: جئتك إذ قام زيد، وإذ زيد قائم، وإذ زيد يقوم، فإذا لم تضف نونت، قال أبو ذؤيب:
  نهيتك عن طلابك أم عمرو                      بعافية وأنت إذ صـحـيح أراد: حينئذ، كما تقول: يومئذ. وتكون اسما للزمن الماضي، وحينئذ تكون ظرفا غالبا، كقوله تعالى  فقد نصره الله إذ أخرجه  تكون مفعولا به، كقوله تعالى  واذكروا إذ كنتم قليلا  ، وتكون بدلا من المفعول، كقوله تعالى  واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا  قالوا إذ بدل اشتمال من مريم مفعول اذكر. تكون مضافا إليها اسم زمان صالح للاستغناء عنه مثل قولهم يومئذ وليلتئذ أو اسم زمان غير صالح للاستغناء عنه، كقوله تعالى  بعد إذ هديتنا  وتكون اسما للزمن المستقبل كقوله تعالى  يومئذ تحدث أخبارها  .

  وفي التهذيب: العرب تضع إذ للمستقبل، وإذا للماضي، قال تعالى  ولو ترى إذ فزعوا  معناه إذا يفزعون يوم القيامة، قال الفراء: إنما جاز ذلك لأنه كالواجب، إذ كان لا يشك في مجيئه، والوجه فيه إذا كقوله تعالى  إذا السماء انشقت  تكون للتعليل كقوله تعالى  ولن ينفعكم اليوم إذ ظلمتم، أنكم في العذاب مشتركون  وقال ابن جني: طاولت أبا علي رحمه الله في هذا وراجعته عودا على بدء، فكان أكثر ما برد منه في اليد أنه لما كانت الدار الآخرة تلي الدار الدنيا لا فاصل بينهما، إنما هي هذه فهذه، صار ما يقع في الآخرة كأنه واقعق في الدنيا، فلذلك أجري اليوم وهو للآخرة مجرى وقت الظلم، وهو قوله  إذ طلمتم  ووقت الظلم إنما كان في الدنيا، فإن لم تفعل هذا وترتكبه بقي  إذ ظلمتم  غير متعلق بشيء، فيصير ما قاله أبو علي إلى أنه كأنه أبدل إذ ظلمتم من اليوم  أو كرره عليه، كذا في اللسان.
 قد تكون للمفاجأة، وهي الواقعة بعدبينا وبينما كقول، الشاعر:
  استقدر الله خيرا وارضين به فبينما العسر إذ دارت مياسير وهو من قصيدة أولها:
  يا قلب إنك من أسماء مغرور فذكر وهل ينفعنك اليوم تذكير وتفصيل مباحث إذ مبسوط في مغنى اللبيب وشروحه، فراجعها. وهل هو، أي لفظ إذ ظرف زمان، كما ذهب إليه المبرد، أو ظرف مكان، كما ذهب إليه الزجاج واختاره أبو حيان، أو حرف بمعنى المفاجأة، كما ذهب إليه ابن مؤكد، أي زائدق، كما ذهب إليه ابن يعيش ومال إليه الرضي، أقوال أربعة مبسوطة بأدلتها في المطولات، فراجعها. وفي البصائر واللسان: وهو من حثروف الجزاء إلا أنه لا يجازى به إلا مع ما تقول: إذما تأتني آتك، كما تقول: إن تأتني وقتا آتك. قال العباس بن مرداس يمدح النبي صلى الله عليه وسلم:
  يا خير من ركب المطي ومن مشىفوق التراب إذا تعد الأنفس
  بك أسلم الطاغوت واتبع الهدىوبك انجلى عنا الظلام الحندس
  إذ ما أتيت على الرسول فقل لهحقا عليك إذا اطمأن المجلـس وفي المحكم: إذ ظرف لما مضى من الزمان، تقول إذ كان كذا، وقوله عز وجل  وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة  قال أبو عبيدة: إذ هنا زائدة، قال أبو إسحاق: هذا إقدام من أبي عبيدة، لأن القرآن العزيز ينبغي أن لا يتكلم فيه إلا بغاية تحري الحق، وإذ معناها الوقت، وهي اسم، فكيف تكون لغوا ومعناه الوقت، والحجة في إذ أن الله تعالى خلق الناس وغيرهم، فكأنه قال. ابتداء خلقكم إذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة، أي في ذلك الوقت. كما في اللسان.

### Türkçe

**الأذ**: kesme; İbn Düreyd, **أذ**’in hemzesinin **هذ**’in **هاء**’sından bedel olduğunu ileri sürdü; dedi ki:
  “**يؤذ بالشفـرة**” yani “**أذ** eder” (keser)
  **من قمع ومأنة وفلذ**. Ve **الأذوذ**; **كصبور**: çok kesen; denir ki: **سكين أذوذق** ve **شفرة أذوذ**; **هاء**sız, **كهذوذ**: kesici. **إذ** (kesre ile): zamanın geçmişine delâlet eden bir kelime; sükûn üzere mebnî bir isimdir; hakkı onu bir cümleye izâfe etmektir; dersin ki: “Sana geldim **إذ قام زيد**”, ve “**وإذ زيد قائم**”, ve “**وإذ زيد يقوم**”; eğer izâfe etmezsen tenvinlenir. Ebû Züeyb dedi ki:
  “Seni, Ümmü Amr’ı aramandan men ettim;
  bir âfiyet üzere iken, sen **إذ صـحـيح**.”
  Muradı: “o vakit”; nitekim dersin: “**يومئذ**”. Ve geçmiş zaman için isim olur; o vakit çoğunlukla zarf olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **فقد نصره الله إذ أخرجه**. Mef‘ûl bih olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **واذكروا إذ كنتم قليلا**. Mef‘ûlden bedel olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **واذكر في الكتاب مريم إذ انتبذت من أهلها مكانا شرقيا**; dediler ki: **إذ** “Meryem”den iştimâl bedelidir; “**اذكر**”in mef‘ûlüdür. Kendisine izâfe olunan, ondan müstağnî kalınması mümkün bir zaman ismine muzâf ileyh olur; onların “**يومئذ**” ve “**ليلتئذ**” sözleri gibi; yahut ondan müstağnî kalınması mümkün olmayan bir zaman ismine (muzâf ileyh olur); Yüce Allah’ın sözü gibi: **بعد إذ هديتنا**. Ve gelecek zaman için isim olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **يومئذ تحدث أخبارها**.

  **التهذيب**’de: Araplar **إذ**’i gelecek için, **إذا**’yı geçmiş için koyarlar; Yüce Allah dedi ki: **ولو ترى إذ فزعوا**; manası: kıyamet gününde “**إذا يفزعون**”. Ferrâ dedi ki: Bu ancak, vacip gibi olduğundan câiz oldu; çünkü onun gelişinde şüphe edilmez; veçih ise **إذا**’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **إذا السماء انشقت**. Ta‘lîl için olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ولن ينفعكم اليوم إذ ظلمتم، أنكم في العذاب مشتركون**. İbn Cinnî dedi ki: Bu hususta Ebû Ali’ye—Allah ona rahmet etsin—uzun uzadıya (münakaşa ederek) eşlik ettim ve onu başa dönerek tekrar tekrar yokladım; ondan elde kalanların en çoğu elde soğuyan şuydu: Âhiret yurdu dünya yurdunu takip ettiğinden, aralarında bir fâsıla olmadığından—ancak bu, sonra bu—âhirette vuku bulan şey, sanki dünyada vuku bulmuş gibi oldu; bu sebeple “**اليوم**” ki âhiret içindir, zulüm vaktinin cereyan ettiği yer kılındı; o da “**إذ طلمتم**” sözüdür; zulüm vakti ise ancak dünyada idi. Eğer bunu yapmaz ve buna girişmezsen “**إذ ظلمتم**” bir şeye taalluk etmemiş kalır; böylece Ebû Ali’nin dediği, sanki “**إذ ظلمتم**”i “**اليوم**”dan ibdâl etmiş yahut onu onun üzerine tekrar etmiş gibi olur. **اللسان**’da böyledir.
  Ansızın olma için olabilir; o da **بينا** ve **بينما**’dan sonra vâki olandır; şairin sözü gibi:
  “Allah’tan hayır takdir et; ona razı ol; çünkü **فبينما العسر إذ دارت مياسير**.”
  Bu, başı şu olan bir kasidedendir:
  “Ey kalp, sen Esmâ’dan aldanmışsın;
  an; bugün sana anma fayda verir mi?”
  **إذ** bahislerinin tafsili **مغنى اللبيب**’de ve şerhlerinde yayılmıştır; ona müracaat et. Ve o—yani **إذ** lafzı—zaman zarfı mıdır, Müberred’in gittiği gibi; yoksa mekân zarfı mıdır, Zeccâc’ın gittiği ve Ebû Hayyân’ın seçtiği gibi; yahut ansızın olma manasında bir harf midir, İbn Müekked’in gittiği gibi; yahut zâid midir, İbn Yaîş’in gittiği ve Radî’nin meylettiği gibi; dört görüştür; delilleriyle birlikte mutavvel eserlerde yayılmıştır; ona müracaat et. **البصائر** ve **اللسان**’da: O, ceza harflerindendir; ancak onunla ceza ancak “**إذما**” ile birlikte yapılır; dersin ki: “**إذما تأتني آتك**”; nitekim dersin: “**إن تأتني وقتا آتك**”. Abbâs b. Mirdâs, Peygamber’i—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—överken dedi ki:
  “Ey binekleri sürenlerin ve yürüyenlerin en hayırlısı,
  canlar sayıldığında toprağın üstünde (olanların en hayırlısı).
  Seninle tâğut Müslüman oldu ve hidâyete uydu,
  seninle bizden zifiri karanlık dağılıp gitti.
  **إذ ما أتيت على الرسول** ona de ki:
  meclis sükûnet bulduğunda, senin üzerinde bir hak olarak…”
  **المحكم**’de: **إذ** geçmiş zamana ait olan şey için bir zarftır; dersin: “**إذ كان كذا**”. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة**. Ebû Ubeyde dedi ki: Burada **إذ** zâiddir. Ebû İshâk dedi ki: Bu, Ebû Ubeyde’den bir atılmadır; çünkü aziz Kur’ân hakkında ancak hakkı en ileri derecede araştırmakla konuşulması gerekir. Ve **إذ**’in manası vakittir; o bir isimdir; manası vakit iken nasıl lağv olur? **إذ** hakkında hüccet şudur: Allah Teâlâ insanları ve başkalarını yarattı; sanki şöyle dedi: “Sizin yaratılışınızın başlangıcı, Rabbin meleklere ‘Ben yeryüzünde bir halife kılacağım’ dediği vakittir”; yani o vakitte. **اللسان**’da olduğu gibi.
