# أذي (أ-ذ-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır

- Harfler: أ - ذ - ي
- Kur'an'da: 24 geçiş · 22 ayet · 14 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءذي · أذى · إذي

## Sîgalar (14)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَذًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8B%D9%89.md) | فَعْلً | Eziyet | 7 | 7 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:196.md) |
| [يُؤْذُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Eziyet ederler | 4 | 3 | [9:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/9:61.md) |
| [وَأُوذُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَأُفْعِلُوا | Ve eziyet edildiler | 2 | 2 | [3:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/3:195.md) |
| [آذَوْا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A2%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Eziyet ettiler | 1 | 1 | [33:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:69.md) |
| [آذَيْتُمُونَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A2%D8%B0%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلْتُمُونَا | Bize eziyet ettiniz | 1 | 1 | [14:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/14:12.md) |
| [أَذَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعْلَهُمْ | Onların eziyeti | 1 | 1 | [33:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:48.md) |
| [أُوذِينَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أُفْعِلْنَا | Eziyet edildik | 1 | 1 | [7:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/7:129.md) |
| [أُوذِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8F%D9%88%D8%B0%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | أُفْعِلَ | Eziyet edildi | 1 | 1 | [29:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/29:10.md) |
| [تُؤْذُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | Eziyet edersiniz | 1 | 1 | [33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:53.md) |
| [تُؤْذُونَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | تُفْعِلُونَنِي | Bana eziyet edersiniz | 1 | 1 | [61:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/61:5.md) |
| [فَآذُوهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A2%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَأَفْعِلُوهُمَا | İkisine eziyet edin | 1 | 1 | [4:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/4:16.md) |
| [وَالْأَذَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%89.md) | وَالْفَعْلَ | Ve eziyet | 1 | 1 | [2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:264.md) |
| [يُؤْذَيْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B0%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلْنَ | Eziyet edilirler | 1 | 1 | [33:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:59.md) |
| [يُؤْذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | يُفْعِلُ | Eziyet eder | 1 | 1 | [33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:53.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (208 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 18 ortak ayet · G² 25 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
2. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
3. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
4. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Bürde” gocuk demektir
5. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Onların malları
6. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
7. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
8. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Akar temiz sudur
9. [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Düzlük demektir
10. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · İki yüzlüler
11. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Granit taş demektir
12. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
13. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Arka
14. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
15. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
16. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
17. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kadınlar
18. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
19. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
20. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Saçak demektir
21. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kazandı
22. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
23. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tanınan ile
24. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
25. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Eveye yuva demektir
26. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
27. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
28. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Su yosunudur
29. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
30. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
31. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
32. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
33. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
34. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
35. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
36. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
37. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Musa
38. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Önce
39. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
40. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
41. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
42. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
43. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beraber
44. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
45. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
46. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
47. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
48. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
49. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
50. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
51. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
52. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
53. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
54. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
55. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
56. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
57. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
58. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أذي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli ve hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ضر, [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md), [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Can sıkan, bünyeye yabancı gelen, varlığıyla rahatsızlık verip sükûneti bozan hafif veya yüzeysel tahriş ve eza |
| Çekirdek Özet 2 | Esaslı bir yıkım veya helak getirmeyen, ancak geçici darlık, tedirginlik ve duyusal ya da bedensel huzursuzluk oluşturan arızi pürüz |
| Çekirdek Özet 3 | Sistemin varlığını doğrudan yok etmeyen, ancak verimini düşüren ve izale edilmesi gereken arızi sürtünme unsuru |
| Kritik Hata Riski | Kavramın mutlak yıkım ve helak bildiren köklerle bir tutulup, kalıcı yapısal hasar ile geçici rahatsızlık arasındaki mahiyet farkının kaybolması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أذ | Dışarıdan gelen bir uyarının veya etkinin duyu yüzeyinde hissedilmesi, algılanması ve tedirginlik doğurması; nitekim [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) kökünde sesin kulağa çarpıp algılanması ve dinleme anlamı mevcuttur | ي | İletişimsel ve işitsel algı boyutunu bedensel, duyusal ve ahlaki temas alanına taşımış; alıcıda sükûneti bozan, sürekli bir huzursuzluk ve kaçınma dürtüsü doğuran nesnel veya öznel rahatsızlığa özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Dışsal ve baskın bir etkinin alıcıya ilk teması, dikkat çeken bir tesirin ortaya çıkışı |
| ذ | kapı; giriş, geçiş, hareket | Koruyucu çeperin aşılması, dış etkenin sınırdan içeriye sızarak duyarlı yüzeye nüfuz etmesi |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Fiili temas, sürekli temas halinde bulunma ve bizzat tecrübe edilen dokunuş |
| أذي | Dışarıdan gelen baskın bir etkinin koruyucu sınırı aşarak duyarlı alana doğrudan temas etmesi ve orada sükûneti bozan bir tedirginlik doğurması | Harflerin birleşimi, sistemin sükûnetini bozan harici bir temasın içeriye sızarak sürekli bir tahriş ve huzursuzluk meydana getirmesini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedeni tahriş eden, kaşıntı ve huzursuzluk veren kepek, parazit, pislik veya ayakkabıya kaçan pıtrak dikeni; devenin belirgin bir yarası olmaksızın sinek veya kirden dolayı tek bir yerde duramayacak kadar huysuzlanması hali |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin pıtrak dikeninin ayakkabı ile ayak arasına girip yürüyüşü engellemesini ve sürekli batmasını eza kelimesiyle tasvir ettiği kullanım: لَقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لَوْ تُفَارِقُهُمْ / أَذَى الْهَرَاسَةِ بَيْنَ النَّعْلِ وَالْقَدَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Yeni doğan bebeğin başındaki kir ve tüylerin giderilmesini emreden hadisteki kullanımı: أَمِيطُوا عَنْهُ الأَذَى ve yoldaki taş, diken ve pisliğin kaldırılması anlamındaki kullanımı: إِمَاطَةُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça أذي kökü, Proto-Semitik düzlemde dışsal bir etkinin canlı üzerinde yarattığı huzursuzluk, tahriş veya arızi kirlilik matrisine dayanır. İbranicede doğrudan birebir ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, elem ve sızlanma bildiren köklerle anlamsal örtüşmeler mevcuttur; Süryanicede dert ve keder bağlamındaki bazı kullanımlarla dolaylı yakınlık taşır. Ancak Arapçada kök, hem maddî düzeyde kirlilik, kepek, pıtrak, aybaşı kanaması gibi geçici biyolojik ve fiziksel rahatsızlıkları, hem de manevî düzeyde sözlü incitme, kınama ve psikolojik baskıyı kapsayacak şekilde derin ve kalıcı hasar yaratmayan fakat sükûneti bozan hafif pürüzleri ifade eden özgün bir anlamsal billurlaşma kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أذي kökünden türeyen lafızlar; rahatsız edici ve üzerinde durulamayan her türlü bedensel, çevresel veya ahlaki darlık | Kök içi anlamda devenin huzursuzluğu ve ayaktaki diken somutluğu ahlaki ve fiziksel ezaya genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranicedeki sızlanma, sıkıntı ve hafif elem bildiren fonetik ve anlamsal yakın kökler | Sami katmanında genel zarar köklerinden ayrılarak daha çok bireysel tahriş ve can sıkıntısı boyutuna yönelmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kesinleşmiş bir kökteşlik tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أذي | Anlamlı | Rahatsızlık, eza, tahriş | İnsanın veya canlının üzerinde duramadığı, can sıkan maddî veya manevî huzursuzluk | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| أيذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [ذأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D9%8A.md) | Anlamlı | Telaşla koşma, otun solması | Devenin veya yaban eşeğinin hızlı ve telaşlı koşuşu; sıcaktan bitkin düşüp solma | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |
| [ذيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3.md) | Anlamlı | Etin kemikten ayrılması | Çürüme veya aşırı pişme neticesinde dokunun gevşeyip dağılması | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da kayıtlıdır |
| يأذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; fonetik dizilim Arapçada kullanılmamıştır |
| يذأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; mühmel harf dizilimidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أذي | Merkez | Huzursuzluk, hafif zarar, eza | Bünyeyi veya ruhu rahatsız eden, kalıcı hasar bırakmayan geçici darlık | Varlığın sükûnetini bozan arızi sıkıntı |
| ضر | Komşu | Hasar, ziyan, yapısal zarar | أذي hafif ve geçici bir tahriş iken ضر varlığın yapısında eksilme ve kalıcı hasar doğurur | Sistemin özünü tehdit eden esaslı kayıp |
| [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) | Komşu | İstememe, hoşlanmama | أذي dışsal bir nesne veya fiilin verdiği rahatsızlık iken [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) içsel direnç ve duygusal tepkidir | Gönülsüzlük ve nefsin kabullenememesi |
| [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) | Komşu | Kötülük, fenalık, çirkinlik | أذي nötr bir nesneden de kaynaklanabilirken [سوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) bizatihi çirkin ve ahlaken bozuk olan durumdur | Varlığı her açıdan lekeleyen ve bozan kötülük |
| [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Fayda, yarar, selamet | أذي varlığın huzurunu ve verimini düşürürken [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) gelişme, rahatlama ve katkı sağlar | Varlığın amacına ulaşmasını destekleyen hal |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أذي | Rahatsızlık, incitme, eza | Can sıkan, sükûneti bozan maddî ve manevî hafif olumsuzluk | Kesin |
| Latince | Molestia, laesio | Sıkıntı, rahatsızlık, hafif incitme | Molestia ruhsal ağırlık ve can sıkıntısını, laesio hafif yaralanmayı karşılar; biyolojik kirlilik boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Nuisance, annoyance, harm | Rahatsızlık, can sıkıcı unsur, incitme | Nuisance hukuki ve çevresel ezayı, annoyance psikolojik boyutu karşılar; mutlak yıkım anlamına gelmez | Kesin |
| Almanca | Belästigung, Kränkung | Rahatsız etme, incitme | Belästigung fiziksel veya toplumsal taciz ve rahatsızlığı, Kränkung gurur incinmesini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Nuisance, préjudice léger | Rahatsızlık, hafif zarar | Nuisance çevresel ve maddî ezayı, préjudice léger hafif zararı tam olarak karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Aybaşı hali | Biyolojik eza ve temizlenme ihtiyacı | Kadının fizyolojik darlık ve arınma ihtiyacı duyduğu geçici rahatsızlık hali; Bakara [2:222](https://lisan.digital/tr/ayet/2:222.md) |
| Baş rahatsızlığı | Tıbbi eza ve mazeret | İhramlı iken saç kestirmeyi gerektiren yara, parazit veya şiddetli baş ağrısı; Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md) |
| Başa kakma ve incitme | Sadakayı boşa çıkaran ahlaki eza | İyilik yapılan kimseyi minnet altında bırakıp onurunu kırma davranışı; Bakara [2:262](https://lisan.digital/tr/ayet/2:262.md), Bakara [2:264](https://lisan.digital/tr/ayet/2:264.md) |
| Düşmanın sözlü sataşması | Sınırlı siyasi ve psikolojik eza | İnkarcıların müminlere ancak geçici rahatsızlık verebileceği, onları asla yıkamayacağı tespiti; Âl-i İmrân [3:111](https://lisan.digital/tr/ayet/3:111.md) |
| Kadınlara laf atma ve taciz | Toplumsal taciz ve eza | Mümin kadınların tanınıp sarkıntılıktan ve rencide edilmekten korunması; Ahzâb [33:58](https://lisan.digital/tr/ayet/33:58.md), Ahzâb [33:59](https://lisan.digital/tr/ayet/33:59.md) |
| Yağmur ve hastalık darlığı | Askeri mazeret doğuran fiziki eza | Savaşta silahları bırakmaya ruhsat veren ıslanma, çamur veya bedensel rahatsızlık durumu; Nisâ [4:102](https://lisan.digital/tr/ayet/4:102.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a ve Resulüne eza meselesi | Ahzâb [33:57](https://lisan.digital/tr/ayet/33:57.md) ayetinde geçen ifadenin Allah'a ontolojik bir zarar verme imkansızlığı çerçevesinde O'nun rızasına aykırı fiiller olarak yorumlanması | Zarardan ayrıştırılarak emre itaatsizlik ve saygısızlık düzeyine çekilmesi |
| Fıkıh | Hac hükümleri, taharet ve infak | Baştaki eza sebebiyle ihramda tıraş olup fidye verme ruhsatı ve hayızın eza sayılarak cinsel ilişkinin haram kılınması | Ruhsat doğuran ve amellerin sıhhatini etkileyen arızi engeller |
| Tefsir | أذي ile ضر kavramlarının mukayesesi | Âl-i İmrân [3:111](https://lisan.digital/tr/ayet/3:111.md) ayetindeki eza ifadesinin, dinin özüne ve müminlerin varlığına kalıcı zarar veremeyecek hafif sataşmalar olarak şerh edilmesi | Kalıcı hezimet ve yıkımdan farklı olarak yüzeysel yıpratma faaliyeti |
| Hadis | Kamu alanı ahlakı ve ibadet temizliği | Yoldan ezanın kaldırılmasının imanın şubelerinden sayılması ve mescide kokulu şeylerle gelinmesinin eza kabul edilmesi | İnsanların ortak huzurunu kaçıran her türlü maddî kirlilik, gürültü ve pislik |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadetlerin ifası ve ihlas | İbadeti ve ecri zedeleyen amil | Ruhu ve ameli kirleten içsel riya ile dışsal tacizleri bertaraf etme | Sadaka gibi ibadetlerin arkasından yapılan eza ibadetin özünü bozar | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve zihinsel odaklanma | Dikkati dağıtan parazit etken | Zihinsel berraklığı ve tefekkür ortamını bozan pürüzlerin temizlenmesi | Bilimsel üretimde çevre şartlarının ve ahlaki tacizlerin oluşturduğu engelleyici faktör | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve savunma | Toplum içi sürtüşme ve düşman tacizi | Bireylerin dokunulmazlıklarını ve kamusal huzurlarını güvenceye alma | Düşmanın psikolojik harp taktiklerinin devletin bekasını sarsamayacağı bilinci | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve sosyal yardımlaşma | İşlem maliyetlerini artıran baskı | İktisadi ilişkileri minnet ve tekelci baskılardan arındırma | Sadaka ve infakta alıcıyı aşağılayan eza verici tutumlar sosyal sermayeyi tüketir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal iletiminde gürültü veya sürtünme | Bilgi veya enerji akışını tamamen yok etmeyen fakat sinyal kalitesini düşüren, sistemde istenmeyen ısı ve verim kaybına yol açan arızi dalgalanmalar | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Komşuluk hakkı ihlali veya mikro-saldırganlık | Kişinin hayat standardını, mülkünden yararlanmasını ve ruh sağlığını doğrudan yok etmeyen ancak sürekli yıpratan haksız fiiller ve tacizler | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eza kavramının yalnızca fiziksel işkence veya ağır zulüm olarak daraltılması; ya da tam aksine sadece soyut bir can sıkıntısı sanılarak biyolojik kirlilik ve fizyolojik boyutunun dışarıda bırakılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelime hem kadının aybaşı hali gibi biyolojik süreçleri, hem baştaki parazit veya yarayı, hem yoldaki engeli, hem de sadakayı başa kakmayı ve müminlere yönelen psikolojik-sözlü tacizleri kapsayan çok katmanlı bir arızi rahatsızlık kategorisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkarcıların müminlere sadece eza verebileceklerini bildiren ayetlerin kavranamaması; düşmanın geçici sataşmalarının varoluşsal bir hezimet sanılarak paniğe kapılınması veya gündelik hayatı zehirleyen ahlaki ve çevresel ezaların önemsiz görülmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan hayatındaki geçici arızalar, sürtünmeler ve hafif sıkıntılar ile nihai yapısal zarar arasındaki ontolojik ayrımı nasıl kurduğunu gösterir. Dini ahlakın yalnızca büyük suçlarla değil, insanın yaşam kalitesini ve ibadet huzurunu bozan mikro-rahatsızlıklarla da doğrudan ilgilendiğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İbadet ve ruhsat ayetlerinde (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md), [2:222](https://lisan.digital/tr/ayet/2:222.md); Nisâ [4:102](https://lisan.digital/tr/ayet/4:102.md)), infak ahlakını belirleyen hükümlerde (Bakara [2:262](https://lisan.digital/tr/ayet/2:262.md), [2:264](https://lisan.digital/tr/ayet/2:264.md)), toplumsal nezaket ve mahremiyet kurallarında (Ahzâb [33:53](https://lisan.digital/tr/ayet/33:53.md), [33:58](https://lisan.digital/tr/ayet/33:58.md), [33:59](https://lisan.digital/tr/ayet/33:59.md)) ve müminlerin tarihsel direncini pekiştiren teselli ayetlerinde (Âl-i İmrân [3:111](https://lisan.digital/tr/ayet/3:111.md), [3:186](https://lisan.digital/tr/ayet/3:186.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminlerin karşılaşacağı her türlü zorluğu bir helak veya kesin mağlubiyet sayma yanılgısını düzeltir; eza düzeyindeki sıkıntıların sabır ve arınma vesilesi olduğunu, bunların kalıcı bir yıkım meydana getirmeyeceğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı veya nesne üzerinde sükûneti bozan kepek, parazit, batıcı diken, kaşıntı ve huzursuzluk unsuru.
- Soyut anlam: Bir varlığın dengesini, işleyişini veya neşesini geçici olarak aksatan, derin tahribat yapmaksızın can sıkan maddî veya manevî taciz ve darlık.
- Sistematik karşılık: Sistemin ana omurgasını çökertmeyen fakat verimini düşüren ve temizlenmesi gereken arızi sürtünme ve pürüz faktörü.
- LaTeX modeli: $$S = S_0 - \epsilon, \quad \epsilon \ll D$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ sistemin veya bireyin başlangıçtaki dingin, dengeli ve huzurlu durumunu; $\epsilon$ dışarıdan gelen ve sükûneti bozan eza mahiyetindeki arızi pürüz veya hafif tahrişi; $S$ eza sonrasında ortaya çıkan anlık tedirgin durumu; $D$ ise sistemi çökertecek kritik yıkım veya yapısal hasar eşiğini temsil eder. Bağıntı, ezanın doğurduğu etkinin kritik zarar eşiğinden daima çok küçük olduğunu ve sistemi yok etmeyip sadece geçici bir darlık ürettiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (22 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:196.md) — أَذًى

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:222.md) — أَذًى

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

Meal (IK): Sana adet halinden de soruyorlar. De ki: O, bir ezadır. Onun için adet halinde kadınlarınızdan ayrılın. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri vakit, Allah’ın size emrettiği yerden onlara varın. Şüphesiz ki Allah; hem çok tevbe edenleri sever, hem de çok temizlenenleri sever.

### [Bakara 2:262](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:262.md) — أَذًى

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

Meal (IK): Mallarını Allah yolunda infak edip de, sonra infak ettikleri şeyin ardından başa kakmayan ve eziyet etmeyenlerin mükafaatı, Rabbları katındadır. Onlara korku yoktur. Ve mahzun da olacak değillerdir.

### [Bakara 2:263](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:263.md) — أَذًى

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ

Meal (IK): Bir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.

### [Bakara 2:264](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/2:264.md) — وَالْأَذَى

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Ali İmran 3:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/3:111.md) — أَذًى

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ

Meal (IK): İncitmekten başka size herhangi bir zarar veremezler. Sizinle savaşsalar bile geri dönüp kaçarlar. Sonra kendilerine yardım da edilmez.

### [Ali İmran 3:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/3:186.md) — أَذًى

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): And olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.

### [Ali İmran 3:195](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/3:195.md) — وَأُوذُوا

فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقَاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ

Meal (IK): Nihayet Rabbları, onlara icabet etti: Birbirinizden meydana gelen sizlerden; gerek erkek olsun gerek dişi olsun, çalışanın işini boşa çıkarmam. Hicret edenlerin, yurtlarından çıkarılanların, benim yolumda işkenceye, hakarete, ziyana uğrayanların, muharebe edenlerin ve öldürülenlerin suçlarını elbette örteceğim, Allah katından mükafat olmak üzere; onları altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Sevabın en güzeli, Allah katındadır.

### [Nisa 4:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/4:16.md) — فَآذُوهُمَا

وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا

Meal (IK): Sizden fuhuş yapanların her ikisine de eziyet edin. Tevbe edip ıslah olurlarsa; artık onlardan vazgeçin. Çünkü Allah, Tevvab, Rahim olandır.

### [Nisa 4:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/4:102.md) — أَذًى

وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Sen; içlerinde olup da namazlarını kıldırdığın zaman, bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da alsınlar. Secdeye vardıklarında onlar arkanıza geçsinler, kılmayan öbür kısım gelsin, seninle beraber kılsınlar. Tedbirli olsunlar, silahlarını alsınlar. Kafirler size ansızın bir baskın vermek için silah ve eşyanızdan gafil bulunmanızı arzu ederler. Yağmurdan zarar görecekseniz veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanıza bir beis yoktur. Fakat dikkatli olun. Allah; şüphesiz kafirlere horlayıcı bir azab hazırlamıştır.

### [En'am 6:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/6:34.md) — وَأُوذُوا

وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَأِ الْمُرْسَلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de nice peygamberler yalanlandı da yalanlanmalarına ve eziyyet edilmelerine sabrettiler. Nihayet onlara yardımımız gelip yetişti. Allah’ın kelimelerini değiştirebilecek yoktur. Andolsun ki; peygamberlerin haberinden bir kısmı sana gelmiştir.

### [Araf 7:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/7:129.md) — أُوذِينَا

قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Sen, bize gelmezden önce de, geldikten sonra da eziyyet edildik. Dedi ki: Rabbınızın, düşmanınızı yok etmesi ve yeryüzünde sizi onların yerine getirmesi umulur. Ve o zaman nasıl davranacağınıza bakacaktır.

### [Tevbe 9:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/9:61.md) — يُؤْذُونَ

وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Onlardan kimileri de; o, her şeye kulak kesiliyor, diyerek peygambere eziyyet ederler. De ki: O, sizin için bir hayır kulağıdır. Allah’a inanır, mü’minlere inanır. Ve aranızda iman etmiş olanlara rahmettir. Allah’ın Rasulüne eziyyet verenler için elem verici bir azab vardır.

### [İbrahim 14:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/14:12.md) — آذَيْتُمُونَا

وَمَا لَنَا أَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ وَقَدْ هَدَانَا سُبُلَنَا وَلَنَصْبِرَنَّ عَلَى مَا آذَيْتُمُونَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ

Meal (IK): Hem biz, ne diye Allah’a tevekkül etmeyelim ki; bize dosdoğru yolları O, göstermiştir. Bize yaptığınız eziyetlere elbette dayanacağız. Tevekkül edenler de yalnız Allah’a tevekkül etsinler.

### [Ankebut 29:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/29:10.md) — أُوذِيَ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ وَلَئِنْ جَاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ أَوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): İnsanlardan öyleleri de vardır ki; Allah’a inandık, der de; Allah uğrunda bir eziyete uğratılınca; insanların o eziyetini, Allah’ın azabı gibi tutar. Rabbından bir yardım gelecek olursa; andolsun ki: Doğrusu biz, sizinle beraberdik, derler. Allah, herkesin kalbinde olanları en iyi bilen değil midir?

### [Ahzab 33:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:48.md) — أَذَاهُمْ

وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا

Meal (IK): Kafirlere ve münafıklara uyma, onların eziyetlerine aldırma. Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.

### [Ahzab 33:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:53.md) — يُؤْذِي · تُؤْذُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا

Meal (IK): Ey iman edenler; Peygamber’in evlerine yemeğe çağrılmaksızın ve vakitli vakitsiz girmeyin. Ama davet olunursanız; girin ve yemeği yeyince de lafa dalmadan dağılın. Bu haliniz, Peygamber’i üzüyordu, o da size bir şey söylemeye çekiniyordu. Allah ise hakkı söylemekten çekinmez. Peygamber’in eşlerinden bir şey istediğinizde; onu perde arkasından isteyin. Bu; sizin kalbleriniz için de, onların kalbleri için de daha temizdir. Allah’ın Rasulünü üzmeniz ve ondan sonra eşlerini nikahlamak asla caiz değildir. Çünkü bu; Allah katında büyük bir günahtır.

### [Ahzab 33:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:57.md) — يُؤْذُونَ

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Muhakkak ki Allah’ı ve Rasulünü incitenlere Allah; dünya ve ahirette la’net etmiştir. Ve onlar için, horlayıcı bir azab hazırlamıştır.

### [Ahzab 33:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:58.md) — يُؤْذُونَ

وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Mü’min erkekleri ve mü’min kadınları yapmadıkları bir şeyle incitenler; doğrusu bir iftirayı ve apaçık bir günahı yüklenmişlerdir.

### [Ahzab 33:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:59.md) — يُؤْذَيْنَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; eşlerine, kızlarına ve mü’minlerin kadınlarına söyle: Üstlerine örtü alsınlar. Bu, onların tanınıp da incitilmemeleri için daha elverişlidir. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Ahzab 33:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/33:69.md) — آذَوْا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا

Meal (IK): Ey iman edenler: Musa’ya eziyet vermiş olanlar gibi olmayın. Nitekim Allah, onu söyledikleri şeyden uzak tutmuştu. Ve o, Allah katında değerli idi.

### [Saff 61:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/ayet/61:5.md) — تُؤْذُونَنِي

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَاقَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Hani Musa, kavmine demişti ki: Ey kavmim, niçin bana eziyet verirsiniz? Halbuki benim size gerçekten Allah’ın rasulü olduğumu biliyorsunuz. Fakat onlar yoldan sapınca; Allah da onların kalblerini saptırmıştı. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.
أذي:
الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً.
ذءي، ذءو:
يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة.
ذيء:
ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ.
وذء:
وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو.
ذوي:
ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى
ذو:
ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون.
وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ.
وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان.
وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة.
ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ.
وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة.
وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل.
وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله.
ذا:
لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات.
وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا.
وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما.
والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع.
وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
وقال آخر:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها.
وذا:
وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.

##### Türkçe

**اللفيف** babı, **الذال**’dan.

**إذ**، **إذا**
**إذ** geçmiş olan içindir; ve gelecek olan için de olabilir; **إذا** ise gelecek olan içindir.
Ve **إذا** şartın te’kid cevabıdır; bitişikte tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
Ve **إذ**’e bir kelime izafe edildiğinde, vakit için bir gaye kılınır; tenvinlenir ve cer olunur; senin sözün gibi: **يومَئِذٍ** ve **ساعتَئِذٍ**; ve yazılışı bitişiktir. Şayet onu, sıla olacak ve haber olmayacak bir sözle vasledersen, şairin sözü gibi:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
aslında, **تقول**’ü sıla kıldığın vakit, onu **إذ تقول** sözündeki izafe haddinden çıkarmış oldun; **إذ تقول** bir cümledir. Artık onu müfred kıldığında, onu tenvinlersin; onunla beraber olan kelimeye bitişmesinden dolayı, sanki o ikisi tek bir kelime imiş gibi; senin sözün gibi: **عَشِيَّتَئِذٍ** بنو فلان يقولون كذا. Çünkü vakitler **حينئذٍ** ve **يومَئِذٍ** ve **لَيلَتئذٍ** ve **ساعتَئذٍ** ve **غَداتَئذٍ** ve **عامتَئذٍ** ve **عشيئذ**’dedir; ve **الآنَئِذٍ** denilmemiştir. Ancak bu kelimeler ona tahsis edildi; çünkü hâlde en yakın olan, senin **الآنَ** sözündür. Bu isim hâl vaktinden dönüşmeyince ve senin içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca, temekkün etmedi; bundan dolayı her veçhte nasb olundu. Onunla uzaklaşmak ve onu bir hâlden bir hâle çevirmek istediklerinde, **الآنئذٍ** demeye boyun eğmedi; hâlden uzaklaşmış olan vaktin onunla bilinmesi için ters çevirdiler; böylece **حينئذٍ** dediler. Fakat senin saatine yakınlaştırmada **الآن** dediler; uzaklaştırmada ise **حينئذٍ**. Ve onun menzilesine **الساعة** ve **ساعتئذٍ** indirildi; ve onların haddine **اليوم** ve **يومَئذٍ** girdi. Ve bizim vasfettiğimiz harfler, o mizan üzere, diğer zaman isimlerinin tahsis edilmediği bir vakitlendirmeye tahsis edilmiştir; ancak bir vaktin beyanı ile (tahsis edilir) ki şu gibi: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ve رأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ; onun sözü gibi:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
Kim sözü nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına kılar; onların dediği gibi: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.

**أذي:**
**الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şey. Ve رجل **أَذِيٌّ**: yani eziyetlenmesi şiddetli. Ve **أذِيَ يَأْذَى أَذىً**.

**ذءي، ذءو:**
Denir: **ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو**، **ذَأْياً** ve **ذَأْواً**; ve o, develerin koşuşundan bir darptır; onunla yaban eşeği vasfedilir. Dersin: حِمارٌ **مِذْأىً**; hemzeli, maksûr.

**ذيء:**
**ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**; bozulma veya pişirme ile kemikten ayrıldığında **تَذَيَّاً** etmiştir.

**وذء:**
**وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً**: yani sıçradı, ürktü (نَبَتْ تَنبُو).

**ذوي:**
**ذَوَى يَذوي ذَيّاً**: o, bitkiye ve ota sulamasının erişmemesi; yahut sıcağın ona vurup da solması ve zayıflamasıdır. Ve أهل **بِيِشةَ** lügatinde **ذَأَى**. Dedi:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى

**ذو:**
**ذو** eksik bir isimdir; tefsiri “sahip”tir; senin sözün gibi: **ذو مال**، yani onun sahibi. Tesniyesi **ذَوانِ**; cemi **ذَوون**.
Arapların كلامında, i‘rabı iki harf üzere olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذَو**، ve **فو**، ve **أخو**، ve **حَمو**، ve **أمرء** ve **ابنُم**. **فُو**’ya gelince: onlardan kimi fâ’yı her hâlde nasb eder; onlardan kimi fâ’yı mîm’e tâbi kılar; birincisi daha güzeldir.
Müennesi **ذات**’tır; ve **ذواتُ مالٍ** diye cem‘ olunur. **ذاتٍ** üzerinde vakfettiğinde, onlardan kimi tâ’yı **هاء التأنيث**’e döndürür; bu kıyastır. Onlardan kimi de, dil üzerinde çokça cereyan ettiğinden, vakıfta tâ’yı hâli üzere zâhir bırakır.
Ve onlar **ذوات مال**’dır; ve ikisi **ذَواتا مال**’dır. Şiirde **ذاتا مال** câiz olabilir; tesniyede itmamı daha güzeldir. Dedi:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
Ve **الذَّوون**: onlar en yakın olan ilklerdir. Kümeyt dedi:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
yani en hususî olanlar. Bu nûn, izafenin gitmesi sebebiyle gelmiştir.
Ve ona **ذا صَباحٍ** olarak rastladım; **ذاتَ صباحٍ** gibidir. Ve **ذاتَ يومٍ** daha güzeldir; çünkü **ذا** ve **ذات** ile bu mânâda, **اليَوْمِ** ve **الصَّباحِ**’a izafe edilmiş bir vakit murad olunur.
Ve dersin: قَلَّتْ **ذات** يده; ve **ذا** burada, ellerinin malik olduğu şey için bir isimdir; sanki mallara vâki olur. Yine onların sözü: عَرَفَه من **ذاتِ** نفسِه; sanki onunla gizli sırretini murad ediyor.
Ve bazı cevapta dersin: لا بذي تَسْلَم; sanki “hayır, Allah seni selâmete erdirsin; şöyle şöyle olmadı” demiştir. Böylece dersin: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا. Nitekim denir: birine denilse: ماذا صنَعْتَ? **خَيرٌ** ve **خَيراً**; yani yaptığın şey hayırdır. Nasb, fiil vechi üzerinedir. Ondan, O’nun sözü -azze ve celle-: قل **العَفوُ**; yani infak ettiğiniz, mallarınızdan **العَفْوُ**dur; öyleyse onu infak edin; رفع edenin kıraatinde. Nasb ise fiil vechi üzerinedir.
Ve yeminde dersin: لا أفعَلُ. Ve ona yemin ettirdiğinde dedi: لا ها الله.

**ذا:**
Hemzelemediler; ve onunla **إذن** murad etmiyorlar; fakat o, şu gibi:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
Ve müennes aslında: **ذاةٌ**; fakat dillerinde çoklaştı da çoğu **ذات** der oldu; ve o eksiktir. Onun itmamı **ذواى**’dır; **نواة** gibi. Ondan vâv’ı hazfettiler. Tesniye yaptıklarında onu itmam ettiler de **ذواتان** dediler; senin **نَواتان** sözün gibi. Cem‘ yaptıklarında **ذات**’a döndüler de **ذوات** dediler. Şayet itmam üzere cem‘ etselerdi, **ذَوَيات** derlerdi; **نَوَيات** gibi.
Ve onu **ذُوَيَّةٌ** küçültür. Şiirde, vâv’ın hazfi üzerine bina eden kimseyi işittik; onun sözü gibi: **ذاتا**; böylece kıyasa lüzum etti. Ve onun binası **ذات** ve **ذاتا** üzerinedir.
أما **ذِهِ** ve **ذي** ve **ذا** (bu **هذه** ve **هذي** ve **هذا**’daki) ise, zamirlenmiş isimlerdir; ve binada, **الذال**’dan ve ondan sonraki **الألف**’ten başka bir şey yoktur; (o) zâiddir. Bunun beyanı: onun tasğîri **ذبّا**’dır; sanki kıyasta gerektiği üzere **فعا** veznindedir; yahut tamam olsaydı **فُعَيْلَى** vezninde olurdu; çünkü tasğîr yâ’sı ancak bir dammeye dayanır. Ve **العَيْن** mevkiindeki harfi geri döndürmediler; böylece tasğîr yâ’sı kelimenin evvelindeki harfe yapıştı da fethaya dayandı. Ve **ذِهِ** ve **ذي**’yi tasğîr ettiklerinde, ikisini de binalarına döndürürler.
Ve **الذي**: **ذا**’nın tarifidir. Kısalttıklarında, lâmı bir başka lâm ile kuvvetlendirdiler. Onlardan kimi **اللّذْ** der; **الذال**’ı sükûnlar; ve ondan sonraki yâ’yı hazfeder. Ve onlar, isme **لامَ المعرفة**’yi dâhil ettiklerinde, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sükûnlandı. Tesniye yaptıklarında nûnu hazfettiler; böylece nûnun hazfiyle ikisine dâhil ettiler; nitekim **الذال**’ı sükûnlamakla bire dâhil etmişlerdi. Ve cemî‘de de böyle yaptılar.
Eğer bir söyleyen derse: “Niçin **اللذو** demediler ve cemî‘i vâv ile (yapmadılar)?” de ki: kıyasta doğru olan budur; fakat Araplar, cerde, ref‘te ve nasbda **الذي** üzerinde yâ ile icmâ etmiştir. Bize, **الحَسَن**’den vaazlarında ulaştı ki o dedi: **اللذون** فعلوا وفعلوا. Ve dedi:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
Ve bir başkası dedi:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
Ve yine böyle derler: **اللَّتَا** ve **الَّتي**. Şair dedi:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

Artık **الذي**’yi tasğîr ettiğinde asla dönersin de şöyle dersin: **اللَّذَيّا** ve **اللَّتَيّا**. Ve **اللَّذَيّا**’yı cem‘ ettiğinde şöyle dersin: هم **اللَّذَيّون** ve هُنَّ **اللَّتَيّان** فعلوا ذلك. Kelime, **الذال**’dan sonra şeddeli yâ ile gelince, vâv ve nûn ile cem‘ olunan isimler mecrasına yürütüldü. Böylece **الذي**’deki **الذال**, **اللّذ**’de müfred idi; yâ ile kuvvetlendirilince, sonra vâv ve nûn ile cem‘ olununca, yâ vâv’a galip geldi; böylece sabit kaldı ve vâv’ı yerinden giderdi.

**وذا:**
Ve dersin: **وَذَأته** فـ **اتَّأَذَ**; yani onu azarladım da azarlanıp vazgeçti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: إذي

آذاهُ يُؤذيهِ إيذاءً فأذيَ هو أذى وأَذاةً وأذيَّةَ. وتأذيْتُ به. والآذيُّ: موجُ البحر، والجمع الأَواذِيُّ.

##### Türkçe

**آذاهُ**: ona eziyet etti; **يُؤذيهِ**: ona eziyet eder; **إيذاءً**: eziyet etme olarak; böylece o, **أذيَ** oldu; o, **أذى** ve **أَذاةً** ve **أذيَّةَ**dır. Ve ben onunla **تأذيْتُ** (eziyet gördüm). Ve **الآذيُّ**: denizin dalgası; çoğulu **الأَواذِيُّ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: أذى

باب لفيف حرف الذال
ذا ، ذأي ، وذا ، ذوى ، ذيت ، وذذ ، أذى ، ذيا ، وذأ ، ذأذأ ، أذي .
ذا : قال أبو العبّاس أحمد بن يَحيى ، ومحمد بن يَزيد : ذا ، يكون بمَعْنى : هذا ؛ ومنه قوله تعالَى : ( مَن ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ) ( البقرة : 255 ) .
ويكون بمعْنى ( الّذي ) .
قالا : ويُقَال : هذا ذو صَلاح ، ورَأيتُ هذا ذا صلاح ، ومَرَرْت بهذا ذي صَلاح ؛ ومَعْناه كلّه : صاحب صَلاَح .
وأَخْبرني المُنْذِريّ عن أبي الهَيْثَمِ أنه قال : ذا ، اسم كُلِّ مُشارٍ إليه مُعَايَنٍ يَراه المُتكلِّم والمُخاطَب .
قال : والاسم مِنها ( الذال ) وَحْدَها ، مَفْتوحة .
وقالوا : الذال وحدها هو الاسم المُشار إليه ، وهو اسم مُبْهم لا يُعْرف ما هو حتى يُفَسَّر بما بَعده ؛ كقولك : ذا الرَّجُل ، ذا الفَرس ، فهذا تفْسير ( ذا ) . ونَصْبه ورَفْعه وخَفْضه سَوَاء .
قال : وجعلوا فتحة الذال فَرْقاً بين التَّذكير والتأنيث ، كما قالوا : ذا أخوك .
وقالوا للأنثى : ذي أختك ، فكسروا الذال في الأنثى . وزادُوا مع فتحة الذالِ في المذكَّر ألفاً ، ومع كَسرتها للأنثى ياءً ، كما قالوا : أنتَ وأنتِ .
وأفادني غيرُه عن أبي حاتم عن الأصمعيّ أنه قال : العربُ تقول : لا أُكلِّمك في ذي السَّنة ، وفي هذي السنة . ولا يُقال : في ذا السَّنَة ، وهو خطأ ، إنما يقال : في هذه السَّنةِ ، وفي هذي السنة ، وفي ذي السَّنة . وكذلك لا يُقال : أدْخُل ذا الدار ، ولا ألبس ذا الجُبة ، إنما الصواب : أدخل ذِي الدَّار ، وأَلبس ذي الجُبّة .
ولا يكون ( ذا ) إلا لمذكَّر ؛ يقال : هذه الدار ، وذي المرأة .
ويقال : دَخَلْت تلك الدار ، وتيك الدار ؛ ولا يقال : ذيك الدار .
وليس في كلام العرب ( ذيك ) ألبتّة . والعامة تُخطىء فيه فتقول : كيف ذيك المرأة ؟ والصواب : كيف تيك المرأة ؛ وأَنْشد المُبرِّد :
أمِن زَيْنبَ ذي النّارُ
قُبَيل الصُّبْح ما تَخْبُو
إذا ما خَمَدت يُلقَى
عليها المَنْدَلُ الرّطْبُ
قال أبو العبّاس : ذي ، معناه : ذه ؛ يُقال : ذا عبد الله ، وذي أَمَة الله ، وذه أَمَة الله ، وته أَمَة الله ؛ وتا أَمَة الله .
قال : ويقال : هذي هِنْد ، وهاته هند ، وهاتا هند ، على زيادة ( ها ) التَّنبيه .
قال : وإذا صَغّرت ( ذه ) قلت : تيّا ، تَصْغير ( ته ) أو ( تا ) ؛ ولا تُصَغر ( ذه ) على لفظها ، لأنك إذا صَغّرت ( ذا ) قلت ( ذيّا ) ولو صغَّرت ( ذه ) لقلت ( ذيّا ) ، فالْتَبس المذكّر ، فصغروا ما يخالف فيه المؤنَّثُ المذكَّرَ .
قال : والمبهمات يُخالف تصغيرها تصغيرَ سائر الأسْماء .
تفسير ذاك ، وذلك
قال أبو الهَيْثم فيما أَخْبرني عنه المُنْذريّ : إذا بَعد المُشار إليه من المُخاطب ، وكان المُخاطب بعيداً ممّن يُشير إليه ، زادوا كافاً ، فقالوا : ذاك أخوك . وهذه الكاف ليست في موضع خَفْض ولا نَصْب ، إنما أشبهت كاف قولك ( أخاك ) و ( عصاك ) فتوهّم السامعون أن قَول القائل : ذاك أخوك ، كأنّها في مَوضع خَفْض لإشْباهها كاف ( أخاك ) . وليس ذلك كذلك ، إنما تلك كاف ضُمّت إلى ( ذا ) لبُعد ( ذا ) من المُخاطب ، فلمّا دخل فيها هذا اللَّبس زادوا فيها لاماً ، فقالوا : ذلك أخوك ؛ وفي الجماعة : أولئك إخوتك . فإن اللام إذا دخلت ذهبت بمَعْنى الإضافة .
ويُقال : هذا أخوك ، وهذا أخ لك ، وهذا لك أخ ، فإذا أُدخلت اللام فلا إضافة .
قال أبو الهَيْثم : وقد أعلمتك أن الرفع والنَّصب والخفض في قوله : ( ذا ) سواء ، تقول : مررت بذا ، ورأيت ذا ، وقام ذا ، فلا يكون فيها علامة رَفْع الإعراب ولا خَفضه ولا نَصبه ، لأنه غير متمكِّن ، فلما ثَنَّوا زادوا في التَّثْنية نوناً فأبقوا الألف ، فقالوا ، ذان أخواك ، وذانك أخواك ؛ قال الله تعالى : ( مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ ) ( النساء : 173 ) .
ومن العرب من يُشَدِّد هذه النون فيقول : ذانِّك أخواك . وهم الّذين يَزيدون اللام في ( ذاك ) فيقولون : ذلك ، فجعلوا هذه التشديدة بدل اللام .
وأَخْبرني المُنْذريّ ، عن أبي العبّاس ، قال : قال الأخْفَش في قوله تعالى : ( مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ ) ( النساء : 173 ) قال : وقرأ بعضهم ( فذانِّك برهانان ) ، قال : وهم الذين قالوا : ذلك ، أدخلوا التثقيل للتأكيد ، كما أدخلوا اللام في ( ذلك ) .
قال أبو العبّاس : وقال الفَرّاء : وشدّدوا هذه النّون ليُفْرق بينها وبين النُّون التي تَسْقط للإِضافة ، لأنّ ( هذان ) و ( هاتان ) لا تُضاف .
وقال الكِسائيّ : هي من لغة من قال : هذا
أقال ذلك ، فزادوا على الألف ألفاً ، كما زادوا على النون نوناً ، ليفصل بينها وبين الأسماء المتمكِّنة .
وقال الفرّاء : اجتمع القُرّاء على تخفيف النون من ( ذانك ) ، وكثير من العرب يقول : فذانك قائمان ، وهذان قائمان ، واللَّذان قالا ذلك .
وقال أبو إسحاق : فذانك ، تثنية ( ذاك ) ، وذانَّك ، تثنية ذلك ، يكون بدل اللام في ذلك تشديد النون في ( ذانك ) .
وقال أبو إسحاق : الاسم من ( ذلك ) : ذا ، و ( الكاف ) زيد للمخاطبة ، فلا حظّ لها في الإعراب .
قال سيبويه : لو كان لها حظٌّ في الإعراب لقلت : ذلك نَفْسك زيد ، وهذا خطأ .
ولا يجوز إلا : ذلك نفسه زيد ، وكذلك ذانك ، يشهد أن الكاف لا موضع لها ، ولو كان لها موضع لكان جرّاً بالإضافة ، والنون لا تدخل مع الإضافة ، واللام زيدت مع ذلك للتوكيد ، تقول : ذلك الحق ، وهذاك الحق . ويقبح : هذالك الحق ؛ لأن اللام قد أكدت مع الإشارة وكُسرت لالتقاء الساكنين ، أعني الألف من ( ذا ) ، واللام التي بعدها كان ينبغي أن تكون اللام ساكنة ، ولكنها كُسرت لما قلنا .
تفسير هذا
أخبرني المُنذريّ ، عن أبي الهَيْثم أنه سَمِعه يقُول : ها ، ألا ، حرفان يُفتتح بهما الكلام لا مَعنى لهما إلا افتتاح الكلام بهما ، تقول : هذا أخوك ، فها ، تنبيه ، وذا ، اسم المشار إليه ، وأخوك هو الخبر .
قال : وقال بعضُهم : ( ها ) ، تنبيه تفتح العرب الكلام به ، بلا مَعنى سوى الافتتاح ، ها إن ذا أخوك ، وألا إن ذا أخوك .
قال : وإذا ثَنّوا الاسم المبهم قالوا : تان أختاك ، وهاتان أختاك ، فرجعوا إلى ( تا ) . فلما جمعوا قالوا : أولاء إخوتك ، وأولاء أخواتك ، ولم يفرقوا بين الأنثى والذكر بعلامة .
قال : وأولاء ، ممدودة مقصورة : اسم لجماعه : ذا ، وذه ، ثم زادوا ( ها ) مع أولاء ، فقالوا : هؤلاء إخوتك .
وقال الفَرّاء في قوله تعالى : ( هَآأَنتُمْ أُوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ تُحِبُّونَهُمْ ) ( آل عمران : 119 ) : العَربُ إذا جاءت إلى اسم مَكنيّ قد وُصف بهذا وهذان وهؤلاء ، فَرّقوا بين ( ها ) ، وبين ( ذا ) وجعلوا المكنيّ بينهما ، وذلك في جهة التَّقْريب لا في غيرها ، ويقُولون : أين أنت ؟ فيقول القائل : ها أنا ذا . فلا يكادون يقولون : ها أنا ، وكذلك التَّنْبيه في الجمع .
ومنه قوله عزّ وجَلّ : ( هَآأَنتُمْ أُوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ تُحِبُّونَهُمْ (
 ( آل عمران : 119 ) ، وربما أعادوها فوصلوها ب : ذا ، وهذا ، وهؤلاء ، فيقولون : ها أنت ذا قائما ، وها أنتم هؤلاء .
قال الله تعالى في سورة النِّساء : ( هَاأَنْتُمْ هَاؤُلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِى الْحَيَواةِ الدُّنْيَا ) ( 108 ) .
قال : فإذا كان الكلام على غير التَّقريب ، أو كان مع اسم ظاهر ، جَعلوها مَوْصولةً ب ( ذا ) ، فيقولون : ها هو ، وهذان هما ، إذا كان على خبر يَكْتفي كُلُّ واحد منهما بصاحبه بلا فِعل ، والتَّقْريب لا بُدّ منه من فِعل لنُقْصانه ، وأَحَبّوا أن يُفرّقوا بذلك بين التَّقريب وبين مَعْنى الاسم الصَّحيح .
وقال أبو زيد : بنو عُقيل يقولون : هؤلاء ممدود مُنوَّن مَهْموز قومك ، وذهب أمسٍ بما فيه ، بتنوين .
وتميم تقول : هؤلاء قومُك ، ساكِن .
وأهل الحجاز يقولون : هؤلاء قومك ، مَمدود مَهْموز مَخْفوض .
قال : وقالوا : كِلْتَاتَيْن ، وهاتَين ، بمَعْنى واحد .
وأما تأنيث ( هذا ) فإنّ أبا الهيثم قال : يُقال في تأنيث ( هذا ) هذه ، مُنطلقة ، فَيصلون ياء بالهاء .
وقال بعضُهم : هذي ، مُنطلقة ، وتِي ، مُنْطلقة ، وتا ، مُنْطلقة .
وقال كَعب الغَنَوِيّ :
وأنْبَأْتُمانِي أنّما الموتُ بالقُرَى
فكيف وهاتَا رَوْضةٌ وكَثِيبٌ
يُريد : فكيف وهذه ؟
وقال ذو الرُّمَّة في ( هذا ) و ( هذه ) :
فهذي طَواها بُعْد هَذِي وهذه
طَواها لهَذِي وَخْدُها وانْسِلاَلُها
قال : وقال بعضُهم : ( هذاتُ ) ، مُنطلقة ، وهي شاذّة مَرْغوب عنها .
قال : وقالوا : تيك ، وتلك ، وتالك ، مُنطلقة ؛ وقال القُطاميّ :
تعَلّم أنّ بعد الغَيّ رُشْداً
وأنّ لتالك الغُمرَ انْقِشَاعا
فصيّرها ( تالك ) ، وهي مقُولة .
وإذا ثَنّيت ( تا ) ، قلت : تانِك فَعَلَتا ذلك ، وتانِّك فَعَلتا ذاك ، بالتَّشديد .
وقالوا في تَثنية ( الذي ) : اللّذانِ واللّذانّ ، واللّتانِ واللتانّ .
وأما الجمع فيقال : أولئك فَعلوا ذلك ، بالمدّ ، وأولاك ، بالقَصْر ، والواو ساكنة فيهما .
تَصْغير ذا ، وتا ، وجمعهما
أَهْل الكوفة يُسمُّون : ذا ، وتا ، وتلك وذلك ، وهذا ، وهذه ، وهؤلاء ، والّذي والذين ، والتي ، واللاتي : حُروفَ المُثُل .
وأَهْلُ البَصرة : يُسمّونها حُروفَ الإِشارة ،
والأَسْماء المُبْهمة .
فقالوا في تَصْغير ( هذا ) : ذَيّا ، مثل تصغير ( ذا ) ، لأن ( ها ) تَنبيه ، و ( ذا ) إشارة وصفةٌ ومِثالٌ لاسم مَن تُشير إليه .
فقالوا : وتصغير ( ذلك ) : ذيّا ، وإن شئت : ذيّالك . فمن قال : ( ذيّا ) زعم أن اللام ليست بأصلية ، لأن معنى ( ذلك ) : ذاك ، والكاف كاف المُخاطب . ومن قال : ذيّالك ، صَغَّر على اللفظ .
وتَصغير ( تلك ) : تيّا ، وتَيّالك .
وتصغير ( هذه ) : تَيّا .
وتصغير ( أولئك ) : أُوليّا .
وتصغير ( هؤلاء ) : هؤليّا .
قال : وتصغير ( اللاتي ) مثل تصغير ( التي ) ، وهي : اللّتَيَّا .
وتصغير ( اللاتي ) : اللّوَيّا .
وتصغير ( الذي ) : اللّذَيّا ؛ و ( الذين ) : اللّذَيُّون .
وقال أبو العبّاس أحمدُ بنُ يحيى : يُقال للجماعة التي واحدتها مؤنّثة : اللاتي ، واللائي ، والجماعة التي واحدها مذكّر : اللائي ، ولا يُقال : ( الّلاتي ) إلا للتي واحدتها مؤنثة ؛ يقال : هُنّ الّلاتي فَعَلْن كذا وكذا ، والّلائي فعلن كذا ؛ وهم الرجال الّلائي والّلاءُون فَعَلوا كذا وكذا ، وأَنشد الفَرّاء :
همُ الّلاءُون فَكَّوا الغُلَّ عنِّي
بِمَرْو الشّاهِجانِ وهُمْ جَنَاحِي
وقال الله تعالى : ( وَاللَاتِى يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمْ ) ( النساء : 15 ) .
وقال في مَوضع آخر : ( أَشْهُرٍ وَاللَّاتِي لَمْ ) ( الطلاق : 4 ) .
ومنه قولُ الشاعر :
من الّلائي لم يَحْجُجْنَ يَبْغِين حِسْبَةً
ولكنْ ليَقْتُلْنَ البَرِيء الْمُغَفَّلاَ
وقال العجَّاج :
بَعْدَ اللّتَيَا واللَّتّيّا والّتي
إذا عَلتْهَا أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ
يُقال : إذا لَقِيَ منه الجَهد والشِّدة . أراد : بعد عَقَبة من عِقاب الموت مُنْكرة ، إذا أَشْرَفت عليها النفس تردَّت ، أي هَلكت . وقَبْله :
إلى أَمَارٍ وأَمَارِ مُدَّتي
دافَع عنِّي بنَقير مَوْتتِي
بَعد اللتيّا واللَّتّيّا والتي
إذا عَلَتْها أَنْفُسٌ تَردَّتِ
فارتاح ربِّي وأراد رَحْمتي
ونِعمةً أتمّها فتمَّتِ
وقال اللَّيْثُ : ( الذي ) تعريف ( لذْ ) و ( لِذَى ) فلما قصُرَت قَوّوا الّلام بلامٍ أُخرى .
ومن العَرب مَن يحذف الياء فيقول : هذا اللَّذْ فَعل كذا ، بتسكين الذال ؛ وأَنشد :
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيَةً فاصْطِيدا
والاثنين : هذان اللذان ، وللجميع : هؤلاء الذين .
قال : ومنهم من يقُول : هذان اللّذا .
فأما الذين أَسكنوا الذال وحذفوا الياء التي بعدها فإنّهم لما أَدخلوا في الاسم لام المَعرفة طَرحوا الزّيادة التي بعد الذال وأُسكنت الذال ، فلما ثَنَّوْا حذفوا النون فأدخلوا على الاثنين لحذف النُّون ما أَدخلوا على الواحد بإسكان ( الذال ) ، وكذلك الجميع .
فإن قال قائلٌ : ألا قالوا : اللَّذُو ، في الجمع بالواو ؟ فقُل : الصواب في القياس ذلك ، ولكن العرب اجتمعت على ( الذي ) بالياء ، والجر والنصب والرفع سواء .
وأنشد :
إنّ الذي حانتْ بفَلْجٍ دِماؤُهم
همُ القومُ كلُّ القوم يا أمَّ خالدِ
وقال الأخْطل :
أَبَنِي كُلَيْبٍ إن عَمَّيَّ اللّذا
قتَلا الملوكَ وفكّكَا الأغْلاَلاَ
وكذلك يقولون : اللّتا ، والتي . وأنشد :
هما اللّتا أَقْصَدني سَهْماهُما
وقال الخليلُ وسِيبَويه ، فيما رواه أبو إسحاق لهما : إنهما قالا : ( الذين ) لا يَظهر فيها الإعراب ، تقول في النَّصب والرفع والجر : أتاني الذين في الدار ، ورأيت الذين في الدار ، ومررت بالذين في الدار ، وكذلك : الذي في الدار .
قالا : وإنّما مُنِعا الإعراب لأنّ الإعراب إنما يكون في أواخر الأسماء ، و ( الذي ) و ( الذين ) مُبهمان لا يَتِمّان إلا بصِلاتهما ، فلذلك مُنِعا الإعراب . وأصل ( الذي ) : ( لذ ) فاعلم على وزن ( عم ) .
فإن قال قائل : فما بالك تقول : أتاني اللذان في الدار ، ورأيت الذين في الدار ؛ فتُعرب ما لا يُعْرب في الواحد في تَثْنِيَته ، نحو : هذان ، وهذين ؛ وأنت لا تُعربُ ( هذا ) و ( لا هؤلاء ) ؟
فالجواب في ذلك أن جميع ما لا يُعْرب في الواحد مُشَبَّه بالحرف الذي جاء لمعنًى ، فإن ثَنَّيْته فقد بَطَل شَبَهُ الحَرْف الذي جاء لمعنى ، لأنّ حروف المعاني لا تُثَنّى .
فإن قال قائلٌ : فلِمَ مَنَعتْه الإعراب في الجمع ؟ .
قلتُ : لأنّ الجَمْع ليس على حدّ التَّثْنية كالواحد ، ألا تَرى أنّك تَقُول في جَمْع ( هذا ) : هؤلاء يا فتى ، فجعلته اسماً للجمع ، فَتبْنيه كما بَنَيْتَ الواحد .
ومَن جَمع ( الذين ) على حد التَّثْنية قال : جاءني الَّذُون في الدار ، ورأيتُ الّذين في الدّار . وهذا لا يَنبغي أن يقع ؛ لأنّ الجَمع يُسْتَثنى فيه عن حدّ التَّثْنية ، والتَّثْنية
ليس لها إلا ضَرْبٌ واحد .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الأُلَى : في معنى ( الذين ) ؛ وأَنشد :
فإن الأُلَى بالطَّفّ مِن آلِ هاشِمِ
قال ابنُ الأنباريّ : قال ابن قُتَيْبة في قوله عَزّ وجلّ : ( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً ) ( البقرة : 17 ) مَعْناه : كَمثل الّذين اسْتَوْقَدُوا ناراً ؛ ف ( الذي ) قد يأتي مُؤدِّياً عن الْجَميع في بعض المواضع ؛ واحْتَجّ بقوله :
إنّ الذي حانَتْ بفَلْج دِماؤهم
قال أبو بَكر : احْتجاجُه على الآية بهذا البيت غَلَطٌ ؛ لأن ( الذي ) في القُرآن اسمٌ واحد ربما أَدَّى عن الجَمع فلا واحدَ له ، و ( الذي ) في البيت جَمْعٌ واحدُه ( اللَّذ ) وتَثْنيته ( اللذا ) وجمعه ( الذي ) .
والعرب تقول : جاءني الّذي تكلَّموا . وواحد ( الذي ) : اللَّذ ؛ وأَنْشد :
يا ربّ عَبْس لا تُبارِكْ في أَحَدْ
في قائمٍ منهم ولا فيمن قَعَدْ
إلاّ الذي قامُوا بأَطْراف المَسَدْ
أراد : الّذين .
قال أبو بكر : و ( الّذي ) في القرآن واحد ليس له واحد : و ( الذي ) في البيت جَمعٌ له واحد ؛ وأنشد الفَراء :
فكنتُ والأمْر الّذي قد كِيدَا
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيةً فاصْطِيدَا
وقال الأخْطل :
أَبني كُلَيب إنّ عَمَّيّ اللَّذا
قَتَلاَ المُلُوكَ وفَكَّكَا الأَغْلاَلاَ
قال : و ( الذي ) يكون مؤدِّياً عن الجمع . وهو واحد لا واحد له في مثل قَوْل الناس : أُوصي بمالي للذي غَزَا وحَجّ . معناه : للغازين والحجّاج .
وقال الله تعالى : ( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَحْسَنَ ) ( الأنعام : 154 ) .
قال الفَرّاء : مَعْناه : تماماً للمُحْسنين ، أي تماماً للّذين أَحْسنوا . يَعْني أنّه تمَّمَ كتُبَهم بكتابه .
ويجوز أنْ يكون المَعنى : تماماً على ما أَحْسن ، أي تماماً للذي أَحْسَنه مِن العِلْم وكُتُب الله القديمة .
قال : ومَعْنى قوله تعالَى : ( كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً ) ( البقرة : 17 ) أي مَثَلُ هؤلاء المُنافقين كَمثل رَجُلٍ كان في ظُلْمة لا يُبْصر من أَجلها ما عن يَمينه وشِماله وورائه وبَين يَدَيه ، وأَوْقد ناراً فأَبْصر بها ما حَوله من قذًى وأذًى ، فبينا هو كذلك طَفِئت نارُه فرجَع إلى ظُلْمته الأُولى ، فكذلك المُنافقون كانُوا في ظُلمة الشِّرْك ثم أَسْلموا فعرَفوا الخَيْر والشَّرَّ بالإسلام ، كما عَرف المُستوقد لما طفِئت نارُه ورَجع إلى أَمْره الأَوّل .
تفسير ذو ، وذات
قال : اللَّيْثُ : ( ذُو ) اسْم ناقص : وتَفسيره : صاحب ذلك ، كقولك : فلانٌ ذو مال ، أي صاحب مال ، والتَّثْنية : ذَوَان ، والجمع : ذَوُون .
قال : وليس في كلام العرب شيءٌ يكون إعرابُه على حَرْفين غير سَبع كلمات ، وهنّ : ذو ، وفو ، وأخو ، وأبو ، وحمو ، وامرؤ ، وابنم .
فأما ( فو ) فإنك تقول : رأيت فَا زَيْدٍ ، وهذا فُو زَيْدٍ .
ومنهم مَن يَنْصب ( الفا ) في كُلّ وَجْه ، قال العجّاجَ يَصف الخَمر :
خالَط مِن سَلْمَى خَياشِيمَ وفَا
وقال الأصمعيّ : قال بِشْر بن عُمر : قلتُ لذي الرُّمَّة : أرأيت قَوْلَه :
خالَط مِن سَلْمَى خياشِيمَ وفَا
قال : إنّا لنقولها في كلامنا : قبح الله ذافَا
قال أبو مَنْصور : وكلامُ العرب هو الأوّل ، وذا نادِرٌ .
قال اللَّيْثُ : وتقول في تأنيث ( ذو ) : ذات ، تقول : هي ذات مالٍ ؛ فإذا وقفت فمنهم مَن يَدع التاء على حالها ظاهرَة في الوقُوف ، لكثرة ما جَرَت على اللِّسان ؛ ومنهم من يَرُدّ الفاء إلى هاء التأنيث ، وهو القياس .
وتقول : هي ذاتُ مالٍ ، وهما ذواتا مالٍ ، ويجوز في الشِّعر : ذاتا مالٍ ، والتَّمام أحسن ؛ قال الله تعالى : ( ) تُكَذِّبَانِ ذَوَاتَآ أَفْنَانٍ ) ( الرحمن : 48 ) . وتقول في الجمع : الذّوُون .
قال اللَّيْثُ : وهم الأدْنَون والأوْلَوْن ؛ وأنشد للكُمَيت :
وقد عَرَفت مَواليها الذّوِينَا
أي الأخَصِّين ، وإنما جاءت النُّون لِذهاب الإضافة .
وتقول في جمع ( ذو ) : هُم ذَوُو مالٍ ، وهُنّ ذوات مال ، ومثله : أُولو مال ، وهن أُلاَت مالٍ .
وتقول العربُ : لقيتُه ذا صباحٍ ؛ ولو قيل : ذاتَ صَباح ، مِثْلَ : ذاتَ يومٍ ، لَحَسُن ، لأنَّ ( ذا ) و ( ذات ) يُراد بهما وَقت مُضاف إلى اليوم والصَّباح .
وأما قولُ الله تعالى : ( فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بِيْنِكُمْ ) ( الأنفال : 1 ) ، فإنّ أبا العبّاس أحمد بن يحيى قال : أراد الحالة التي للبَيْن ، وكذلك أتيتُك ذاتَ العِشاء ، أراد الساعة التي فيها العِشاء .
وقال أبو إسحاق : مَعْنى ) ذَاتَ بِيْنِكُمْ ( : حقيقة وَصْلكم ، أي اتّقوا الله وكونُوا مجتمعين على أمر الله ورسوله . وكذلك معنى : اللّهم أصلح ذاتَ البَين ، أي أَصلح الحال التي يَجْتمع بها المُسلمون .
أبو عُبَيد ، عن الفَرّاء : يقال : لَقِيتُه ذاتَ يَوْمٍ ، وذاتَ لَيْلة ، وذات العُوَيْم ، وذات الزُّمَيْن ، ولقيتُه ذا غَبُوق ، بغير تاء ، وذا صَبُوح .
ثَعلب ، عن ابْن الأعْرابيّ : تقول : أتيتُه ذات الصَّبُوح ، وذاتَ الغَبُوق ، إذا أَتَيته غُدْوَةً وعَشِيَّة ، وأتيته ذا صباح وذا مَساء .
قال : وأتيتُهم ذات الزُّمَيْن ، وذات العُوَيم ، أي مذ ثلاثة أزمان وأَعْوام .
وذات الشيء : حقيقتُه وخاصته .
وقال اللَّيْثُ : يُقال : قلّت ذاتُ يدِه .
قال : و ( ذات ) ها هنا : اسمٌ لما مَلَكت يداه ، كأنّها تَقع على الأَموال .
وكذلك : عَرَفه من ذات نَفْسه : كأنه يَعْني سَرِيرتَه المُضْمَرة .
قال : و ( ذات ) ناقصةٌ ، تمامُها : ذواتٌ ، مثل : نَواة ، فحذفوا منها الواو ، فإذا ثَنَّوا أَتَمُّوا فقالوا : ذواتان ، كقولك : نواتان ، وإذا ثلّثوا رَجَعوا إلى ( ذات ) فقالوا : ذَوَات ، ولو جَمعوا على التّمام لقالوا : ذَوَيَات ، كقولك : نَوَيات ، وتصغيرها : ذُوَيّة .
وقال ابن الأَنباريّ في قوله عَزّ وجَلّ : ( إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ) ( المائدة : 8 ) مَعْناه : بحَقيقة القُلوب من المُضْمرات ، فتَأنيث ( ذات ) لهذا المَعْنى ، كما قال : ( وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ) ( الأنفال : 7 ) فأنَّث على مَعْنى ( الطائفة ) كما يُقال : ذاتَ يوم ، فيُؤنِّثون لأنّ مَقْصدهم : لقيته مَرَّةً في يوم .
وقوله تعالى : ( وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ ) ( الكهف : 17 ) ، أُريد ( بذات ) : الجهة ، فلذلك أنّثها ؛ أَراد : جِهة ذات يمين الكَهْف وذات شِماله .

_Türkçe çeviri henüz yok_

#### Madde başı: أذي

باب لفيف حرف الذال
ذا ، ذأي ، وذا ، ذوى ، ذيت ، وذذ ، أذى ، ذيا ، وذأ ، ذأذأ ، أذي .
ذا : قال أبو العبّاس أحمد بن يَحيى ، ومحمد بن يَزيد : ذا ، يكون بمَعْنى : هذا ؛ ومنه قوله تعالَى : ( مَن ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ) ( البقرة : 255 ) .
ويكون بمعْنى ( الّذي ) .
قالا : ويُقَال : هذا ذو صَلاح ، ورَأيتُ هذا ذا صلاح ، ومَرَرْت بهذا ذي صَلاح ؛ ومَعْناه كلّه : صاحب صَلاَح .
وأَخْبرني المُنْذِريّ عن أبي الهَيْثَمِ أنه قال : ذا ، اسم كُلِّ مُشارٍ إليه مُعَايَنٍ يَراه المُتكلِّم والمُخاطَب .
قال : والاسم مِنها ( الذال ) وَحْدَها ، مَفْتوحة .
وقالوا : الذال وحدها هو الاسم المُشار إليه ، وهو اسم مُبْهم لا يُعْرف ما هو حتى يُفَسَّر بما بَعده ؛ كقولك : ذا الرَّجُل ، ذا الفَرس ، فهذا تفْسير ( ذا ) . ونَصْبه ورَفْعه وخَفْضه سَوَاء .
قال : وجعلوا فتحة الذال فَرْقاً بين التَّذكير والتأنيث ، كما قالوا : ذا أخوك .
وقالوا للأنثى : ذي أختك ، فكسروا الذال في الأنثى . وزادُوا مع فتحة الذالِ في المذكَّر ألفاً ، ومع كَسرتها للأنثى ياءً ، كما قالوا : أنتَ وأنتِ .
وأفادني غيرُه عن أبي حاتم عن الأصمعيّ أنه قال : العربُ تقول : لا أُكلِّمك في ذي السَّنة ، وفي هذي السنة . ولا يُقال : في ذا السَّنَة ، وهو خطأ ، إنما يقال : في هذه السَّنةِ ، وفي هذي السنة ، وفي ذي السَّنة . وكذلك لا يُقال : أدْخُل ذا الدار ، ولا ألبس ذا الجُبة ، إنما الصواب : أدخل ذِي الدَّار ، وأَلبس ذي الجُبّة .
ولا يكون ( ذا ) إلا لمذكَّر ؛ يقال : هذه الدار ، وذي المرأة .
ويقال : دَخَلْت تلك الدار ، وتيك الدار ؛ ولا يقال : ذيك الدار .
وليس في كلام العرب ( ذيك ) ألبتّة . والعامة تُخطىء فيه فتقول : كيف ذيك المرأة ؟ والصواب : كيف تيك المرأة ؛ وأَنْشد المُبرِّد :
أمِن زَيْنبَ ذي النّارُ
قُبَيل الصُّبْح ما تَخْبُو
إذا ما خَمَدت يُلقَى
عليها المَنْدَلُ الرّطْبُ
قال أبو العبّاس : ذي ، معناه : ذه ؛ يُقال : ذا عبد الله ، وذي أَمَة الله ، وذه أَمَة الله ، وته أَمَة الله ؛ وتا أَمَة الله .
قال : ويقال : هذي هِنْد ، وهاته هند ، وهاتا هند ، على زيادة ( ها ) التَّنبيه .
قال : وإذا صَغّرت ( ذه ) قلت : تيّا ، تَصْغير ( ته ) أو ( تا ) ؛ ولا تُصَغر ( ذه ) على لفظها ، لأنك إذا صَغّرت ( ذا ) قلت ( ذيّا ) ولو صغَّرت ( ذه ) لقلت ( ذيّا ) ، فالْتَبس المذكّر ، فصغروا ما يخالف فيه المؤنَّثُ المذكَّرَ .
قال : والمبهمات يُخالف تصغيرها تصغيرَ سائر الأسْماء .
تفسير ذاك ، وذلك
قال أبو الهَيْثم فيما أَخْبرني عنه المُنْذريّ : إذا بَعد المُشار إليه من المُخاطب ، وكان المُخاطب بعيداً ممّن يُشير إليه ، زادوا كافاً ، فقالوا : ذاك أخوك . وهذه الكاف ليست في موضع خَفْض ولا نَصْب ، إنما أشبهت كاف قولك ( أخاك ) و ( عصاك ) فتوهّم السامعون أن قَول القائل : ذاك أخوك ، كأنّها في مَوضع خَفْض لإشْباهها كاف ( أخاك ) . وليس ذلك كذلك ، إنما تلك كاف ضُمّت إلى ( ذا ) لبُعد ( ذا ) من المُخاطب ، فلمّا دخل فيها هذا اللَّبس زادوا فيها لاماً ، فقالوا : ذلك أخوك ؛ وفي الجماعة : أولئك إخوتك . فإن اللام إذا دخلت ذهبت بمَعْنى الإضافة .
ويُقال : هذا أخوك ، وهذا أخ لك ، وهذا لك أخ ، فإذا أُدخلت اللام فلا إضافة .
قال أبو الهَيْثم : وقد أعلمتك أن الرفع والنَّصب والخفض في قوله : ( ذا ) سواء ، تقول : مررت بذا ، ورأيت ذا ، وقام ذا ، فلا يكون فيها علامة رَفْع الإعراب ولا خَفضه ولا نَصبه ، لأنه غير متمكِّن ، فلما ثَنَّوا زادوا في التَّثْنية نوناً فأبقوا الألف ، فقالوا ، ذان أخواك ، وذانك أخواك ؛ قال الله تعالى : ( مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ ) ( النساء : 173 ) .
ومن العرب من يُشَدِّد هذه النون فيقول : ذانِّك أخواك . وهم الّذين يَزيدون اللام في ( ذاك ) فيقولون : ذلك ، فجعلوا هذه التشديدة بدل اللام .
وأَخْبرني المُنْذريّ ، عن أبي العبّاس ، قال : قال الأخْفَش في قوله تعالى : ( مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ ) ( النساء : 173 ) قال : وقرأ بعضهم ( فذانِّك برهانان ) ، قال : وهم الذين قالوا : ذلك ، أدخلوا التثقيل للتأكيد ، كما أدخلوا اللام في ( ذلك ) .
قال أبو العبّاس : وقال الفَرّاء : وشدّدوا هذه النّون ليُفْرق بينها وبين النُّون التي تَسْقط للإِضافة ، لأنّ ( هذان ) و ( هاتان ) لا تُضاف .
وقال الكِسائيّ : هي من لغة من قال : هذا
أقال ذلك ، فزادوا على الألف ألفاً ، كما زادوا على النون نوناً ، ليفصل بينها وبين الأسماء المتمكِّنة .
وقال الفرّاء : اجتمع القُرّاء على تخفيف النون من ( ذانك ) ، وكثير من العرب يقول : فذانك قائمان ، وهذان قائمان ، واللَّذان قالا ذلك .
وقال أبو إسحاق : فذانك ، تثنية ( ذاك ) ، وذانَّك ، تثنية ذلك ، يكون بدل اللام في ذلك تشديد النون في ( ذانك ) .
وقال أبو إسحاق : الاسم من ( ذلك ) : ذا ، و ( الكاف ) زيد للمخاطبة ، فلا حظّ لها في الإعراب .
قال سيبويه : لو كان لها حظٌّ في الإعراب لقلت : ذلك نَفْسك زيد ، وهذا خطأ .
ولا يجوز إلا : ذلك نفسه زيد ، وكذلك ذانك ، يشهد أن الكاف لا موضع لها ، ولو كان لها موضع لكان جرّاً بالإضافة ، والنون لا تدخل مع الإضافة ، واللام زيدت مع ذلك للتوكيد ، تقول : ذلك الحق ، وهذاك الحق . ويقبح : هذالك الحق ؛ لأن اللام قد أكدت مع الإشارة وكُسرت لالتقاء الساكنين ، أعني الألف من ( ذا ) ، واللام التي بعدها كان ينبغي أن تكون اللام ساكنة ، ولكنها كُسرت لما قلنا .
تفسير هذا
أخبرني المُنذريّ ، عن أبي الهَيْثم أنه سَمِعه يقُول : ها ، ألا ، حرفان يُفتتح بهما الكلام لا مَعنى لهما إلا افتتاح الكلام بهما ، تقول : هذا أخوك ، فها ، تنبيه ، وذا ، اسم المشار إليه ، وأخوك هو الخبر .
قال : وقال بعضُهم : ( ها ) ، تنبيه تفتح العرب الكلام به ، بلا مَعنى سوى الافتتاح ، ها إن ذا أخوك ، وألا إن ذا أخوك .
قال : وإذا ثَنّوا الاسم المبهم قالوا : تان أختاك ، وهاتان أختاك ، فرجعوا إلى ( تا ) . فلما جمعوا قالوا : أولاء إخوتك ، وأولاء أخواتك ، ولم يفرقوا بين الأنثى والذكر بعلامة .
قال : وأولاء ، ممدودة مقصورة : اسم لجماعه : ذا ، وذه ، ثم زادوا ( ها ) مع أولاء ، فقالوا : هؤلاء إخوتك .
وقال الفَرّاء في قوله تعالى : ( هَآأَنتُمْ أُوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ تُحِبُّونَهُمْ ) ( آل عمران : 119 ) : العَربُ إذا جاءت إلى اسم مَكنيّ قد وُصف بهذا وهذان وهؤلاء ، فَرّقوا بين ( ها ) ، وبين ( ذا ) وجعلوا المكنيّ بينهما ، وذلك في جهة التَّقْريب لا في غيرها ، ويقُولون : أين أنت ؟ فيقول القائل : ها أنا ذا . فلا يكادون يقولون : ها أنا ، وكذلك التَّنْبيه في الجمع .
ومنه قوله عزّ وجَلّ : ( هَآأَنتُمْ أُوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ تُحِبُّونَهُمْ (
 ( آل عمران : 119 ) ، وربما أعادوها فوصلوها ب : ذا ، وهذا ، وهؤلاء ، فيقولون : ها أنت ذا قائما ، وها أنتم هؤلاء .
قال الله تعالى في سورة النِّساء : ( هَاأَنْتُمْ هَاؤُلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِى الْحَيَواةِ الدُّنْيَا ) ( 108 ) .
قال : فإذا كان الكلام على غير التَّقريب ، أو كان مع اسم ظاهر ، جَعلوها مَوْصولةً ب ( ذا ) ، فيقولون : ها هو ، وهذان هما ، إذا كان على خبر يَكْتفي كُلُّ واحد منهما بصاحبه بلا فِعل ، والتَّقْريب لا بُدّ منه من فِعل لنُقْصانه ، وأَحَبّوا أن يُفرّقوا بذلك بين التَّقريب وبين مَعْنى الاسم الصَّحيح .
وقال أبو زيد : بنو عُقيل يقولون : هؤلاء ممدود مُنوَّن مَهْموز قومك ، وذهب أمسٍ بما فيه ، بتنوين .
وتميم تقول : هؤلاء قومُك ، ساكِن .
وأهل الحجاز يقولون : هؤلاء قومك ، مَمدود مَهْموز مَخْفوض .
قال : وقالوا : كِلْتَاتَيْن ، وهاتَين ، بمَعْنى واحد .
وأما تأنيث ( هذا ) فإنّ أبا الهيثم قال : يُقال في تأنيث ( هذا ) هذه ، مُنطلقة ، فَيصلون ياء بالهاء .
وقال بعضُهم : هذي ، مُنطلقة ، وتِي ، مُنْطلقة ، وتا ، مُنْطلقة .
وقال كَعب الغَنَوِيّ :
وأنْبَأْتُمانِي أنّما الموتُ بالقُرَى
فكيف وهاتَا رَوْضةٌ وكَثِيبٌ
يُريد : فكيف وهذه ؟
وقال ذو الرُّمَّة في ( هذا ) و ( هذه ) :
فهذي طَواها بُعْد هَذِي وهذه
طَواها لهَذِي وَخْدُها وانْسِلاَلُها
قال : وقال بعضُهم : ( هذاتُ ) ، مُنطلقة ، وهي شاذّة مَرْغوب عنها .
قال : وقالوا : تيك ، وتلك ، وتالك ، مُنطلقة ؛ وقال القُطاميّ :
تعَلّم أنّ بعد الغَيّ رُشْداً
وأنّ لتالك الغُمرَ انْقِشَاعا
فصيّرها ( تالك ) ، وهي مقُولة .
وإذا ثَنّيت ( تا ) ، قلت : تانِك فَعَلَتا ذلك ، وتانِّك فَعَلتا ذاك ، بالتَّشديد .
وقالوا في تَثنية ( الذي ) : اللّذانِ واللّذانّ ، واللّتانِ واللتانّ .
وأما الجمع فيقال : أولئك فَعلوا ذلك ، بالمدّ ، وأولاك ، بالقَصْر ، والواو ساكنة فيهما .
تَصْغير ذا ، وتا ، وجمعهما
أَهْل الكوفة يُسمُّون : ذا ، وتا ، وتلك وذلك ، وهذا ، وهذه ، وهؤلاء ، والّذي والذين ، والتي ، واللاتي : حُروفَ المُثُل .
وأَهْلُ البَصرة : يُسمّونها حُروفَ الإِشارة ،
والأَسْماء المُبْهمة .
فقالوا في تَصْغير ( هذا ) : ذَيّا ، مثل تصغير ( ذا ) ، لأن ( ها ) تَنبيه ، و ( ذا ) إشارة وصفةٌ ومِثالٌ لاسم مَن تُشير إليه .
فقالوا : وتصغير ( ذلك ) : ذيّا ، وإن شئت : ذيّالك . فمن قال : ( ذيّا ) زعم أن اللام ليست بأصلية ، لأن معنى ( ذلك ) : ذاك ، والكاف كاف المُخاطب . ومن قال : ذيّالك ، صَغَّر على اللفظ .
وتَصغير ( تلك ) : تيّا ، وتَيّالك .
وتصغير ( هذه ) : تَيّا .
وتصغير ( أولئك ) : أُوليّا .
وتصغير ( هؤلاء ) : هؤليّا .
قال : وتصغير ( اللاتي ) مثل تصغير ( التي ) ، وهي : اللّتَيَّا .
وتصغير ( اللاتي ) : اللّوَيّا .
وتصغير ( الذي ) : اللّذَيّا ؛ و ( الذين ) : اللّذَيُّون .
وقال أبو العبّاس أحمدُ بنُ يحيى : يُقال للجماعة التي واحدتها مؤنّثة : اللاتي ، واللائي ، والجماعة التي واحدها مذكّر : اللائي ، ولا يُقال : ( الّلاتي ) إلا للتي واحدتها مؤنثة ؛ يقال : هُنّ الّلاتي فَعَلْن كذا وكذا ، والّلائي فعلن كذا ؛ وهم الرجال الّلائي والّلاءُون فَعَلوا كذا وكذا ، وأَنشد الفَرّاء :
همُ الّلاءُون فَكَّوا الغُلَّ عنِّي
بِمَرْو الشّاهِجانِ وهُمْ جَنَاحِي
وقال الله تعالى : ( وَاللَاتِى يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمْ ) ( النساء : 15 ) .
وقال في مَوضع آخر : ( أَشْهُرٍ وَاللَّاتِي لَمْ ) ( الطلاق : 4 ) .
ومنه قولُ الشاعر :
من الّلائي لم يَحْجُجْنَ يَبْغِين حِسْبَةً
ولكنْ ليَقْتُلْنَ البَرِيء الْمُغَفَّلاَ
وقال العجَّاج :
بَعْدَ اللّتَيَا واللَّتّيّا والّتي
إذا عَلتْهَا أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ
يُقال : إذا لَقِيَ منه الجَهد والشِّدة . أراد : بعد عَقَبة من عِقاب الموت مُنْكرة ، إذا أَشْرَفت عليها النفس تردَّت ، أي هَلكت . وقَبْله :
إلى أَمَارٍ وأَمَارِ مُدَّتي
دافَع عنِّي بنَقير مَوْتتِي
بَعد اللتيّا واللَّتّيّا والتي
إذا عَلَتْها أَنْفُسٌ تَردَّتِ
فارتاح ربِّي وأراد رَحْمتي
ونِعمةً أتمّها فتمَّتِ
وقال اللَّيْثُ : ( الذي ) تعريف ( لذْ ) و ( لِذَى ) فلما قصُرَت قَوّوا الّلام بلامٍ أُخرى .
ومن العَرب مَن يحذف الياء فيقول : هذا اللَّذْ فَعل كذا ، بتسكين الذال ؛ وأَنشد :
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيَةً فاصْطِيدا
والاثنين : هذان اللذان ، وللجميع : هؤلاء الذين .
قال : ومنهم من يقُول : هذان اللّذا .
فأما الذين أَسكنوا الذال وحذفوا الياء التي بعدها فإنّهم لما أَدخلوا في الاسم لام المَعرفة طَرحوا الزّيادة التي بعد الذال وأُسكنت الذال ، فلما ثَنَّوْا حذفوا النون فأدخلوا على الاثنين لحذف النُّون ما أَدخلوا على الواحد بإسكان ( الذال ) ، وكذلك الجميع .
فإن قال قائلٌ : ألا قالوا : اللَّذُو ، في الجمع بالواو ؟ فقُل : الصواب في القياس ذلك ، ولكن العرب اجتمعت على ( الذي ) بالياء ، والجر والنصب والرفع سواء .
وأنشد :
إنّ الذي حانتْ بفَلْجٍ دِماؤُهم
همُ القومُ كلُّ القوم يا أمَّ خالدِ
وقال الأخْطل :
أَبَنِي كُلَيْبٍ إن عَمَّيَّ اللّذا
قتَلا الملوكَ وفكّكَا الأغْلاَلاَ
وكذلك يقولون : اللّتا ، والتي . وأنشد :
هما اللّتا أَقْصَدني سَهْماهُما
وقال الخليلُ وسِيبَويه ، فيما رواه أبو إسحاق لهما : إنهما قالا : ( الذين ) لا يَظهر فيها الإعراب ، تقول في النَّصب والرفع والجر : أتاني الذين في الدار ، ورأيت الذين في الدار ، ومررت بالذين في الدار ، وكذلك : الذي في الدار .
قالا : وإنّما مُنِعا الإعراب لأنّ الإعراب إنما يكون في أواخر الأسماء ، و ( الذي ) و ( الذين ) مُبهمان لا يَتِمّان إلا بصِلاتهما ، فلذلك مُنِعا الإعراب . وأصل ( الذي ) : ( لذ ) فاعلم على وزن ( عم ) .
فإن قال قائل : فما بالك تقول : أتاني اللذان في الدار ، ورأيت الذين في الدار ؛ فتُعرب ما لا يُعْرب في الواحد في تَثْنِيَته ، نحو : هذان ، وهذين ؛ وأنت لا تُعربُ ( هذا ) و ( لا هؤلاء ) ؟
فالجواب في ذلك أن جميع ما لا يُعْرب في الواحد مُشَبَّه بالحرف الذي جاء لمعنًى ، فإن ثَنَّيْته فقد بَطَل شَبَهُ الحَرْف الذي جاء لمعنى ، لأنّ حروف المعاني لا تُثَنّى .
فإن قال قائلٌ : فلِمَ مَنَعتْه الإعراب في الجمع ؟ .
قلتُ : لأنّ الجَمْع ليس على حدّ التَّثْنية كالواحد ، ألا تَرى أنّك تَقُول في جَمْع ( هذا ) : هؤلاء يا فتى ، فجعلته اسماً للجمع ، فَتبْنيه كما بَنَيْتَ الواحد .
ومَن جَمع ( الذين ) على حد التَّثْنية قال : جاءني الَّذُون في الدار ، ورأيتُ الّذين في الدّار . وهذا لا يَنبغي أن يقع ؛ لأنّ الجَمع يُسْتَثنى فيه عن حدّ التَّثْنية ، والتَّثْنية
ليس لها إلا ضَرْبٌ واحد .
ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : الأُلَى : في معنى ( الذين ) ؛ وأَنشد :
فإن الأُلَى بالطَّفّ مِن آلِ هاشِمِ
قال ابنُ الأنباريّ : قال ابن قُتَيْبة في قوله عَزّ وجلّ : ( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً ) ( البقرة : 17 ) مَعْناه : كَمثل الّذين اسْتَوْقَدُوا ناراً ؛ ف ( الذي ) قد يأتي مُؤدِّياً عن الْجَميع في بعض المواضع ؛ واحْتَجّ بقوله :
إنّ الذي حانَتْ بفَلْج دِماؤهم
قال أبو بَكر : احْتجاجُه على الآية بهذا البيت غَلَطٌ ؛ لأن ( الذي ) في القُرآن اسمٌ واحد ربما أَدَّى عن الجَمع فلا واحدَ له ، و ( الذي ) في البيت جَمْعٌ واحدُه ( اللَّذ ) وتَثْنيته ( اللذا ) وجمعه ( الذي ) .
والعرب تقول : جاءني الّذي تكلَّموا . وواحد ( الذي ) : اللَّذ ؛ وأَنْشد :
يا ربّ عَبْس لا تُبارِكْ في أَحَدْ
في قائمٍ منهم ولا فيمن قَعَدْ
إلاّ الذي قامُوا بأَطْراف المَسَدْ
أراد : الّذين .
قال أبو بكر : و ( الّذي ) في القرآن واحد ليس له واحد : و ( الذي ) في البيت جَمعٌ له واحد ؛ وأنشد الفَراء :
فكنتُ والأمْر الّذي قد كِيدَا
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيةً فاصْطِيدَا
وقال الأخْطل :
أَبني كُلَيب إنّ عَمَّيّ اللَّذا
قَتَلاَ المُلُوكَ وفَكَّكَا الأَغْلاَلاَ
قال : و ( الذي ) يكون مؤدِّياً عن الجمع . وهو واحد لا واحد له في مثل قَوْل الناس : أُوصي بمالي للذي غَزَا وحَجّ . معناه : للغازين والحجّاج .
وقال الله تعالى : ( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَحْسَنَ ) ( الأنعام : 154 ) .
قال الفَرّاء : مَعْناه : تماماً للمُحْسنين ، أي تماماً للّذين أَحْسنوا . يَعْني أنّه تمَّمَ كتُبَهم بكتابه .
ويجوز أنْ يكون المَعنى : تماماً على ما أَحْسن ، أي تماماً للذي أَحْسَنه مِن العِلْم وكُتُب الله القديمة .
قال : ومَعْنى قوله تعالَى : ( كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً ) ( البقرة : 17 ) أي مَثَلُ هؤلاء المُنافقين كَمثل رَجُلٍ كان في ظُلْمة لا يُبْصر من أَجلها ما عن يَمينه وشِماله وورائه وبَين يَدَيه ، وأَوْقد ناراً فأَبْصر بها ما حَوله من قذًى وأذًى ، فبينا هو كذلك طَفِئت نارُه فرجَع إلى ظُلْمته الأُولى ، فكذلك المُنافقون كانُوا في ظُلمة الشِّرْك ثم أَسْلموا فعرَفوا الخَيْر والشَّرَّ بالإسلام ، كما عَرف المُستوقد لما طفِئت نارُه ورَجع إلى أَمْره الأَوّل .
تفسير ذو ، وذات
قال : اللَّيْثُ : ( ذُو ) اسْم ناقص : وتَفسيره : صاحب ذلك ، كقولك : فلانٌ ذو مال ، أي صاحب مال ، والتَّثْنية : ذَوَان ، والجمع : ذَوُون .
قال : وليس في كلام العرب شيءٌ يكون إعرابُه على حَرْفين غير سَبع كلمات ، وهنّ : ذو ، وفو ، وأخو ، وأبو ، وحمو ، وامرؤ ، وابنم .
فأما ( فو ) فإنك تقول : رأيت فَا زَيْدٍ ، وهذا فُو زَيْدٍ .
ومنهم مَن يَنْصب ( الفا ) في كُلّ وَجْه ، قال العجّاجَ يَصف الخَمر :
خالَط مِن سَلْمَى خَياشِيمَ وفَا
وقال الأصمعيّ : قال بِشْر بن عُمر : قلتُ لذي الرُّمَّة : أرأيت قَوْلَه :
خالَط مِن سَلْمَى خياشِيمَ وفَا
قال : إنّا لنقولها في كلامنا : قبح الله ذافَا
قال أبو مَنْصور : وكلامُ العرب هو الأوّل ، وذا نادِرٌ .
قال اللَّيْثُ : وتقول في تأنيث ( ذو ) : ذات ، تقول : هي ذات مالٍ ؛ فإذا وقفت فمنهم مَن يَدع التاء على حالها ظاهرَة في الوقُوف ، لكثرة ما جَرَت على اللِّسان ؛ ومنهم من يَرُدّ الفاء إلى هاء التأنيث ، وهو القياس .
وتقول : هي ذاتُ مالٍ ، وهما ذواتا مالٍ ، ويجوز في الشِّعر : ذاتا مالٍ ، والتَّمام أحسن ؛ قال الله تعالى : ( ) تُكَذِّبَانِ ذَوَاتَآ أَفْنَانٍ ) ( الرحمن : 48 ) . وتقول في الجمع : الذّوُون .
قال اللَّيْثُ : وهم الأدْنَون والأوْلَوْن ؛ وأنشد للكُمَيت :
وقد عَرَفت مَواليها الذّوِينَا
أي الأخَصِّين ، وإنما جاءت النُّون لِذهاب الإضافة .
وتقول في جمع ( ذو ) : هُم ذَوُو مالٍ ، وهُنّ ذوات مال ، ومثله : أُولو مال ، وهن أُلاَت مالٍ .
وتقول العربُ : لقيتُه ذا صباحٍ ؛ ولو قيل : ذاتَ صَباح ، مِثْلَ : ذاتَ يومٍ ، لَحَسُن ، لأنَّ ( ذا ) و ( ذات ) يُراد بهما وَقت مُضاف إلى اليوم والصَّباح .
وأما قولُ الله تعالى : ( فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بِيْنِكُمْ ) ( الأنفال : 1 ) ، فإنّ أبا العبّاس أحمد بن يحيى قال : أراد الحالة التي للبَيْن ، وكذلك أتيتُك ذاتَ العِشاء ، أراد الساعة التي فيها العِشاء .
وقال أبو إسحاق : مَعْنى ) ذَاتَ بِيْنِكُمْ ( : حقيقة وَصْلكم ، أي اتّقوا الله وكونُوا مجتمعين على أمر الله ورسوله . وكذلك معنى : اللّهم أصلح ذاتَ البَين ، أي أَصلح الحال التي يَجْتمع بها المُسلمون .
أبو عُبَيد ، عن الفَرّاء : يقال : لَقِيتُه ذاتَ يَوْمٍ ، وذاتَ لَيْلة ، وذات العُوَيْم ، وذات الزُّمَيْن ، ولقيتُه ذا غَبُوق ، بغير تاء ، وذا صَبُوح .
ثَعلب ، عن ابْن الأعْرابيّ : تقول : أتيتُه ذات الصَّبُوح ، وذاتَ الغَبُوق ، إذا أَتَيته غُدْوَةً وعَشِيَّة ، وأتيته ذا صباح وذا مَساء .
قال : وأتيتُهم ذات الزُّمَيْن ، وذات العُوَيم ، أي مذ ثلاثة أزمان وأَعْوام .
وذات الشيء : حقيقتُه وخاصته .
وقال اللَّيْثُ : يُقال : قلّت ذاتُ يدِه .
قال : و ( ذات ) ها هنا : اسمٌ لما مَلَكت يداه ، كأنّها تَقع على الأَموال .
وكذلك : عَرَفه من ذات نَفْسه : كأنه يَعْني سَرِيرتَه المُضْمَرة .
قال : و ( ذات ) ناقصةٌ ، تمامُها : ذواتٌ ، مثل : نَواة ، فحذفوا منها الواو ، فإذا ثَنَّوا أَتَمُّوا فقالوا : ذواتان ، كقولك : نواتان ، وإذا ثلّثوا رَجَعوا إلى ( ذات ) فقالوا : ذَوَات ، ولو جَمعوا على التّمام لقالوا : ذَوَيَات ، كقولك : نَوَيات ، وتصغيرها : ذُوَيّة .
وقال ابن الأَنباريّ في قوله عَزّ وجَلّ : ( إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ) ( المائدة : 8 ) مَعْناه : بحَقيقة القُلوب من المُضْمرات ، فتَأنيث ( ذات ) لهذا المَعْنى ، كما قال : ( وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ) ( الأنفال : 7 ) فأنَّث على مَعْنى ( الطائفة ) كما يُقال : ذاتَ يوم ، فيُؤنِّثون لأنّ مَقْصدهم : لقيته مَرَّةً في يوم .
وقوله تعالى : ( وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ ) ( الكهف : 17 ) ، أُريد ( بذات ) : الجهة ، فلذلك أنّثها ؛ أَراد : جِهة ذات يمين الكَهْف وذات شِماله .

##### Türkçe

**باب لفيف حرف الذال**
**ذا** , **ذأي** , و**ذا** , **ذوى** , **ذيت** , و**ذذ** , **أذى** , **ذيا** , و**ذأ** , **ذأذأ** , **أذي** .

**ذا** : Ebû’l-ʿAbbâs Ahmed b. Yaḥyâ ve Muḥammed b. Yezîd dedi: **ذا** , şu mânâda olur: **هذا**; ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ( **مَن ذَا الَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ** ) (Bakara: 255).

Ve ( **الّذي** ) mânâsında olur.

İkisi dedi: Ve denilir: هذا ذو صَلاح, ve رَأيتُ هذا ذا صلاح, ve مَرَرْت بهذا ذي صَلاح; ve bunun hepsinin mânâsı: صَلاَح sahibi.

Münẕirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle dedi: **ذا** , konuşanın ve muhatabın gördüğü, gözle görülen her işaret edilene ait isimdir.

Dedi: Ve isim ondan, yalnız **الذال**’dır; fetha ile.

Ve dediler: Yalnız **الذال** işaret edilendir; ve o, kendisinden sonra olanla açıklanıncaya kadar ne olduğu bilinmeyen müphem bir isimdir; senin “ذا الرَّجُل, ذا الفَرس” demen gibi; işte bu, ( **ذا** )’nın açıklamasıdır. Onun nasbı, ref‘i ve hafdı birdir.

Dedi: Ve **الذال**’ın fethasını, müzekkerlik ile müenneslik arasında bir fark kıldılar; “ذا أخوك” dedikleri gibi.

Ve müennese: “ذي أختك” dediler; böylece müenneste **الذال**’ı kesrelediler. Ve müzekkerde **الذال**’ın fethasıyla birlikte bir ألف artırdılar; müenneste onun kesresiyle birlikte bir ياء (artırdılar); “أنتَ وأنتِ” dedikleri gibi.

Ebû Ḥâtim’den, Asmaʿî’den bana başkası fayda verdi ki o şöyle dedi: Araplar der: “لا أُكلِّمك في ذي السَّنة” ve “وفي هذي السنة”. Ve “في ذا السَّنَة” denilmez; o hatadır. Ancak denilir: “في هذه السَّنةِ” ve “وفي هذي السنة” ve “وفي ذي السَّنة”. Yine böyle: “أدْخُل ذا الدار” denilmez, “ولا ألبس ذا الجُبة” (denilmez); ancak doğru olan: “أدخل ذِي الدَّار” ve “وأَلبس ذي الجُبّة”.

Ve ( **ذا** ) ancak müzekker için olur; denilir: “هذه الدار” ve “وذي المرأة”.

Ve denilir: “دَخَلْت تلك الدار” ve “تيك الدار”; ve “ذيك الدار” denilmez.

Ve Arapların sözünde ( **ذيك** ) asla yoktur. Ve avam onda hata eder de şöyle der: “كيف ذيك المرأة ؟” Doğru olan: “كيف تيك المرأة”; ve Müberred inşâd etti:
أمِن زَيْنبَ ذي النّارُ
قُبَيل الصُّبْح ما تَخْبُو
إذا ما خَمَدت يُلقَى
عليها المَنْدَلُ الرّطْبُ

Ebû’l-ʿAbbâs dedi: **ذي** , mânâsı: **ذه**’dir; denilir: “ذا عبد الله” ve “وذي أَمَة الله” ve “وذه أَمَة الله” ve “وته أَمَة الله” ; “وتا أَمَة الله”.

Dedi: Ve denilir: “هذي هِنْد” ve “وهاته هند” ve “وهاتا هند” ; ( **ها** ) tenbîhinin ziyadesi üzere.

Dedi: Ve ( **ذه** )’yi küçülttüğün zaman “تيّا” dersin; ( **ته** )’nin yahut ( **تا** )’nın tasğîri. Ve ( **ذه** ) kendi lafzı üzere tasğîr edilmez; çünkü sen ( **ذا** )’yı tasğîr ettiğinde ( **ذيّا** ) dersin; eğer ( **ذه** )’yi tasğîr etseydin ( **ذيّا** ) derdin; böylece müzekker karışırdı; bu yüzden, müennesin müzekkere muhalefet ettiği şeyi tasğîr ettiler.

Dedi: Ve müphemâtın tasğîri, sair isimlerin tasğîrinden farklı olur.

**تفسير ذاك ، وذلك**
Ebû’l-Heysem, Münẕirî’nin bana haber verdiği şeyde şöyle dedi: İşaret edilen, muhataptan uzak olunca ve muhatap, işaret edenden uzak olunca, bir كاف artırdılar; böylece dediler: “ذاك أخوك”. Ve bu كاف, hafd yahut nasb mevkiinde değildir; ancak senin “( **أخاك** ) ve ( **عصاك** )” sözündeki كاف’a benzedi; böylece dinleyenler, söyleyenin “ذاك أخوك” sözünün, ( **أخاك** )’ın كاف’ına benzemesinden dolayı sanki hafd mevkiinde olduğunu vehmettiler. Ve durum öyle değildir; ancak o, ( **ذا** )’nın muhataptan uzaklığı için ( **ذا** )’ya eklenmiş bir كاف’tır. Bu karışıklık ona girince, ona bir لام artırdılar; böylece dediler: “ذلك أخوك”; cemaatte: “أولئك إخوتك”. Çünkü لام, girdiği zaman izâfet mânâsını giderir.

Ve denilir: “هذا أخوك” ve “وهذا أخ لك” ve “وهذا لك أخ”; lâm sokulunca artık izâfet yoktur.

Ebû’l-Heysem dedi: Sana bildirdim ki “( **ذا** )” sözünde ref‘, nasb ve hafd birdir; dersin: “مررت بذا” ve “ورأيت ذا” ve “وقام ذا”; böylece onda i‘râbın ref‘ alâmeti de, hafd alâmeti de, nasb alâmeti de olmaz; çünkü o, temekkün sahibi değildir. İkili yaptıklarında, tesniyede bir نون artırdılar ve ألف’ı bıraktılar; böylece dediler: “ذان أخواك” ve “وذانك أخواك”; Allah Teâlâ dedi: ( **مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ** ) (Nisâ: 173).

Araplardan kimi bu نون’u şeddeler de şöyle der: “ذانِّك أخواك”. Ve onlar, ( **ذاك** )’ta لام artıran kimselerdir; böylece “ذلك” derler; bu şeddeyi lâmın yerine kıldılar.

Münẕirî bana Ebû’l-ʿAbbâs’tan haber verdi; dedi: Ahfeş, Yüce Allah’ın sözü ( **مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ** ) (Nisâ: 173) hakkında dedi ki: Bazıları ( **فذانِّك برهانان** ) okudu. Dedi: Onlar “ذلك” diyenlerdir; te’kîd için teşdîdi soktular; ( **ذلك** )’ta lâmı soktukları gibi.

Ebû’l-ʿAbbâs dedi: Ferrâ dedi ki: Bu نون’u, izâfet için düşen نون’dan ayırmak için şeddelediler; çünkü ( **هذان** ) ve ( **هاتان** ) izâfe edilmez.

Kisâî dedi: O, “هذا أقال ذلك” diyenin lügatindendir; böylece ألف üzerine bir ألف artırdılar; nûn üzerine bir nûn artırdıkları gibi; onu temekkün sahibi isimlerden ayırmak için.

Ferrâ dedi: Kurrâ, ( **ذانك** )’daki نون’un tahfîfi üzerinde birleşti; ve Arapların çoğu der: “فذانك قائمان” ve “وهذان قائمان” ve “واللَّذان قالا ذلك”.

Ebû İshâk dedi: “فذانك”, ( **ذاك** )’ın tesniyesidir; ve “وذانَّك”, “ذلك”ın tesniyesidir; ( **ذانك** )’daki نون’un teşdîdi, “ذلك”taki lâmın bedeli olur.

Ebû İshâk dedi: ( **ذلك** )’tan isim: **ذا**’dır; ve ( **الكاف** ) muhataplık için artırılmıştır; i‘râbda onun için bir pay yoktur.

Sîbeveyh dedi: Eğer onun i‘râbda bir payı olsaydı şöyle derdin: “ذلك نَفْسك زيد”; ve bu hatadır.

Ancak caiz olan: “ذلك نفسه زيد”dir. Ve yine “ذانك” (böyledir); kâfın yeri olmadığını gösterir. Eğer onun bir yeri olsaydı, izâfetle cer olurdu; ve nûn, izâfetle birlikte girmez. Ve lâm, bununla birlikte te’kîd için artırılmıştır; dersin: “ذلك الحق” ve “وهذاك الحق”. Ve “هذالك الحق” çirkin olur; çünkü lâm, işaretle birlikte te’kîd edilmiştir ve sâkinlerin karşılaşmasından dolayı kesrelenmiştir; yani ( **ذا** )’daki ألف’ı ve ondan sonraki lâmı kastediyorum; lâmın sâkin olması gerekirdi, fakat dediğimiz sebeple kesrelendi.

**تفسير هذا**
Münẕirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki onu şöyle derken işitmiş: **ها** , **ألا** , iki harftir; onlarla söz açılır; onlarda, sözün onlarla açılması dışında bir mânâ yoktur. Dersin: “هذا أخوك”; böylece **ها** tenbîhtir; ve **ذا** işaret edilenin ismidir; ve “أخوك” haberdir.

Dedi: Bazıları dedi ki: ( **ها** ), Arapların onunla sözü açtığı bir tenbîhtir; açıştan başka bir mânâ olmaksızın: “ها إن ذا أخوك” ve “ألا إن ذا أخوك”.

Dedi: Müphem ismi tesniye ettiklerinde dediler: “تان أختاك” ve “وهاتان أختاك”; böylece ( **تا** )’ya döndüler. Cem‘ ettiklerinde dediler: “أولاء إخوتك” ve “وأولاء أخواتك”; ve müennes ile müzekker arasında bir alâmetle ayırmadılar.

Dedi: Ve “أولاء”, medli, maksûr: **ذا** ve **ذه**’nin cem‘ine bir isimdir; sonra “أولاء” ile birlikte ( **ها** ) artırdılar; böylece dediler: “هؤلاء إخوتك”.

Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü ( **هَآأَنتُمْ أُوْلا** ( صلى الله عليه وسلم )

( آل عمران : 119 ) : **ءِ تُحِبُّونَهُمْ**: Araplar, **هذا** ve **هذان** ve **هؤلاء** ile vasfedilmiş bir zamir ismine geldiklerinde, **( ها )** ile **( ذا )** arasını ayırdılar ve zamir olanı ikisinin arasına koydular; bu, başkasında değil, yakınlaştırma cihetindedir. Ve derler ki: “Sen neredesin?”; söyleyen der ki: **ها أنا ذا**. Neredeyse “**ها أنا**” demezler; çoğulda da uyarma böyledir.

Bundan, azîz ve celîl olanın sözü: **( هَآأَنتُمْ أُوْلا** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ تُحِبُّونَهُمْ (
( آل عمران : 119 )**; ve bazen onu iade ederler de onu **ذا** ile, **هذا** ile ve **هؤلاء** ile birleştirirler; derler ki: **ها أنت ذا قائما** ve **ها أنتم هؤلاء**.

Allah Teâlâ, Nisâ sûresinde dedi: **( هَاأَنْتُمْ هَاؤُلا** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِى الْحَيَواةِ الدُّنْيَا ) ( 108 ) .

Dedi ki: Söz yakınlaştırma üzerine değilse, yahut açık bir isimle ise, onu **( ذا )**’ya bitişik kıldılar; derler ki: **ها هو** ve **هذان هما**; eğer bir haber üzere ise, ikisinden her biri fiilsiz olarak arkadaşıyla yetinir; yakınlaştırmada ise, noksanlığından dolayı fiilden kaçınılmazdır. Ve bununla yakınlaştırma ile sahih ismin mânâsı arasında ayırmayı sevdiler.

Ebû Zeyd dedi: Benû Ukayl der ki: **هؤلاء** uzatılmış, tenvinli, hemzeli: “kavmin”; ve “dün, içindekilerle gitti”, tenvin ile.

Temîm der ki: **هؤلاء قومُك**, sâkin.

Hicaz ehli der ki: **هؤلاء قومك**; uzatılmış, hemzeli, mecrûr.

Dedi ki: Ve dediler: **كِلْتَاتَيْن** ve **هاتَين**; tek bir mânâ ile.

**( هذا )**’nın müennesi ise: Ebû’l-Heysem dedi: **( هذا )**’nın te’nîsinde **هذه** denir: “**مُنطلقة**”; böylece **هاء**’ya bir **ياء** bitiştirirler.

Bazıları dedi: **هذي** “**مُنطلقة**”; ve **تِي** “**مُنْطلقة**”; ve **تا** “**مُنْطلقة**”.

Ka‘b el-Ğanevî dedi:
وأنْبَأْتُمانِي أنّما الموتُ بالقُرَى
فكيف وهاتَا رَوْضةٌ وكَثِيبٌ

İster: “Peki nasıl, ve bu?” (**وهذه؟**)

Zü’r-Rumme, **( هذا )** ve **( هذه )** hakkında dedi:
فهذي طَواها بُعْد هَذِي وهذه
طَواها لهَذِي وَخْدُها وانْسِلاَلُها

Dedi ki: Bazıları dedi: **( هذاتُ )** “**مُنطلقة**”; ve o şâzdır, ondan yüz çevrilmesi istenmiştir.

Dedi ki: Ve dediler: **تيك** ve **تلك** ve **تالك** “**مُنطلقة**”; el-Kutâmî dedi:
تعَلّم أنّ بعد الغَيّ رُشْداً
وأنّ لتالك الغُمرَ انْقِشَاعا

Onu **( تالك )** yaptı; ve o söylenmiştir.

**( تا )**’yı tesniye ettiğinde dersin ki: **تانِك** “şunu yaptılar”; ve **تانِّك** “şunu yaptılar”, şeddeli.

**( الذي )**’nin tesniyesinde dediler: **اللّذانِ** ve **اللّذانّ**; ve **اللّتانِ** ve **اللتانّ**.

Cem‘e gelince, denir ki: **أولئك** “şunu yaptılar”, med ile; ve **أولاك**, kasr ile; ve **الواو** ikisinde de sâkindir.

**ذا**’nın ve **تا**’nın tasğîri ve ikisinin cem‘i
Kûfe ehli, **ذا** ve **تا** ve **تلك** ve **ذلك** ve **هذا** ve **هذه** ve **هؤلاء** ve **الّذي** ve **الذين** ve **التي** ve **اللاتي**’ye: “misal harfleri” adını verir.

Basra ehli ise: onlara “işaret harfleri” der,
ve “mübhem isimler”.

Böylece **( هذا )**’nın tasğîrinde dediler: **ذَيّا**; **( ذا )**’nın tasğîri gibi; çünkü **( ها )** uyarma, **( ذا )** ise işaret ve sıfat ve kendisine işaret ettiğin kimsenin ismi için bir misaldir.

Ve dediler: **( ذلك )**’ın tasğîri: **ذَيّا**; istersen: **ذَيّالك**. Kim **( ذَيّا )** derse, **لام**’ın aslî olmadığını iddia etti; çünkü **( ذلك )**’ın mânâsı: **ذاك**’tır; ve **الكاف** muhatabın kâfıdır. Kim **ذَيّالك** derse, lafız üzerine tasğîr etti.

**( تلك )**’ın tasğîri: **تِيّا** ve **تَيّالك**.

**( هذه )**’nin tasğîri: **تَيّا**.

**( أولئك )**’in tasğîri: **أُوليّا**.

**( هؤلاء )**’nin tasğîri: **هؤليّا**.

Dedi ki: **( اللاتي )**’nin tasğîri, **( التي )**’nin tasğîri gibidir; o da: **اللّتَيَّا**.

Ve **( اللاتي )**’nin tasğîri: **اللّوَيّا**.

**( الذي )**’nin tasğîri: **اللّذَيّا**; ve **( الذين )**: **اللّذَيُّون**.

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Müennesi tekil olan cemaat için: **اللاتي** ve **اللائي** denir; müzekkeri tekil olan cemaat için: **اللائي** denir; ve **( الّلاتي )** ancak tekili müennes olan için söylenir. Denir ki: **هُنّ الّلاتي** “şunu şunu yaptılar”; ve **الّلائي** “yaptılar”; ve onlar erkeklerdir: **الّلائي** ve **الّلاءُون** “şunu şunu yaptılar”; el-Ferrâ’ inşâd etti:
همُ الّلاءُون فَكَّوا الغُلَّ عنِّي
بِمَرْو الشّاهِجانِ وهُمْ جَنَاحِي

Allah Teâlâ dedi: **( وَاللَاتِى يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِن نِّسَآئِكُمْ )** ( النساء : 15 ) .

Başka bir yerde dedi: **( أَشْهُرٍ وَاللَّاتِي لَمْ )** ( الطلاق : 4 ) .

Bundan şairin sözü:
من الّلائي لم يَحْجُجْنَ يَبْغِين حِسْبَةً
ولكنْ ليَقْتُلْنَ البَرِيء الْمُغَفَّلاَ

El-‘Accâc dedi:
بَعْدَ اللّتَيَا واللَّتّيّا والّتي
إذا عَلتْهَا أَنْفُسٌ تَرَدَّتِ

Denir ki: Ondan meşakkat ve şiddetle karşılaştığında. İster: Ölümün azabından tanınmaz bir yokuştan sonra; nefis ona yükselince “**تردَّت**”, yani helâk oldu. Ondan önce:
إلى أَمَارٍ وأَمَارِ مُدَّتي
دافَع عنِّي بنَقير مَوْتتِي
بَعد اللتيّا واللَّتّيّا والتي
إذا عَلَتْها أَنْفُسٌ تَردَّتِ
فارتاح ربِّي وأراد رَحْمتي
ونِعمةً أتمّها فتمَّتِ

El-Leys dedi: **( الذي )**, **( لذْ )** ve **( لِذَى )**’nın tarifidir; kısalınca **لام**’ı başka bir **لام** ile kuvvetlendirdiler.

Araplardan kimi **ياء**’yı hazfeder de der ki: **هذا اللَّذْ فَعل كذا**; **الذال**’ı sükûn ile; ve inşâd etti:
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيَةً فاصْطِيدا

İkisi: **هذان اللذان**; hepsi için: **هؤلاء الذين**.

Dedi ki: Onlardan kimi der ki: **هذان اللّذا**.

**الذال**’ı sâkin kılanlar ve ondan sonraki **ياء**’yı hazfedenler ise: İsme marifelik **لام**’ını soktuklarında, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sükûnlandı; sonra tesniye ettiklerinde **النون**’u hazfettiler; **النون**’un hazfi için ikiliye, tekile **( الذال )**’ı sükûnlamakla soktuklarını soktular; cem‘ de böyledir.

Eğer bir söyleyen derse: “Cem‘de **الواو** ile **اللَّذُو** demediler mi?”; de ki: Kıyasta doğru olan budur; fakat Araplar **( الذي )** üzerinde **ياء** ile birleşti; cer, nasb ve ref‘ eşittir.

Ve inşâd etti:
إنّ الذي حانتْ بفَلْجٍ دِماؤُهم
همُ القومُ كلُّ القوم يا أمَّ خالدِ

El-Ahtal dedi:
أَبَنِي كُلَيْبٍ إن عَمَّيَّ اللّذا
قتَلا الملوكَ وفكّكَا الأغْلاَلاَ

Ve böylece derler: **اللّتا** ve **التي**. Ve inşâd etti:
هما اللّتا أَقْصَدني سَهْماهُما

Halîl ve Sîbeveyh, Ebû İshâk’ın ikisinden rivayet ettiğine göre, dediler ki: **( الذين )**’de i‘râb görünmez; nasbda, ref‘de ve cerde dersin ki: “Bana evde olan **الذين** geldi”; “Evde olan **الذين**’i gördüm”; “Evde olan **الذين**’in yanından geçtim”; ve aynı şekilde: “Evde olan **الذي**”.

İkisi dedi: Onlar i‘râbdan men olundular; çünkü i‘râb ancak isimlerin sonlarında olur; **( الذي )** ve **( الذين )** mübhemdir, sıla(lar)ı olmadan tamam olmazlar; bundan dolayı i‘râbdan men olundular. **( الذي )**’nin aslı: **( لذ )**’dir; bil ki **( عم )** vezninde.

Eğer bir söyleyen derse: “Peki sen nasıl ‘Evde olan **اللذان** bana geldi’ dersin de, ‘Evde olan **الذين**’i gördüm’ dersin; tekilde i‘râb edilmeyeni tesniyesinde i‘râb edersin; **هذان** ve **هذين** gibi; hâlbuki sen **( هذا )**’yı ve **( لا هؤلاء )**’yi i‘râb etmiyorsun?”

Buna dair cevap şudur ki: tekilde i‘rab olunmayan her şey, bir mânâ için gelmiş olan harfe benzetilmiştir; onu tesniye ettiğinde, bir mânâ için gelmiş olan harfin benzerliği bâtıl olur; çünkü mânâ harfleri tesniye olunmaz.

Eğer bir söyleyen derse ki: Öyleyse onu cem‘de niçin i‘rabdan men etti?
Dedim ki: Çünkü cem‘, tekil gibi tesniyenin sınırı üzere değildir; görmez misin ki sen **( هذا )**’nın cem‘inde: هؤلاء يا فتى dersin; onu cem‘ için bir isim kıldın; böylece tekili bina ettiğin gibi onu bina edersin.

Ve kim **( الذين )**’i tesniyenin sınırı üzere cem‘ ederse der ki: جاءني الَّذُون في الدار ، ورأيتُ الّذين في الدّار . Bu vâki olmamalıdır; çünkü cem‘de tesniyenin sınırından istisna olunur; tesniyenin ise ancak tek bir türü vardır.

ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : **الأُلَى** : **( الذين )** mânâsındadır; ve inşad etti:
فإن الأُلَى بالطَّفّ مِن آلِ هاشِمِ

İbnü’l-Enbârî dedi ki: İbn Kuteybe, azze ve celle’nin şu sözü hakkında: **( مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً )** **( البقرة : 17 )** mânâsı: **( كَمثل الّذين اسْتَوْقَدُوا ناراً )**’dır; böylece **( الذي )** bazı yerlerde cemî‘den edâ edici olarak gelebilir; ve şu sözüyle delil getirdi:
إنّ الذي حانَتْ بفَلْج دِماؤهم

Ebû Bekr dedi ki: Onun âyet üzerine bu beyitle ihticâcı hatadır; çünkü Kur’ân’daki **( الذي )** tek bir isimdir; bazen cem‘den edâ eder; onun için bir tekil yoktur; beyitteki **( الذي )** ise bir cem‘dir; onun tekili **( اللَّذ )**, tesniyesi **( اللذا )**, cem‘i **( الذي )**’dir.

Araplar der ki: جاءني الّذي تكلَّموا . **( الذي )**’nin teki: **اللَّذ**’dir; ve inşad etti:
يا ربّ عَبْس لا تُبارِكْ في أَحَدْ
في قائمٍ منهم ولا فيمن قَعَدْ
إلاّ الذي قامُوا بأَطْراف المَسَدْ
Muradı: **الّذين**.

Ebû Bekr dedi ki: Kur’ân’daki **( الّذي )** tekildir; onun tekili yoktur; beyitteki **( الذي )** ise tekili olan bir cem‘dir; ve el-Ferrâ inşad etti:
فكنتُ والأمْر الّذي قد كِيدَا
كاللَّذْ تَزَبَّى زُبْيةً فاصْطِيدَا

Ve el-Ahtal dedi:
أَبني كُلَيب إنّ عَمَّيّ اللَّذا
قَتَلاَ المُلُوكَ وفَكَّكَا الأَغْلاَلاَ

Dedi ki: **( الذي )** cem‘den edâ edici olur. O, şu insanların sözü gibi misalde tekildir, tekili yoktur: أُوصي بمالي للذي غَزَا وحَجّ . Mânâsı: gazâ edenlere ve hacılara.

Allah Teâlâ dedi ki: **( ثُمَّ ءاتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَحْسَنَ )** **( الأنعام : 154 )** .

el-Ferrâ dedi ki: Mânâsı: muhsinlere tamam olarak; yani ihsan edenlere tamam olarak. Yani, kitabıyla onların kitaplarını tamamladı.

Ve mânânın şöyle olması câizdir: ihsan ettiği şey üzerine tamam olarak; yani ilimden ve Allah’ın eski kitaplarından ihsan ettiği şeye tamam olarak.

Dedi ki: Teâlâ’nın şu sözünün mânâsı: **( كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً )** **( البقرة : 17 )** yani: şu münafıkların misali, karanlıkta olup onun sebebiyle sağından, solundan, arkasından ve önünden olanı görmeyen bir adamın misali gibidir; bir ateş yaktı da onunla çevresindeki **قذًى** ve **أذًى**’yı gördü; o hâl üzere iken ateşi söndü de ilk karanlığına döndü; işte münafıklar da şirk karanlığında idiler, sonra Müslüman oldular da İslâm ile hayrı ve şerri bildiler; tıpkı ateş yakanın, ateşi söndüğünde bilip işinin ilk hâline dönmesi gibi.

**ذو** ve **ذات**’ın tefsiri
Dedi ki: el-Leys: **( ذُو )** nâkıs bir isimdir; tefsiri: “şunun sahibi”dir; senin “falanca **ذو** mal” demen gibi; yani mal sahibi. Tesniyesi: **ذَوَان**; cem‘i: **ذَوُون**.

Dedi ki: Arapların كلامında i‘rabı iki harf üzere olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذو**، **فو**، **أخو**، **أبو**، **حمو**، **امرؤ**، **ابنم**.

**( فو )**’ya gelince, sen dersin ki: رأيت فَا زَيْدٍ ، وهذا فُو زَيْدٍ .

Onlardan kimi **( الفا )**’yı her vecihte nasb eder; el-Acّâc şarabı vasfederek dedi:
خالَط مِن سَلْمَى خَياشِيمَ وفَا

el-Asma‘î dedi ki: Bişr b. ‘Umer dedi: ذي الرُّمَّة’ye dedim ki: Onun şu sözünü gördün mü:
خالَط مِن سَلْمَى خياشِيمَ وفَا
Dedi ki: Biz onu kendi كلامımızda mutlaka söyleriz: قبح الله ذافَا

Ebû Mansûr dedi ki: Arapların كلامı birincisidir; bu ise nâdirdir.

el-Leys dedi ki: **( ذو )**’nun müennesi hakkında dersin: **ذات**; dersin: هي ذات مالٍ. Durduğunda, onlardan kimi, dil üzerinde çokça cereyan ettiği için, vakıfta tâ’yı hâli üzere zâhir bırakır; onlardan kimi de fâ’yı müenneslik hâ’sına رد eder; bu القياس’tır.

Ve dersin: هي ذاتُ مالٍ ، وهما ذواتا مالٍ ، ve şiirde câizdir: ذاتا مالٍ; tamam olan daha güzeldir. Allah Teâlâ dedi ki: **( تُكَذِّبَانِ ذَوَاتَآ أَفْنَانٍ )** **( الرحمن : 48 )** . Ve cem‘de dersin: **الذّوُون**.

el-Leys dedi ki: Ve onlar **الأدْنَون** ve **الأوْلَوْن**’dur; ve el-Kumeyt için inşad etti:
وقد عَرَفت مَواليها الذّوِينَا
Yani: en hususî olanlar; nûn ancak izâfenin gitmesi sebebiyle geldi.

Ve **( ذو )**’nun cem‘inde dersin: هُم ذَوُو مالٍ ، وهُنّ ذوات مال; ve bunun misli: أُولو مال ، وهن أُلاَت مالٍ .

Araplar der ki: لقيتُه ذا صباحٍ; ve eğer “ذاتَ صَباح” denilseydi, “ذاتَ يومٍ” gibi, güzel olurdu; çünkü **( ذا )** ve **( ذات )** ile, güne ve sabaha izâfe edilmiş bir vakit murad olunur.

Allah Teâlâ’nın şu sözüne gelince: **( فَاتَّقُواْ اللَّهَ وَأَصْلِحُواْ ذَاتَ بِيْنِكُمْ )** **( الأنفال : 1 )**; Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi ki: “beyn”in hâli olan hâli murad etti; ve كذلك: أتيتُك ذاتَ العِشاء; içinde akşam yemeği olan saati murad etti.

Ebû İshâk dedi ki: **( ذَاتَ بِيْنِكُمْ )**’un mânâsı: sizin وصل’inizin hakikati; yani Allah’tan sakının ve Allah’ın ve Resûlünün emri üzere toplanmış olun. Ve كذلك: اللّهم أصلح ذاتَ البَين; yani Müslümanların onunla toplandığı hâli ıslah et.

Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: denir ki: لَقِيتُه ذاتَ يَوْمٍ ، وذاتَ لَيْلة ، وذات العُوَيْم ، وذات الزُّمَيْن ، ve لقيتُه ذا غَبُوق ، tâ’sız; ve ذا صَبُوح .

ثَعلب ، عن ابْن الأعْرابيّ : dersin: أتيتُه ذات الصَّبُوح ، وذاتَ الغَبُوق ، onu sabahleyin ve akşamleyin geldiğinde; ve أتيته ذا صباح وذا مَساء .

Dedi ki: Ve أتيتُهم ذات الزُّمَيْن ، وذات العُوَيم; yani üç zaman ve yıllardan beri.

Ve **ذات الشيء**: onun hakikati ve hususiyetidir.

el-Leys dedi ki: denir ki: قلّت ذاتُ يدِه .

Dedi ki: Burada **( ذات )** iki elinin mülk edindiği şeye isimdir; sanki mallar üzerine vâki olur.

Ve كذلك: عَرَفه من ذات نَفْسه; sanki gizli sırlarını murad eder.

Dedi ki: **( ذات )** nâkısadır; onun tamamı: **ذواتٌ**’tur; **نَواة** gibi; ondan vâv’ı hazf ettiler; tesniye ettiklerinde tamamladılar da **ذواتان** dediler; senin **نواتان** demen gibi; üçlediklerinde **( ذات )**’a döndüler de **ذَوَات** dediler; eğer tamam üzere cem‘ etselerdi **ذَوَيَات** derlerdi; senin **نَوَيات** demen gibi; onun tasğîri: **ذُوَيّة**’dir.

İbnü’l-Enbârî, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: **( إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ )** (el-Mâide: 8): mânâsı: kalplerin hakikatiyle, içlerinde gizlenenlerden (olan şeylerle); böylece bu mânâ için **( ذات )**’ın müennes kılınmasıdır; nitekim şöyle dedi: **( وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ )** (el-Enfâl: 7); böylece **( الطائفة )** mânâsı üzerine müennes kıldı; tıpkı “**ذاتَ يوم**” denildiği gibi; müennes yaparlar, çünkü maksatları: “Onu bir günde bir kere gördüm”dür.

Yüce olanın sözü: **( وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَت تَّزَاوَرُ عَن كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَت تَّقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ )** (el-Kehf: 17); **( بذات )** ile murad edildi: yön; bu yüzden onu müennes kıldı; murad etti: mağaranın sağ yönü ve onun sol yönü.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والذال وما معهما في الثلاثي)
(أذن) الهمزة والذال والنون أصلان متقارِبان في المعنى، متباعدان في اللفظ، أحدهما أُذُنُ كلِّ ذي أُذُن، والآخَر العِلْم؛ وعنهما يتفرّع البابُ كلُّه. فأمّا التقارب فبالأُذُن يقع علم كلِّ مسموعٍ. وأمّا تفرُّع الباب فالأذُن معروفة مؤنثة. ويقال لذي الأُذُنِ([1]) آذَنُ، ولذات الأُذُن أَذْنَاء. أنشد سلمة عن الفرّاء:
مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى زهاها الحَيْنُ والجُنُنُ([2])أراد الجنون:
جاءت لتَشرِيَ قَرْناً أو تعوِّضَه *** والدَّهرُ فيه رَبَاحُ البيع والغَبنُ([3])فقيل أُذْناكِ ظُلْمٌ ثمت اصْطُلمت *** إلى الصِّماخِ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
ويقال للرجل السامع من كلِّ أحدٍ أذُنٌ. قال الله تعالى: ﴿وَمِنْهُمُ الّذِينَ يُؤْذُونَ النّبيَّ ويَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ﴾ [التوبة 61]. والأذُن عُروة الكوز، وهذا مستعار. والأَذَنُ الاستماع، وقيل أَذَنٌ لأنه بالأُذُن يكون. وممّا جاء مجازاً واستعارةً الحديث: "ما أذِنَ الله تعالى لشيءٍ كأَذَنِهِ لنبيٍّ يتغنَّى بالقُرآن" وقال عديُّ بنُ زيدٍ:
أيُّها القَلْبُ تَعَلَّلْ بِدَدَنْ *** إنَّ هَمِّي في سمَاع و*أَذَنْ
وقال أيضاً:
وسماعٍ يأذَنُ الشَّيخُ لـهُ *** وحديثٍ مِثْلِ مَاذِيٍّ مُشارِ([4])والأصل الآخر العِلْم والإعلام. تقول العرب قد أذِنْتُ بهذا الأمر أي عَلِمْت. وآذَنَني فُلانٌ أعلَمَني. والمصدر الأَذْن والإيذان. وفَعَلَه بإذْني أي بِعِلمي، ويجوز بأمري، وهو قريبٌ من ذلك. قال الخليل: ومن ذلك أذِن لي في كذا. وفي الباب الأذان، وهو اسم التّأذين، كما أنّ العذاب اسمُ التعذيب، وربما حوّلوه إلى فَعِيل فقالوا أذِينٌ. قال:
*حتّى إذا نُودِيَ بالأَذينِ*
والوجه في هذا أنّ الأذين [الأذان([5])]، وحجته ما قد ذكرناه. والأذين أيضاً: المكان يأتيه الأذانُ من كلِّ ناحيةٍ. وقال:
طَهُور الحصى كانَتْ أذيناً ولم تكن *** بها رِيبةٌ مما يُخافُ تَرِيبُ
والأذين أيضاً: المؤذِّن. قال الراجز:
فانكشحَتْ لـه عليها زَمْجَرَهْ *** سَحْقاً وما نادَى أَذِينُ المدَرَهْ([6])أراد مؤذِّن البيوت التي تبنَى بالطِّين واللّبِن والحجارة. فأما قوله تعالى:
﴿وَإذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ﴾ [إبراهيم 7]،  فقال الخليل: التّأذُّن من قولك لأفعلنَّ كذا، تريد به إيجاب الفعل، أي سأفعله لا محالة. وهذا قولٌ. وأوضَحُ منه قولُ الفرّاء تأَذَّن رَبُّكم: أَعلَمَ رَبُّكم. وربما قالت العرب في معنى أفعَلْتُ: تفَعَّلْتُ. ومثله أَوْعَدَني وتَوَعَّدني؛ وهو كثير. وآذِنُ الرّجُلِ حاجبُه، وهو من الباب.
(أذي) الهمزة والذال والياء أصل واحد، وهو الشيء تتكرّهُه ولا تَقَِرُّ عليه. تقول: آذَيْتُ فلاناً أُوذِيهِ. ويقال بعير أَذٍ وناقةٌ أَذِيَةٌ إذا كان لا يَقَِرّ في مكانٍ من غير وجع، وكأنه يَأْذَى بمكانه.
 ---------------------
([1]) أي الأذن الطويلة العظيمة.
([2]) الأبيات الثلاثة في اللسان (16: 249).
([3]) في الأصل: "رباح العين" صوابه من اللسان.
([4]) الماذي: العسل الأبيض. والمشار: المجتنى. والبيت في اللسان (6: 103/ 16: 148) برواية: "في سماع". وقبله:
وملاه قد تلهيت بها *** وقصرت اليوم في بيت عذاري
 ([5]) تكملة يلتئم بها الكلام.
([6]) الرجز للحصين بن بكير الربعي، يصف حمار وحش. وبدل الأول في اللسان (16: 150) :
* شد على أمر الورود مئزره *
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الذال** وما معهما في الثلاثي)
(**أذن**) **الهمزة** ve**الذال** ve**النون** iki asıldır; mânâda birbirine yakın, lafızda birbirinden uzak; bunlardan biri, her **أُذُن** sahibinin **أُذُن**’udur; diğeri ise ilimdir; ve bu ikisinden bâbın tamamı dallanır. Yakınlık ise, her işitilenin ilmi **الأُذُن** ile vâki olur. Bâbın dallanması ise: **الأُذُن** mâlûmdur, müennestir. Ve **الأُذُن** sahibi için **آذَنُ** denir; **الأُذُن** sahibi (dişi) için **أَذْنَاء**. Selme, el-Ferrâ’dan inşâd etti:
مثل النّعامة كانت وهي سالمةٌ *** أذْنَاءَ حتّى زهاها الحَيْنُ والجُنُنُ([2])أراد الجنون:
جاءت لتَشرِيَ قَرْناً أو تعوِّضَه *** والدَّهرُ فيه رَبَاحُ البيع والغَبنُ([3])فقيل أُذْناكِ ظُلْمٌ ثمت اصْطُلمت *** إلى الصِّماخِ فلا قَرْنٌ ولا أُذُنُ
Ve her bir kimseden işiten adam için **أُذُنٌ** denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنْهُمُ الّذِينَ يُؤْذُونَ النّبيَّ ويَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ﴾ [التوبة 61]. Ve **الأُذُن**: testinin kulpudur; bu ise ödünç alınmıştır. Ve **الأَذَنُ**: dinlemedir; ve **أَذَنٌ** denildi, çünkü o **الأُذُن** ile olur. Mecaz ve istiâre olarak gelen şeylerden: hadis: "ما أذِنَ الله تعالى لشيءٍ كأَذَنِهِ لنبيٍّ يتغنَّى بالقُرآن" ve Adiyy b. Zeyd dedi:
أيُّها القَلْبُ تَعَلَّلْ بِدَدَنْ *** إنَّ هَمِّي في سمَاع و**أَذَنْ**
Ve yine dedi:
وسماعٍ يأذَنُ الشَّيخُ لـهُ *** وحديثٍ مِثْلِ مَاذِيٍّ مُشارِ([4])Diğer asıl: ilim ve i‘lâmdır. Araplar: bu işte **أذِنْتُ** derler; yani bildim. Ve falan kimse bana **آذَنَني**: bana bildirdi. Masdar: **الأَذْن** ve **الإيذان**. Ve onu **بإذْني** ile yaptı; yani ilmimle; ve emrimle de câizdir; ve bu ona yakındır. Halîl dedi: ve bundan: **أذِن** bana şunda. Ve bâbda **الأذان** vardır; o, **التّأذين**’in ismidir; nitekim **العذاب** da **التعذيب**’in ismidir; ve belki onu **فَعِيل**’e çevirirler de **أذِينٌ** derler. Dedi:
*حتّى إذا نُودِيَ بالأَذينِ*
Bunun vechi şudur ki: **الأذين** [**الأذان**([5])]’dır; ve onun hücceti, zikrettiğimiz şeydir. Ve **الأذين** ayrıca: her taraftan kendisine **الأذان** gelen mekândır. Ve dedi:
طَهُور الحصى كانَتْ أذيناً ولم تكن *** بها رِيبةٌ مما يُخافُ تَرِيبُ
Ve **الأذين** ayrıca: **المؤذِّن**’dir. Râciz dedi:
فانكشحَتْ لـه عليها زَمْجَرَهْ *** سَحْقاً وما نادَى أَذِينُ المدَرَهْ([6])Çamur, kerpiç ve taşla yapılan evlerin müezzinini kastetti. Allah Teâlâ’nın sözüne gelince:
﴿وَإذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ﴾ [إبراهيم 7]، Halîl dedi: **التّأذُّن**, “şunu mutlaka yapacağım” sözündendir; bununla fiili vâcip kılmayı kastedersin; yani onu muhakkak yapacağım. Bu bir sözdür. Ondan daha açık olanı el-Ferrâ’nın sözü: Rabbiniz **تأَذَّن** etti: Rabbiniz bildirdi. Ve belki Araplar **أفعَلْتُ** mânâsında **تفَعَّلْتُ** derler. Misli: **أَوْعَدَني** ve **تَوَعَّدني**; ve o çoktur. Ve **آذِنُ الرّجُلِ**: onun kaşıdır; ve o bâbdandır.
(**أذي**) **الهمزة** ve**الذال** ve**الياء** bir tek asıldır; o, kerih gördüğün ve üzerinde karar kılmadığın şeydir. Dersin: falana **آذَيْتُ**; ona **أُوذِيهِ**. Ve denir: deve **أَذٍ** ve dişi deve **أَذِيَةٌ**; eğer bir yerde, acı olmaksızın karar kılmaz ise; sanki bulunduğu yerden **يَأْذَى** olur.

---------------------
([1]) yani uzun, büyük kulak.
([2]) üç beyit Lisân’da (16: 249).
([3]) asılda: "رباح العين"; doğrusu Lisân’dandır.
([4]) **الماذي**: beyaz bal. **المشار**: toplanmış olan. Beyit Lisân’da (6: 103/ 16: 148) “في سماع” rivayetiyle. Ondan önce:
وملاه قد تلهيت بها *** وقصرت اليوم في بيت عذاري
([5]) sözün onunla düzgünleştiği bir tamamlama.
([6]) recez, el-Husayn b. Bukeyr er-Rab‘î’nindir; bir yaban eşeğini vasfeder. Lisân’da (16: 150) birincinin yerine:
* شد على أمر الورود مئزره *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: أذى

- الأذى: ما يصل إلى الحيوان من الضرر إما في نفسه أو جسمه أو تبعاته دنيويا كان أو أخرويا، قال تعالى: ﴿لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى﴾ [البقرة/264]، قوله تعالى: ﴿فآذوهما﴾ [النساء/16] إشارة إلى الضرب، ونحو ذلك في سورة التوبة: ﴿ومنهم الذين يؤذون النبي ويقولون: هو أذن﴾ [التوبة/61]، ﴿والذين يؤذون رسول الله لهم عذاب أليم﴾ [التوبة/61]، و ﴿لا تكونوا كالذين آذوا موسى﴾ [الأحزاب/69]، ﴿وأوذوا حتى أتاهم نصرنا﴾ [الأنعام/34]، وقال: ﴿لم تؤذونني﴾ [الصف/5]، وقوله: ﴿يسألونك عن المحيض قل: هو أذى﴾ [البقرة/222]، فسمى ذلك أذى باعتبار الشرع وباعتبار الطب على حسب ما يذكره أصحاب هذه الصناعة.
يقال: آذيته أو أذيته إيذاءا وأذية وأذى، ومنه: الأذي، وهو الموج المؤذي لركاب البحر.

##### Türkçe

- **الأذى**: hayvana ulaşan zarardır; ya bizzat kendisinde, ya bedeninde, ya da sonuçlarında; dünyevî de olsa uhrevî de olsa. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى﴾ [البقرة/264]. Yüce Allah’ın sözü: ﴿فآذوهما﴾ [النساء/16], dövmeye bir işarettir; ve bunun benzeri Tevbe sûresinde: ﴿ومنهم الذين يؤذون النبي ويقولون: هو أذن﴾ [التوبة/61], ﴿والذين يؤذون رسول الله لهم عذاب أليم﴾ [التوبة/61], ve ﴿لا تكونوا كالذين آذوا موسى﴾ [الأحزاب/69], ﴿وأوذوا حتى أتاهم نصرنا﴾ [الأنعام/34]. Ve dedi ki: ﴿لم تؤذونني﴾ [الصف/5]. Ve onun sözü: ﴿يسألونك عن المحيض قل: هو أذى﴾ [البقرة/222]. Böylece onu, şeriat itibarıyla ve tıp itibarıyla, bu sanatın sahiplerinin zikrettiklerine göre, **أذى** diye adlandırdı.
يقال: **آذيته** veya **أذيته**; **إيذاءا** ve **أذية** ve **أذى** (olarak). Ve ondan: **الأذي**; o, deniz bineklerine eziyet eden dalgadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ذ ي
أعوذ بالله من جارة بذيه تغادي وتراوح بأذيه‏.‏
وتقول‏:‏ اركب الآذي تشرب الماذي‏.‏

##### Türkçe

**أ ذ ي**
Allah’a sığınırım; eziyetiyle komşu olan bir komşudan; sabahleyin gider ve akşamleyin döner, eziyetiyle.
Ve der ki: “**الآذي**’ye bin; **الماذي**’yi içersin.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَذَى: كل ما تأَذَّيْتَ به. آذاه يُؤذِيه أَذىً وأَذاةً وأَذِيَّةً وتَأَذَّيْت به. قال ابن بري: صوابه آذاني إيذاءً، فأَما أَذىً فمصدر أَذِيَ أَذىً، وكذلك أَذاة وأَذِيَّة. يقال: أَذِيْت بالشيء آذَى أَذىً وأَذاةً وأَذِيَّةً فأَنا أَذٍ؛ قال الشاعر:
لقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،
أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم
وقال آخر:
وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،
ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام
ابن سيده: أَذِيَ به أَذىً وتَأَذّى؛ أَنشد ثعلب:
تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا
والاسم الأَذِيَّةُ والأَذاة؛ أَنشد سيبويه:
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،
فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل
وفي حديث العَقيقة: أَمِيطوا عنه الأَذى، يريد الشعر والنجاسة وما يخرج على رأْس الصبي حين يولد يُحْلَق عنه يوم سابعه. وفي الحديث: أَدْناها إماطةُ الأَذَى عن الطريق، وهو ما يؤْذِي فيها كالشوك والحجر والنجاسة ونحوها. وفي الحديث: كلُّ مُؤْذٍ في النار، وهو وعيد لمن يُؤْذِي الناس في الدنيا بعقوبة النار في الآخرة، وقيل: أَراد كلّ مُؤذٍ من السباع والهوام يُجْعَل في النار عقوبةً لأَهلها. التهذيب: ورجل أَذيٌّ إذا كان شديد التأَذِّي، فِعْلٌ له لازمٌ، وبَعيرٌ أَذيٌّ. وفي الصحاح: بَعيرٌ أَذٍ على فَعِلٍ، وناقة أَذِيَةٌ: لا تستقر في مكان من غير وجع ولكن خِلْقَةً كأَنها تشكو أَذىً. والأَذِيُّ من الناس وغيرهم: كالأَذِي؛ قال:
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،
فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه
(* قوله «حمة» كذا في الأصل بالحاء المهملة مرموزاً لها بعلامة الإهمال).وقد يكون الأَذِيٌّ. وقوله عز وجل: وَدَعْ أَذاهم؛ تأْويلُه أَذى المنافقين لا تُجازِهِمْ عليه إلى أَن تُؤْمَرَ فيهم بأَمر. وقد آذَيْتُه إيذاءً وأَذِيَّةً، وقد تَأَذَّيْتُ به تَأَذِّياً، وأَذِيتُ آذى أَذىً، وآذى الرجلُ: فَعَل الأَذى؛ ومنه قوله، صلى الله عليه وسلم، للذي تَخَطَّى رِقاب الناس يَوْم الجُمُعَة: رأَيْتُك آذَيْتَ وآتَيْتَ. والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال امرؤ القيس يصف مطراً:
ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر
ابن شميل: آذيُّ الماء الأَطباق التي تراها ترفعها من مَتْنهِ الريحُ دونَ المَوْج. والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال المُغِيرة بن حَبْناء: إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،
تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،
من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ
الجوهري: الآذيُّ مَوْجُ البحر، والجمع الأَواذيُّ؛ وأَنشد ابن بري للعَجّاج:
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ
وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله تعالى: وإذ أَخَذَ رَبُّك من بَني آدم من ظُهورهم ذُرِّيَّاتِهم، قال: كأَنَّهم الذَّرُّ في آذِيِّ الماء. الآذيُّ، بالمد والتشديد: المَوْجُ الشديد. وفي خُطْبَة علي، عليه السلام: تَلْتَطِمُ أَو اذيُّ مَوْجِها. وإذا وإذْ: ظَرْفان من الزمان، فإذا لِمَا يأْتي، وإذْ لِمَا مضى وهي محذوفة من إذا.

##### Türkçe

**الأَذَى**: senin onunla eziyet gördüğün her şey. **آذاه** onu eziyetlendirdi; **يُؤذِيه** ona eziyet eder; **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** (olarak); ve onunla **تَأَذَّيْت** (eziyet gördüm). İbn Berrî dedi: doğrusu **آذاني** (bana eziyet etti) **إيذاءً** (eziyet etme olarak)dır; ama **أَذىً** ise, **أَذِيَ**’nin **أَذىً** (olarak) masdarıdır; aynı şekilde **أَذاة** ve **أَذِيَّة**. Denir: **أَذِيْت** (eziyet gördüm) şey ile; **آذَى** (eziyet etti) **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** (olarak); ben ise **أَذٍ**’yim; şair dedi ki:
لقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،
أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم

Bir başkası dedi ki:
وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،
ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام

İbn Sîde: **أَذِيَ** onunla **أَذىً** (olarak) ve **تَأَذّى**; Sa‘leb okudu:
تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا

İsim **الأَذِيَّةُ** ve **الأَذاة**’dır; Sîbeveyh okudu:
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،
فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل

**العَقيقة** hadîsinde: “Ondan **الأَذى**’yı giderin”; saç ve necaseti ve çocuk doğduğunda başı üzerinde çıkan şeyi kasteder; yedinci gününde ondan tıraş edilir. Hadîste: “Onun en aşağısı, yoldan **الأَذَى**’yı gidermektir”; o da onda eziyet veren şeydir; diken ve taş ve necaset ve benzerleri gibi. Hadîste: “Her **مُؤْذٍ** ateştedir”; bu, dünyada insanlara eziyet edene, âhirette ateş azabıyla bir tehdittir; ve denildi ki: yırtıcı hayvanlardan ve haşerelerden her **مُؤذٍ**’ü kastetti; ceza olarak ateşte kılınır, onun ehline. **التهذيب**: ve bir adam **أَذيٌّ**’dür, eğer eziyet görmesi şiddetli ise; ona lâzım bir fiildir; ve bir deve **أَذيٌّ**. **الصحاح**’ta: bir deve **أَذٍ** (vezni) **فَعِلٍ** üzerinedir; ve bir dişi deve **أَذِيَةٌ**: bir yerden başka bir yerde, acıdan dolayı değil, fakat yaratılışça karar kılmaz; sanki bir **أَذىً**’dan şikâyet eder gibi. Ve insanlardan ve başkalarından **الأَذِيُّ**: **الأَذِي** gibidir; dedi ki:
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،
فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه

(* “**حمة**” sözü: asılda böyle, noktasız **الحاء** ile, ihmal alâmetiyle rumuzlanmış olarak). Ve **الأَذِيٌّ** olabilir. Aziz ve celil olanın sözü: **وَدَعْ أَذاهم**; onun te’vîli: münafıkların **أَذى**’sı; onlara, onlar hakkında bir emirle emrolununcaya kadar, onun üzerine karşılık verme. Ve ben ona **آذَيْتُه** **إيذاءً** ve **أَذِيَّةً** (olarak) eziyet ettim; ve ben onunla **تَأَذَّيْتُ** **تَأَذِّياً** (olarak) eziyet gördüm; ve **أَذِيتُ**: **آذى** **أَذىً** (olarak); ve **آذى** adam: **الأَذى**’yı yaptı; ondan, onun sözü (vardır), sallallahu aleyhi ve sellem’in, cuma günü insanların boyunlarını aşana: “Seni gördüm; **آذَيْتَ** (eziyet ettin) ve **آتَيْتَ** (geldin).”

Ve **الآذيُّ**: dalgadır; İmru’ul-Kays yağmuru vasfederek dedi:
ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر

İbn Şümeyl: **آذيُّ الماء** suyun tabakalarıdır; onu, rüzgârın, dalga olmaksızın, sırtından kaldırdığını görürsün. Ve **الآذيُّ**: dalgadır; el-Muğîre b. Habnâ dedi:
إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،
تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،
من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ

Cevherî: **الآذيُّ** denizin dalgasıdır; çoğulu **الأَواذيُّ**; ve İbn Berrî el-‘Accâc’dan okudu:
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ

İbn Abbâs hadîsinde, şu yüce sözün tefsirinde: “Ve Rabbin, Âdemoğullarından, onların sırtlarından, zürriyetlerini aldığı zaman”; dedi: sanki onlar, suyun **آذِيِّ**’sinde zerreler gibidir. **الآذيُّ**, med ve teşdîd ile: şiddetli dalgadır. Ali’nin, عليه السلام, hutbesinde: **تَلْتَطِمُ أَو اذيُّ مَوْجِها**. Ve **إذا** ve **إذْ**: zamandan iki zarf; **فإذا** gelecek olan içindir, **وإذْ** geçmiş olan içindir; ve o, **إذا**’dan hazfedilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ذ ي * * آذاه * يؤذيه * أذَّى * و * أذَاةً * و * أذِيَّة * و * تَأذَّى * به

##### Türkçe

* أ ذ ي * **آذاه** ona eziyet etti; **يؤذيه** ona eziyet eder; **أذَّى** eziyet etti; ve **أذَاةً** (eziyet etme); ve **أذِيَّة** (eziyet); ve **تَأذَّى** onunla eziyet gördü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: أذى

: ( ي *!أَذِيَ به ، كبَقِيَ ، ) وقَوْلُه : ( بالكسْرِ ؛ ) زِيادَةُ تَأْكيدٍ ودَفْع لمَا عسى يَتَوهَّم في بقَى مِن فتْحِ القافِ ، ( *!أَذاً ، ) هكذا هو بالالِفِ في النسخِ ، وهو نصُّ ابنِ بَرِّي ، وفي المُحْكَم رَسَمَه بالياءِ ، وفي التَّنْزيلِ : ﴿وَدَعْ *!أَذَاهُم﴾ .
وفي الحدِيثِ : ( أَمِيطوا عنه *!الأَذَى ) . وكذا : أَدْناها إماطَةُ الأَذَى عن الطَّريقِ ؛ وقالَ الشاعِرُ :
لقَدْ *!أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو نُفارِقُهُم
*!أَذَى الهَراسةِ بينَ النَّعْلِ والقَدَمِوقالَ آخَرُ :
وإذا *!أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها
أَو لا أُقِيم بغَيرِ دَارِ مُقام ( *!وتأَذَّى ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
*!تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أَنْ يُرْكَبا ( والاسمُ : *!الأَذِيَّةُ *!والأَذاةُ ) ويقالُ : هُما مَصْدَرانِ ؛ وأَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ *!أَذاتَهُ
فإِنَّك إِن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل

( وهي المَكْرُوهُ اليَسيرُ .
( وقالَ الخطابيُّ : الأَذَى الشَّرُّ الخَفِيفُ فإن زَادَ فهو ضَرَرٌ .
( *!والأَذِيُّ ، كغَنِيَ : الشَّديدُ *!التَّأَذِّي ؛ ) فعْلٌ لازِمٌ ، ( ويُخَفَّفُ فيقالُ : رجُلٌ *!أذٍ ؛ وشاهِدُ التَّشْديدِ قَوْلُ الرَّاجزِ :
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه فَهْوَ *!أَذيٌّ حَمَّةٌ مُصاوِبُه ( وقد يكونُ *!الأَذِيُّ : ( الشَّديدُ *!الإِيذاءِ ؛ ) فهو ( ضِدٌّ .
( وقَوْلُه : الشَّديدُ الإِيذاءِ يُنافِي قَوْلَه : ولا تَقُل *!إيذاء .
( *!والآذِيُّ ، ) بالمدِّ والتَّشْديدِ : ( المَوْجُ ، ) أَو الشَّديدُ منه .
وفي الصِّحاحِ : مَوْجُ البَحْرِ .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : *!آذِيُّ الماءِ الأَطْباق التي تَراها تَرْفَعها من مَتْنِه الرِّيحُ دونَ المَوْج ؛ وقالَ امْرؤُ القَيْسِ يَصِفُ مَطَراً :
ثَجَّ حَتَّى ضَاقَ عن *!آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُرْوقالَ المُغِيرةُ بنُ حَبْناء :
إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ
تَرى الرِّجالَ حَوْله كالصُّمِ من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للعجَّاج :
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ ( *!وآذَى ، ) بالمدِّ : ( فَعَلَ *!الأَذَى ؛ ) ومنه حدِيثُ تَخَطِّي الرِّقاب يوْمَ الجُمْعَة : رأَيْتُك *!آذَيْتَ وآتَيْتَ .
( (و)*!آذَى ( صاحِبَهُ *!يُؤْذِيه ( *!أَذىً *!وأَذاةً *!وأَذِيَّةً ؛ ) هكذا في الصِّحاحِ ، ( ولا تَقُلْ إيذاءً .
( ورَدَّهُ ابنُ بَرِّي فقالَ : صَوابُه *!آذانِي إيذاءً ، فأمَّا أَذىً فمصْدَرُ *!أَذِيَ به ؛ وكَذلِكَ *!أَذاةٌ*!وأَذِيَّة .

قالَ شيْخُنا : وقد رَدُّوا على المصنِّفِ قَوْلَه : ولا تَقُلْ إيذاءً ، وتَعَقَّبُوا عليه وقالوا : إنَّه مَسْموعٌ مَنْقولٌ ، والقِياسُ يَقْتَضِيه ، فلا مُوجِب لنَفْيهِ .
وكانَ أَبو السّعود العماديّ المُفَسِّرُ يقولُ : قُولُوا : *!الإيذاءُ إيذاءُ لصاحِبِ القاموس .
وأَطالَ الشَّهاب في الرَّدِّ عليه أَيْضاً .
قالَ شَيْخُنا : ثم إنِّي أَخَذْتُ في اسْتِقْراء كَلام العَرَب ، وتَتَبُّع نَثْرِهم ونَظْمِهِم فلم أَقِفْ على هذا اللفْظِ في كَلامِهم ، فلعلَّ المصنِّفَ أَخَذَه بالاسْتِقْراءِ ، أَو وَقَفَ على كَلامٍ لبعضِ مَنِ اسْتَقْرى ، وإلاَّ فالقِياسُ يَقْتَضِيه .
( وناقَةٌ *!أَذِيَةٌ ، مُخَفَّفَةٌ ، وبَعيرٌ *!أَذٍ ، ) على فَعِلٍ ، نَقَلهما الجَوْهرِيُّ عن الأَمويّ .
وقالَ غيرُهُ : بَعيرٌ *!أَذِيٌّ وناقَةٌ أَذِيَة : إذا كانَ ( لا يَقَرُّ في مكانٍ واحِدٍ ( بِلا وجَعٍ ولا مَرَضٍ بَلْ خِلْقَةً ، ) كأَنَّهما تَشْكو أَذىً ؛ هكذا حَكَاه أَبو عبيدَةَ عن الأُمويّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأَواذِيُّ : أَمْواجُ البَحْرِ ، عن الجَوْهرِيّ .
أَو هي أَطْباقُ الماءِ ؛ ومنه حدِيثُ عليَ : ( تَلْتَطِمُ *!أَواذيُّ أَمْواجِها ) .
*!وإِذا ، بالكسْرِ : ظَرْفٌ لمَا يَأْتِي مِنَ الزَّمان ؛ وقد تقدَّمَ في حرفِ الذالِ .

##### Türkçe

: (**أَذِيَ** به ، **كبَقِيَ** ،) ve onun sözü: (kesre ile;) **بقَى**’da **القاف**’ın fethasından, zannedilebilecek şeye karşı, te’kidi artırma ve defetmedir; (**أَذاً**,) nüshalarda elif ile böyledir; ve bu, İbn Berrî’nin nassıdır; **المُحْكَم**’de onu **الياء** ile resmetmiştir; ve tenzîlde: ﴿وَدَعْ **أَذَاهُم**﴾.

Ve hadîste: (Ondan **الأَذَى**’yı gideriniz). Ve yine: yol’dan **الأَذَى**’yı gidermek, onun en aşağısıdır; şair dedi ki:

Andolsun, sana **أَذُوا** ettiler; keşke onlardan ayrılmayı istediler
**أَذَى**’sı, nal ile ayak arasındaki ezme(nin)

Ve başka biri dedi ki:

Bir beldede **أَذِيتُ** olursam ondan ayrıldım
Yahut ikamet yurdundan başka bir yerde ikamet etmem

(**وتأَذَّى**; Sa‘leb inşâd etti:

**تَأَذِّيَ** olan odun, binilmekten şikâyet etti

(İsim: **الأَذِيَّةُ** ve **الأَذاةُ**) ve denilir: ikisi iki mastardır; Sîbeveyh inşâd etti:

Mevlâyı sövme ve onun **أَذاتَهُ**’sine ulaşma
Çünkü sen yaparsan, ahmaklaştırılırsın ve cahil olursun

(O, az olan mekruhtur.
(El-Hattâbî dedi: **الأَذَى** hafif şerdir; eğer artarsa o **ضَرَرٌ**’dır.
(**الأَذِيُّ** , **كغَنِيَ**: şiddetli **التَّأَذِّي**’dir;) lâzım fiildir; (hafifletilir de “adam **أذٍ**” denir; teşdîdin şahidi, recez söyleyenin sözü:

Şeytanı, ona arkadaşlık eden kimse arkadaş edinir; o hâlde o **أَذيٌّ**’dir; onun isabetleri zehirlidir

(Ve **الأَذِيُّ** olabilir: (şiddetli **الإِيذاءِ**;) o hâlde o (zıttır.
(Ve onun sözü: şiddetli eziyet etme, onun sözüyle çelişir: “**إيذاء** deme”.
(**الآذِيُّ**,) med ve teşdîd ile: (dalga,) yahut onun şiddetlisi.
**الصِّحاح**’ta: denizin dalgası.
İbn Şümeyl dedi: **آذِيُّ** suyun, dalga olmaksızın rüzgârın onun sırtından kaldırdığını gördüğün tabakalardır; İmru’ul-Kays bir yağmuru vasfederek dedi ki:

Öyle boşaldı ki, onun **آذِيِّه**’sinden dolayı daraldı
Çadırın eni; sonra kenarlar; sonra kolaylık

Ve el-Muğîre b. Habnâ dedi ki:

Onun **آذِيُّهُ**’su çamurla attığı zaman
Etrafında erkekleri sağırlar gibi görürsün; vuran ve dinleyen, mırıldanan

Ve İbn Berrî, el-A‘câc için inşâd etti:

Onu, dalgalı bir denizin **آذيُّ**’su çalkaladı

(**وآذَى**,) med ile: (**الأَذَى** yaptı;) ve ondan, cuma günü boyunları aşma hadîsi: seni gördüm, **آذَيْتَ** ve geldin.
((Ve) **آذَى** (arkadaşını **يُؤْذِيه** (**أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً**);) **الصِّحاح**’ta böyledir; (ve “**إيذاءً** deme”.
(İbn Berrî onu reddetti de dedi: doğrusu **آذانِي**’nin mastarı **إيذاءً**’dır; أما **أَذىً** ise **أَذِيَ** به’nin mastarıdır; ve كذلك **أَذاةٌ** ve **أَذِيَّة**.

Şeyhimiz dedi: ve musannife, onun “**إيذاءً** deme” sözünü reddettiler; ona itiraz ettiler ve dediler: o işitilmiş, nakledilmiş(tir); ve kıyas onu gerektirir; onu nefyetmeye mecbur edici yoktur.
Ve müfessir Ebû’s-Suûd el-‘Imâdî derdi ki: “**الإيذاءُ** deyiniz; **إيذاءُ** صاحبِ القاموس’a eziyettir.”
Ve eş-Şihâb da ona reddiyede uzattı.
Şeyhimiz dedi: sonra ben, Arapların كلامını istikrâya, nesirlerini ve nazımlarını takip etmeye başladım da, onların كلامında bu lafza vâkıf olmadım; belki musannif onu istikrâ ile aldı; yahut istikrâ edenlerden birinin bir كلامına vâkıf oldu; yoksa kıyas onu gerektirir.
(Ve dişi deve **أَذِيَةٌ**, muhaffefe; ve erkek deve **أَذٍ**, ) **فَعِل** üzere; ikisini el-Cevherî, el-Ümevî’den nakletti.
Başkası dedi: erkek deve **أَذِيٌّ** ve dişi deve **أَذِيَة**: eğer (bir yerde sabit durmazsa (ne bir ağrı ile ne de bir hastalıkla; bilakis yaratılışça,) sanki ikisi bir **أَذىً**’dan şikâyet eder; Ebû Ubeyde bunu el-Ümevî’den böyle hikâye etti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الأَواذِيُّ**: denizin dalgalarıdır; el-Cevherî’den.
Yahut suyun tabakalarıdır; ve ondan Ali’nin hadîsi: (onun dalgalarının **أَواذيُّ**’si çarpışır).
**وإِذا**, kesre ile: zamandan gelecek olan için zarf; **الذال** harfinde geçmişti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءذي

أَذِيَ
أَذِيَ A ( n. ac. أَذَي 4 ),
a.  Was harmed, hurt, injured; was molested, annoyed.

آذَيَ
آذَيَ IV ,
a.  Harmed, hurt, injured; molested, annoyed,

تَأَذَّيَ
تَأَذَّيَ V
a.  [ Min ], Suffered injury from.

أَذِيّ
أَذِيّ 25 ,
a.  Waves.

أَذَى
أَذَى [ 4 ] ,  أَذَاة [ 4tA ] ,  أَذِيَّة [ 25t ] ,
a.  Harm, injury.

##### Türkçe

**أَذِيَ**
**أَذِيَ** A (n. ac. **أَذَي** 4),
a. Zarar gördü, incindi, yaralandı; rahatsız edildi, sıkıntı verildi.

**آذَيَ**
**آذَيَ** IV,
a. Zarar verdi, incitti, yaraladı; rahatsız etti, sıkıntı verdi,

**تَأَذَّيَ**
**تَأَذَّيَ** V
a. [Min], -den incinme/zarar görme çekti.

**أَذِيّ**
**أَذِيّ** 25,
a. Dalgalar.

**أَذَى**
**أَذَى** [4], **أَذَاة** [4tA], **أَذِيَّة** [25t],
a. Zarar, incinme.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءذي

ءذي
أَذِيَ - يَأْذَى
أَذِيَ - يَأْذَى - أَذَى
آذى - يُؤْذِي، أوذِيَ - يُؤْذَى
أذِيَ  - يَأْذَى + الكائن: يشعر بالألم وعدم الرضاة والقبول من ضر وتخرب وسوء في جسمه وبنائه وفعله وعمله: يكون فيه حالة من سوء البنية المادية أو النفسية، تولد فيه عدم الرضا والقبول والألم الجسمي أو النفسي
أَذَى: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " أذِيَ  - يَأْذَى": وهو كذلك ما يكون بفعل " أذِيَ  - يَأْذَى": الشعور بعدم الرضى والقبول والألم الجسمي أو النفسي بتأثير آخر عليه
آذى - يُؤْذِي + كائن + كائناً : أصلها " أأذى  - يُؤْذي": على وزن " أقعلَ" من " أذِيَ  - يَأْذَى ": جعله " يَأْذَى ": أثر عليه مادياً أو نفسياً فأحدث فيه ألماً نفسياً  أو جسدياً : يحدث في آخر حالة من سوء البنية المادية أو النفسية ، تولد فيه عدم الرضا والقبول والألم الجسمي أو النفسي
أوذِيَ - يُؤْذَى: مبني للمجهول من " آذى - يُؤْذِي "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالألم والبأس "، وهي:
جَأَرَ - يَجْأَرُ ، شَكا - يَشْكوْ، أَلِمَ - يَألَمُ، شَقيَ - يَشْقى، بَئِسَ - يَبْأَسُ، أذِيَ  - يَأْذَى
آذى - يؤذي - أوذي - أوذوا
أنواع الأذى
أوذوا في الله 1) الإخراج من الديار       2) بالفتنة 3) والعذاب	﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب(195)﴾ آل عمران ﴿قالوا أوذينا من قبل أن تأتينا ومن بعد ما جئتنا قال عسى ربكم أن يهلك عدوكم ويستخلفكم في الأرض فينظر كيف تعملون(129)﴾ الأعراف ﴿ومن الناس من يقول آمنا بالله فإذا أوذي في الله جعل فتنة الناس كعذاب الله ولئن جاء نصر من ربك ليقولن إنا كنا معكم أوليس الله بأعلم بما في صدور العالمين(10)﴾ العنكبوت
الصبر على الأذى	﴿ولقد كذبت رسل من قبلك فصبروا على ما كذبوا وأوذوا حتى أتاهم نصرنا ولا مبدل لكلمات الله ولقد جاءك من نبإ المرسلين(34)﴾ الأنعام ﴿وما لنا ألا نتوكل على الله وقد هدانا سبلنا ولنصبرن على ما آذيتمونا وعلى الله فليتوكل المتوكلون (12)﴾ إبراهيم
يؤذون الله ورسوله 4) بالقول عليهما غير الحق	﴿إن الذين يؤذون الله ورسوله لعنهم الله في الدنيا والآخرة وأعد لهم عذابا مهينا(57)﴾ الأحزاب
يؤذون النبي 5) بقول معيب 6) بالبقاء في بينه على حساب راحته	﴿ومنهم الذين يؤذون النبي ويقولون هو أذن قل أذن خير لكم يؤمن بالله ويؤمن للمؤمنين ورحمة للذين آمنوا منكم والذين يؤذون رسول الله لهم عذاب أليم(61)﴾ التوبة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوت النبي إلا أن يؤذن لكم إلى طعام غير ناظرين إناه ولكن إذا دعيتم فادخلوا فإذا طعمتم فانتشروا ولا مستأنسين لحديث إن ذلكم كان يؤذي النبي فيستحي منكم والله لا يستحي من الحق وإذا سألتموهن متاعا فاسألوهن من وراء حجاب ذلكم أطهر لقلوبكم وقلوبهن وما كان لكم أن تؤذوا رسول الله ولا أن تنكحوا أزواجه من بعده أبدا إن ذلكم كان عند الله عظيما(53)﴾ الأحزاب
7) آذوا موسى بالبهتان	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تكونوا كالذين آذوا موسى فبرأه الله مما قالوا وكان عند الله وجيها(69)﴾ الأحزاب ﴿وإذ قال موسى لقومه ياقوم لم تؤذونني وقد تعلمون أني رسول الله إليكم فلما زاغوا أزاغ الله قلوبهم والله لا يهدي القوم الفاسقين(5)﴾ الصف
يؤذون المؤمنين والمؤمنات بالبهتان	﴿والذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات بغير ما اكتسبوا فقد احتملوا بهتانا وإثما مبينا(58)﴾ الأحزاب
 	﴿ياأيها النبي قل لأزواجك وبناتك ونساء المؤمنين يدنين عليهن من جلابيبهن ذلك أدنى أن يعرفن فلا يؤذين وكان الله غفورا رحيما(59)﴾ الأحزاب
9) عقوبة عذاب نفسي أو جسدي	﴿واللذان يأتيانها منكم فآذوهما فإن تابا وأصلحا فأعرضوا عنهما إن الله كان توابا رحيما(16)﴾ النساء
أذى
10) أذى المحيض	﴿ويسألونك عن المحيض قل هو أذى فاعتزلوا النساء في المحيض ولا تقربوهن حتى يطهرن فإذا تطهرن فأتوهن من حيث أمركم الله إن الله يحب التوابين ويحب المتطهرين(222)﴾ البقرة
11) بالقول بالمن	﴿الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله ثم لا يتبعون ما أنفقوا منا ولا أذى لهم أجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون(262)﴾ البقرة ﴿قول معروف ومغفرة خير من صدقة يتبعها أذى والله غني حليم(263)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى كالذي ينفق ماله رئاء الناس ولا يؤمن بالله واليوم الآخر فمثله كمثل صفوان عليه تراب فأصابه وابل فتركه صلدا لا يقدرون على شيء مما كسبوا والله لا يهدي القوم الكافرين(264)﴾ البقرة
12) بالقول السوء   13) بالضرر	﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور(186)﴾ آل عمران ﴿لن يضروكم إلا أذى وإن يقاتلوكم يولوكم الأدبار ثم لا ينصرون(111)﴾ آل عمران
بالفعل الضار	﴿ولا تطع الكافرين والمنافقين ودع أذاهم وتوكل على الله وكفى بالله وكيلا(48)﴾ الأحزاب
14) أذى بالرأس : مرض         15) أذى من المطر : البلل أو البرد	﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة ﴿وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصلاة فلتقم طائفة منهم معك وليأخذوا أسلحتهم فإذا سجدوا فليكونوا من ورائكم ولتأت طائفة أخرى لم يصلوا فليصلوا معك وليأخذوا حذرهم وأسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن أسلحتكم وأمتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة ولا جناح عليكم إن كان بكم أذى من مطر أو كنتم مرضى أن تضعوا أسلحتكم وخذوا حذركم إن الله أعد للكافرين عذابا مهينا(102)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [أذى] أ ذ ى: آذاه يؤذيه أذَّى و أذَاةً و أذِيَّة و تَأذَّى به
الراغب
أذى
- الأذى: ما يصل إلى الحيوان من الضرر إما في نفسه أو جسمه أو تبعاته دنيويا كان أو أخرويا، قال تعالى: }لا تبطلوا صدقاتكم بالمن والأذى﴿[البقرة/264]، قوله تعالى:﴾فآذوهما﴿[النساء/16] إشارة إلى الضرب، ونحو ذلك في سورة التوبة:﴾ومنهم الذين يؤذون النبي ويقولون: هو أذن﴿[التوبة/61]،﴾والذين يؤذون رسول الله لهم عذاب أليم﴿[التوبة/61]، و﴾لا تكونوا كالذين آذوا موسى﴿[الأحزاب/69]،﴾وأوذوا حتى أتاهم نصرنا﴿[الأنعام/34]، وقال:﴾لم تؤذونني﴿[الصف/5]، وقوله:﴾يسألونك عن المحيض قل: هو أذى{ [البقرة/222]، فسمى ذلك أذى باعتبار الشرع وباعتبار الطب على حسب ما يذكره أصحاب هذه الصناعة.
يقال: آذيته أو أذيته إيذاءا وأذية وأذى، ومنه: الأذي، وهو الموج المؤذي لركاب البحر.
ملخص اللسان
1.	1. آذاه يُؤذِيه أَذىً وأَذاةً وأَذِيَّةً وتَأَذَّيْت به. الأَذَى: كل ما تأَذَّيْتَ به.
2.	إماطةُ الأَذَى عن الطريق، وهو ما يؤْذِي فيها كالشوك والحجر والنجاسة ونحوها.
3.	كلُّ مُؤْذٍ في النار، وهو وعيد لمن يُؤْذِي الناس في الدنيا بعقوبة النار في الآخرة،
4.	وناقة أَذِيَةٌ: لا تستقر في مكان من غير وجع ولكن خِلْقَةً كأَنها تشكو أَذىً.
5.	وَدَعْ أَذاهم؛ تأْويلُه أَذى المنافقين لا تُجازِهِمْ عليه إلى أَن تُؤْمَرَ فيهم بأَمر.
6.	وأَذِيتُ آذى أَذىً، وآذى الرجلُ: فَعَل الأَذى
7.	والآذيُّ: المَوْجُ؛
8.	الآذيُّ: المَوْجُ الشديد.
9.	وإذا وإذْ: ظَرْفان من الزمان،
لسان العرب
● -    أذي: الأَذَى: كل ما تأَذَّيْتَ به. آذاه يُؤذِيه أَذىً وأَذاةً   وأَذِيَّةً وتَأَذَّيْت به. قال ابن بري: صوابه آذاني إيذاءً، فأَما أَذىً فمصدر   أَذِيَ أَذىً، وكذلك أَذاة وأَذِيَّة. يقال: أَذِيْت بالشيء آذَى أَذىً   وأَذاةً وأَذِيَّةً فأَنا أَذٍ؛ قال الشاعر:   لقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،   أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم   وقال آخر:   وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،   ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام   ابن سيده: أَذِيَ به أَذىً وتَأَذّى؛ أَنشد ثعلب:   تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا   والاسم الأَذِيَّةُ والأَذاة؛ أَنشد سيبويه:   ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،   فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل   وفي حديث العَقيقة: أَمِيطوا عنه الأَذى، يريد الشعر والنجاسة وما يخرج   على رأْس الصبي حين يولد يُحْلَق عنه يوم سابعه. وفي الحديث: أَدْناها   إماطةُ الأَذَى عن الطريق، وهو ما يؤْذِي فيها كالشوك والحجر والنجاسة   ونحوها. وفي الحديث: كلُّ مُؤْذٍ في النار، وهو وعيد لمن يُؤْذِي الناس في   الدنيا بعقوبة النار في الآخرة، وقيل: أَراد كلّ مُؤذٍ من السباع والهوام   يُجْعَل في النار عقوبةً لأَهلها. التهذيب: ورجل أَذيٌّ إذا كان شديد   التأَذِّي، فِعْلٌ له لازمٌ، وبَعيرٌ أَذيٌّ. وفي الصحاح: بَعيرٌ أَذٍ على   فَعِلٍ، وناقة أَذِيَةٌ: لا تستقر في مكان من غير وجع ولكن خِلْقَةً كأَنها   تشكو أَذىً. والأَذِيُّ من الناس وغيرهم: كالأَذِي؛ قال:   يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،   فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه   (* قوله «حمة» كذا في الأصل بالحاء المهملة مرموزاً لها بعلامة   الإهمال).وقد يكون الأَذِيٌّ. وقوله عز وجل: وَدَعْ أَذاهم؛ تأْويلُه أَذى   المنافقين لا تُجازِهِمْ عليه إلى أَن تُؤْمَرَ فيهم بأَمر. وقد آذَيْتُه   إيذاءً وأَذِيَّةً، وقد تَأَذَّيْتُ به تَأَذِّياً، وأَذِيتُ آذى أَذىً، وآذى   الرجلُ: فَعَل الأَذى؛ ومنه قوله، صلى الله عليه وسلم، للذي تَخَطَّى   رِقاب الناس يَوْم الجُمُعَة: رأَيْتُك آذَيْتَ وآتَيْتَ.   والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال امرؤ القيس يصف مطراً:   ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه   عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر   ابن شميل: آذيُّ الماء الأَطباق التي تراها ترفعها من مَتْنهِ الريحُ   دونَ المَوْج. والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال المُغِيرة بن حَبْناء:   إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،   تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،   من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ   الجوهري: الآذيُّ مَوْجُ البحر، والجمع الأَواذيُّ؛ وأَنشد ابن بري   للعَجّاج:   طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ   وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله تعالى: وإذ أَخَذَ رَبُّك من بَني آدم   من ظُهورهم ذُرِّيَّاتِهم، قال: كأَنَّهم الذَّرُّ في آذِيِّ الماء.   الآذيُّ، بالمد والتشديد: المَوْجُ الشديد. وفي خُطْبَة علي، عليه السلام:   تَلْتَطِمُ أَو اذيُّ مَوْجِها. وإذا وإذْ: ظَرْفان من الزمان، فإذا لِمَا   يأْتي، وإذْ لِمَا مضى وهي محذوفة من إذا.
مقاييس اللغة:
(أذي) الهمزة والذال والياء أصل واحد، وهو الشيء تتكرّهُه ولا تَقَِرُّ عليه. تقول: آذَيْتُ فلاناً أُوذِيهِ. ويقال بعير أَذٍ وناقةٌ أَذِيَةٌ إذا كان لا يَقَِرّ في مكانٍ من غير وجع، وكأنه يَأْذَى بمكانه.
القاموس المحيط:
ي أَذِيَ به، كَبَقِيَ، بالكسر أَذًى وتأذَّى، والاسمُ الْأَذِيَّةُ والْأَذاةُ وهي المَكْرُوهُ اليسيرُ. والأَذِيُّ، كغَنِيٍّ الشديدُ التَّأَذِّي، ويُخَفَّفُ، والشديدُ الإِيذاءِ، ضِدٌّ. والآذِيُّ المَوْجُ. وآذَى فَعَلَ الْأَذَى،
و صاحِبَهُ أذًى وأَذاةً وأَذِيَّةً، ولا تَقُلْ: إيذاءً. وناقةٌ أذِيَةٌ، مُخَفَّفَةً، وبعيرٌ أذٍ: لا يَقَرُّ في مكانٍ بلا وَجَعٍ ولا مَرَضٍ، بَلْ خِلْقَةً.
تاج العروس:
ى ( أذي به كبقي ) وقوله ( بالكسر ) زيادة تأكيد ودفع لما عسى يتوهم في بقي من فتح القاف ( إذا ) هكذا هو بالالف في النسخ وهو نص ابن بري وفي المحكم رسمه بالياء وفي التنزيل ودع إذا هم وفي الحديث أميطوا عنه الاذي وكذا أدناها اماطة الاذي عن الطريق وقال الشاعر : لقد أذوابك ودوالو تفارقهم * أذي الهراسة بين النعل والقدم وقال آخر : وإذا أذيت ببلدة فارقتها * أولا أقيم بغير دار مقام ( وتأذي ) أنشد ثعلب * تأذي العود اشتكي أن يركبا * ( والاسم الاذية والاذاة ويقال هما مصدران وأنشد سيبويه : ولا تشتم المولى وتبلغ أذاته * فانك ان تفعل تسفه وتجهل ( وهي المكروه اليسير ) وقال الخطابي الاذي الشر الخفيف فان زاد فهو ضرر ( والاذي كغنى الشديد التأذي ) فعل لازم ( ويخفف ) فيقال رجل اذو شاهد التشديد قول الراجز : يصاحب الشيطان من يصاحبه * فهو اذي حمة مصاو به
( و ) قد يكون الاذي ( الشديد الايذاء ) فهو ( ضد ) وقوله الشديد الايذاء ينافي قوله ولا تقل ايذاء ( ولاذي ) بالمد والتشديد ( الموج وقال أو الشديد منه وفي الصحاح موج البحر وقال ابن شميل آذي الماء الاطباق التي تراها ترفعها من متنه الريح دون الموج وقال امرؤ القيس يصف مطرا : ثج حتى ضاق عن آذيه * عرض خيم فحفاف فيسر وقال المغيرة بن حبناء إذا رمي آذيه بالطم * ( وآذي ) بالمد ( فعل الاذي ) ومنه حديث تخطي الرقاب يوم الجمعة رأيتك آذيت وآنيت ( و ) آذي ( صاحبه ) يؤديه ( اذي واذاة واذية ) هكذا هو في الصحاح ( ولا تقل ايذاء ) ورده ابن بري فقال صوابه آذاني ايذاء فاما أذي فمصدر اذي به وكذلك اذاة واذية قال شيخنا وقد ردوا على المصنف قوله ولا تقل ايذاء وتعقبوا عليه وقالوا انه مسموع منقول والقياس يقتضيه فلا موجب لنفيه وكان أبو السعود العمادي المفسر يقول قولوا الايذاء ايذاء لصاحب
القاموس وأطال الشهاب في الرد عليه أيضا قال شخينا ثم اني أخذت في استقراء كلام العرب وتتبع نثرهم ونظمهم فلم أقف على هذا اللفظ في كلامهم فلعل المصنف أخذه بالاستقراء أو وقف على كلام لبعض من استقرى والا فالقياس يقتضيه ( وناقة اذية مخففة وبعير أذ ) على فعل نقلهما الجوهري عن الاموي وقال غيره بعير اذي وناقة اذية إذا كان ( لا يقر في مكان ) واحد ( بلا وجع ولا مرض بل خلقة ) كأنها تشكو أذي هكذا احكاه أبو عبيدة عن الاموي * ومما يستدرك عليه الاواذي أمواج البحر من الجوهري أو هي أطباق الماء ومنه حديث على تلتطم أواذي أمواجها وإذا بالكسر ظرف لما يأتي من الزمان وقد تقدم في حرف الذال

##### Türkçe

ءذي
**أَذِيَ** - **يَأْذَى**
**أَذِيَ** - **يَأْذَى** - **أَذَى**
**آذى** - **يُؤْذِي**، **أوذِيَ** - **يُؤْذَى**

**أذِيَ**  - **يَأْذَى** + varlık: bedeninde ve yapısında ve fiilinde ve işinde zarar, yıkım ve kötülükten dolayı acı ve hoşnutsuzluk ve kabul etmeme hisseder: onda maddî veya nefsî yapının kötülüğü hâli bulunur; onda hoşnutsuzluk ve kabul etmeme ile bedenî veya nefsî acı doğurur.

**أَذَى**: “**فـَعـْل**” vezninde, fiil adı “**أذِيَ  - يَأْذَى**”dır: yine “**أذِيَ  - يَأْذَى**” fiiliyle olan şeydir: başkasının ona etkisiyle bedenî veya nefsî acı ve hoşnutsuzluk ve kabul etmeme hissi.

**آذى** - **يُؤْذِي** + bir varlık + bir varlığı: aslı “**أأذى  - يُؤْذي**”dir: “**أذِيَ  - يَأْذَى**”dan “**أقعلَ**” vezninde: onu “**يَأْذَى**” kıldı: ona maddî veya nefsî olarak tesir etti de onda nefsî veya bedenî bir acı meydana getirdi: başkasında maddî veya nefsî yapının kötülüğü hâlini meydana getirir; onda hoşnutsuzluk ve kabul etmeme ile bedenî veya nefsî acı doğurur.

**أوذِيَ** - **يُؤْذَى**: “**آذى - يُؤْذِي**”nin meçhulü olarak bina edilmiştir.

Lafız, “**الشعور بالألم والبأس**” (acı ve sıkıntıyı hissetme) lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَأَرَ** - **يَجْأَرُ** ، **شَكا** - **يَشْكوْ**، **أَلِمَ** - **يَألَمُ**، **شَقيَ** - **يَشْقى**، **بَئِسَ** - **يَبْأَسُ**، **أذِيَ  - يَأْذَى**

**آذى** - **يؤذي** - **أوذي** - **أوذوا**

**الأذى** türleri
Allah uğrunda eziyet edildiler: 1) diyarlarından çıkarılma 2) fitne ile 3) azap ile	﴿“Rableri onlara cevap verdi: ‘Sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem; bazınız bazınızdandır. Hicret edenler, diyarlarından çıkarılanlar, yolumda eziyet edilenler, savaşanlar ve öldürülenler var ya; elbette onların kötülüklerini örteceğim ve elbette onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacağım; Allah katından bir mükâfat olarak; güzel mükâfat Allah katındadır.’ (195)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Dediler ki: ‘Bize, sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet edildi.’ Dedi ki: ‘Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder ve sizi yeryüzünde halife kılar da nasıl amel edeceğinize bakar.’ (129)”﴾ A‘râf ﴿“İnsanlardan kimi de der ki: ‘Allah’a iman ettik.’ Sonra Allah uğrunda eziyet edilince, insanların fitnesini Allah’ın azabı gibi kılar. Rabbin tarafından bir yardım gelirse mutlaka derler ki: ‘Biz sizinle beraberdik.’ Allah âlemlerin göğüslerinde olanı daha iyi bilen değil midir? (10)”﴾ Ankebût

Eziyete sabır	﴿“Senden önce de elçiler yalanlandı; yalanlandıklarına ve eziyet edildiklerine sabrettiler; nihayet yardımımız onlara geldi. Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur. Elçilerin haberinden sana da geldi. (34)”﴾ En‘âm ﴿“Bize ne oluyor ki Allah’a tevekkül etmeyelim; oysa bize yollarımızı hidayet etti. Bize eziyet ettiğinize elbette sabredeceğiz. Tevekkül edenler Allah’a tevekkül etsin. (12)”﴾ İbrâhîm

Allah’a ve Resulüne eziyet ederler: 4) ikisine hak olmayan söz söylemekle	﴿“Allah’a ve Resulüne eziyet edenler var ya; Allah onları dünyada ve âhirette lânetledi ve onlar için aşağılayıcı bir azap hazırladı. (57)”﴾ Ahzâb

Peygambere eziyet ederler: 5) ayıplayıcı sözle 6) onun rahatını hesaba katmadan yanında kalmakla	﴿“Onlardan, peygambere eziyet edenler ve ‘O bir kulaktır’ diyenler vardır. De ki: ‘Sizin için hayır kulağıdır; Allah’a iman eder ve müminlere inanır; sizden iman edenler için bir rahmettir.’ Allah’ın Resulüne eziyet edenler için elem verici bir azap vardır. (61)”﴾ Tevbe ﴿“Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe peygamberin evlerine girmeyin; yemeğe (çağrılmaya) da, onun pişmesini bekleyerek değil; fakat çağrıldığınızda girin; yediğinizde de dağılın; sohbet için ünsiyet etmeyin. Şüphesiz bu, peygambere eziyet ediyordu da sizden utanıyordu; Allah haktan utanmaz. Onlardan bir eşya istediğinizde, perde arkasından isteyin; bu, kalpleriniz ve onların kalpleri için daha temizdir. Allah’ın Resulüne eziyet etmeniz ve ondan sonra eşleriyle asla evlenmeniz size olmaz; şüphesiz bu, Allah katında büyük bir şeydir. (53)”﴾ Ahzâb

7) Mûsâ’ya iftira ile eziyet ettiler	﴿“Ey iman edenler! Mûsâ’ya eziyet edenler gibi olmayın; Allah onu söylediklerinden beri kıldı; o, Allah katında itibarlı idi. (69)”﴾ Ahzâb ﴿“Mûsâ kavmine dedi ki: ‘Ey kavmim! Bana niçin eziyet ediyorsunuz? Oysa benim size Allah’ın elçisi olduğumu biliyorsunuz.’ Sapınca Allah kalplerini saptırdı; Allah fasık kavmi hidayet etmez. (5)”﴾ Saff

Mümin erkeklere ve mümin kadınlara iftira ile eziyet ederler	﴿“Mümin erkeklere ve mümin kadınlara, kazanmadıkları bir şeyle eziyet edenler var ya; apaçık bir iftira ve günah yüklenmişlerdir. (58)”﴾ Ahzâb

﴿“Ey peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: üzerlerine cilbablarından salsınlar; bu, tanınmalarına daha yakındır; böylece eziyet edilmezler. Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir. (59)”﴾ Ahzâb

9) Ceza: nefsî veya bedenî azap	﴿“Sizden o ikisini yapan iki kişiye eziyet edin; eğer tevbe eder ve ıslah olurlarsa onlardan yüz çevirin; şüphesiz Allah çok tevbe kabul edici, çok merhametlidir. (16)”﴾ Nisâ

**أذى**
10) Hayız eziyeti	﴿“Sana hayızdan sorarlar. De ki: ‘O bir **أذى**dır.’ Hayızda kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendiklerinde, Allah’ın size emrettiği yerden onlara gelin. Şüphesiz Allah tevbe edenleri sever ve temizlenenleri sever. (222)”﴾ Bakara

11) başa kakma sözüyle	﴿“Mallarını Allah yolunda infak eden, sonra infak ettiklerinin ardından başa kakma ve **أذى** ile takip etmeyenler var ya; onların ecirleri Rableri katındadır; onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmazlar. (262)”﴾ Bakara ﴿“Maruf bir söz ve bağışlama, ardından **أذى** gelen sadakadan hayırlıdır; Allah zengindir, halîmdir. (263)”﴾ Bakara ﴿“Ey iman edenler! Sadakalarınızı başa kakma ve **الأذى** ile boşa çıkarmayın; tıpkı malını insanlara gösteriş için infak eden ve Allah’a ve âhiret gününe iman etmeyen kimse gibi. Onun misali, üzerinde toprak bulunan kaygan bir kaya gibidir; ona sağanak isabet eder de onu çıplak bırakır. Kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler. Allah kâfir kavmi hidayet etmez. (264)”﴾ Bakara

12) kötü sözle   13) zarar ile	﴿“Mallarınızda ve canlarınızda elbette imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve müşriklerden çok **أذى** işiteceksiniz. Sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu işlerin azmindendir. (186)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Size, **أذى**dan başka zarar veremezler; sizinle savaşsalar size arkalarını dönerler; sonra yardım olunmazlar. (111)”﴾ Âl-i İmrân

Zarar verici fiille	﴿“Kâfirlere ve münafıklara itaat etme; onların **أذاهم**ını bırak; Allah’a tevekkül et; vekil olarak Allah yeter. (48)”﴾ Ahzâb

14) baş ile **أذى**: hastalık         15) yağmurdan **أذى**: ıslaklık veya soğuk	﴿“Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer alıkonursanız, kurbandan kolayınıza geleni (gönderin). Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olur veya başından **أذى** bulunursa, oruçtan veya sadakadan veya kurbandan fidye vardır. Güvene kavuştuğunuzda, umre ile hacca temettu eden kimseye kurbandan kolayına gelen vardır. Bulamayana, hacda üç gün, döndüğünüzde yedi gün oruç vardır; bu, tam ondur. Bu, ailesi Mescid-i Harâm’ın hazırları olmayan kimse içindir. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah azabı şiddetli olandır. (196)”﴾ Bakara ﴿“İçlerinde bulunduğunda onlara namazı kıldırdığında, onlardan bir taife seninle dursun ve silahlarını alsın. Secde ettiklerinde arkanızda olsunlar; namaz kılmamış başka bir taife gelsin, seninle namaz kılsın; tedbirlerini ve silahlarını alsınlar. Kâfir olanlar isterler ki silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gaflet edesiniz de üzerinize bir tek meyil ile meyletsinler. Eğer sizde yağmurdan **أذى** varsa veya hasta iseniz silahlarınızı bırakmanızda size günah yoktur; tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah kâfirler için aşağılayıcı bir azap hazırladı. (102)”﴾ Nisâ

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**أذى**] ء ذ ى: **آذاه** **يؤذيه** **أذَّى** ve **أذَاةً** ve **أذِيَّة** ve **تَأذَّى** onunla.

Râgıb
**أذى**
- **الأذى**: hayvana ulaşan zarardır; ya nefsinde ya bedeninde ya da sonuçlarında; dünyaya ait de olsa âhirete ait de olsa. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Sadakalarınızı başa kakma ve **الأذى** ile boşa çıkarmayın”﴾ [Bakara/264]. Yüce Allah’ın sözü: ﴿“**فآذوهما**”﴾ [Nisâ/16] dövmeye işarettir; bunun benzeri Tevbe sûresinde: ﴿“Onlardan, peygambere eziyet edenler ve ‘O bir kulaktır’ diyenler vardır”﴾ [Tevbe/61], ﴿“Allah’ın Resulüne eziyet edenler için elem verici bir azap vardır”﴾ [Tevbe/61], ve ﴿“Mûsâ’ya eziyet edenler gibi olmayın”﴾ [Ahzâb/69], ﴿“Eziyet edildiler, nihayet yardımımız onlara geldi”﴾ [En‘âm/34]. Ve dedi ki: ﴿“Bana niçin eziyet ediyorsunuz”﴾ [Saff/5]. Ve sözü: ﴿“Sana hayızdan sorarlar; de ki: o **أذى**dır”﴾ [Bakara/222]; onu, şeriat itibarıyla ve tıp itibarıyla, bu sanatın sahiplerinin zikrettiğine göre **أذى** diye adlandırdı.
Denir ki: **آذيته** veya **أذيته** **إيذاءا** ve **أذية** ve **أذى** (olarak). Ondandır: **الأذي**; o, deniz bineklerine eziyet eden dalgadır.

Lisân’ın özeti
1. 1. **آذاه** **يُؤذِيه** **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** ve **تَأَذَّيْت** onunla. **الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şey.
2. Yoldan **الأَذَى**yı gidermek; o, onda diken, taş, necaset ve benzerleri gibi eziyet eden şeydir.
3. Her eziyet eden ateştedir; bu, dünyada insanlara eziyet edene âhirette ateş azabıyla tehdittir.
4. **ناقة أَذِيَةٌ**: acı olmaksızın bir yerde durmaz; fakat yaratılışça, sanki **أَذىً** şikâyet eder gibidir.
5. “**وَدَعْ أَذاهم**”; te’vili: münafıkların **أَذى**sı; onlar hakkında bir emirle emrolununcaya kadar onu onlara karşılık verme.
6. **وأَذِيتُ** **آذى** **أَذىً**; ve adam **آذى**: **الأَذى**yı yaptı.
7. **والآذيُّ**: dalga.
8. **الآذيُّ**: şiddetli dalga.
9. **وإذا** ve **وإذْ**: zaman zarfıdırlar.

Lisânü’l-‘Arab
● - **أذي**: **الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şey. **آذاه** **يُؤذِيه** **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً**; ve **تَأَذَّيْت** onunla. İbn Berrî dedi ki: doğrusu **آذاني** **إيذاءً**dır; ama **أَذىً** ise **أَذِيَ**nin masdarıdır: **أَذىً**; aynı şekilde **أَذاة** ve **أَذِيَّة**. Denir ki: **أَذِيْت** bir şeyle, **آذَى** **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً**; ben de **أَذٍ**im. Şair dedi ki:
لَقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،
أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم
Başka biri dedi ki:
وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،
ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام
İbn Sîde: **أَذِيَ** onunla **أَذىً** ve **تَأَذّى**; Sa‘leb okuttu:
تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا
Adı **الأَذِيَّةُ** ve **الأَذاة**dır; Sîbeveyh okuttu:
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،
فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل
**العَقيقة** hadîsinde: “Ondan **الأَذى**yı giderin”; saç, necaset ve çocuk doğduğunda başında çıkan şey kastedilir; yedinci gününde ondan tıraş edilir. Hadîste: “En aşağısı, yoldan **الأَذَى**yı gidermektir”; o, onda diken, taş, necaset ve benzerleri gibi eziyet eden şeydir. Hadîste: “Her eziyet eden ateştedir”; bu, dünyada insanlara eziyet edene âhirette ateş azabıyla tehdittir; denildi ki: yırtıcı hayvanlardan ve haşerelerden her eziyet edenin, ehline ceza olarak ateşte kılınmasını istedi. **التهذيب**: kişi **أَذيٌّ**dur, eğer eziyetlenmesi şiddetli ise; bu, ona lâzım bir fiildir; ve deve **أَذيٌّ**dur. **الصحاح**ta: deve **أَذٍ** “**فَعِل**” üzerinedir; ve **ناقة أَذِيَةٌ**: acı olmaksızın bir yerde durmaz; fakat yaratılışça, sanki **أَذىً** şikâyet eder gibidir. İnsanlardan ve başkalarından **الأَذِيُّ**: **الأَذِي** gibidir; dedi ki:
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،
فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه
(“**حمة**” sözü: asılda böyle, ihmal işaretiyle işaretlenmiş). Ve **الأَذِيٌّ** olabilir. Yüce Allah’ın sözü: “**وَدَعْ أَذاهم**”; te’vili: münafıkların **أَذى**sı; onlar hakkında bir emirle emrolununcaya kadar onu onlara karşılık verme. Ve onu **آذَيْتُه** **إيذاءً** ve **أَذِيَّةً** (olarak); ve onunla **تَأَذَّيْتُ** **تَأَذِّياً**; ve **أَذِيتُ** **آذى** **أَذىً**; ve adam **آذى**: **الأَذى**yı yaptı. Ondandır, sallallahu aleyhi ve sellem’in, cuma günü insanların boyunlarını aşan kimseye sözü: “Seni gördüm; **آذَيْتَ** ve **آتَيْتَ**.”
**والآذيُّ**: dalga; İmru’ul-Kays yağmuru tasvir ederek dedi ki:
ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر
İbn Şümeyl: suyun **آذيُّ**si, rüzgârın, dalga olmaksızın, onun sırtından kaldırdığını gördüğün tabakalardır. **والآذيُّ**: dalga; el-Muğîre b. Habnâ dedi ki:
إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،
تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،
من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ
Cevherî: **الآذيُّ** denizin dalgasıdır; çoğulu **الأَواذيُّ**dir. İbn Berrî, el-‘Accâc’tan okuttu:
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ
İbn Abbâs’ın, yüce Allah’ın sözü “Ve Rabbin, Âdemoğullarından, sırtlarından zürriyetlerini aldığı zaman”ın tefsirinde hadîsinde: “Sanki onlar suyun **آذِيِّ**sinde zerreler gibidir.”
**الآذيُّ**: med ve teşdîd ile: şiddetli dalga. Ali’nin hutbesinde: “Onun dalgasının **أَو اذيُّ**si çarpışır.”
**وإذا** ve **وإذْ**: zaman zarfıdırlar; **فإذا** gelecek olana, **وإذْ** geçmiş olana; ve o, **إذا**dan hazfedilmiştir.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**أذي**) hemze ve **الذال** ve **الياء** tek bir asıldır; o, kerih gördüğün ve üzerinde karar kılmadığın şeydir. Dersin ki: **آذَيْتُ** falanı, ona **أُوذِيهِ**. Ve denir ki: deve **أَذٍ** ve dişi deve **أَذِيَةٌ**, eğer acı olmaksızın bir yerde karar kılmıyorsa; sanki bulunduğu yerde **يَأْذَى** olur.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**أَذِيَ** onunla, **كَبَقِيَ** gibi, kesre ile: **أَذًى** ve **تأذَّى**; adı **الْأَذِيَّةُ** ve **الْأَذاةُ**dur; o, az kerih olandır. Ve **الأَذِيُّ**, **كغَنِيٍّ** gibi: şiddetli eziyetlenendir; hafifletilir; ve şiddetli eziyet edendir; zıddır. Ve **الآذِيُّ** dalgadır. Ve **آذَى**: **الْأَذَى**yı yaptı; ve ona **أذًى** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** ile arkadaş oldu; “**إيذاءً**” deme. Ve dişi deve **أذِيَةٌ**, hafifletilmiş; ve deve **أذٍ**: acı ve hastalık olmaksızın bir yerde karar kılmaz; bilakis yaratılışça.

Tâcü’l-‘arûs:
ى ( **أذي به كبقي** ) ve sözü ( **بالكسر** ) “**بقي**”de **القاف**ın fethinin vehmedilebileceğini defetmek ve teyit için ziyadedir. ( **إذا** ) nüshalarda elif ile böyledir; bu, İbn Berrî’nin nassıdır; **المحكم**de onu **الياء** ile resmetti; ve tenzilde: “**ودع إذا هم**”; ve hadîste: “Ondan **الاذي**yi giderin”; ve yine: “En aşağısı yoldan **الاذي**yi gidermektir.” Şair dedi ki: “**لقد أذوابك ودوالو تفارقهم * أذي الهراسة بين النعل والقدم**” ve başka biri dedi ki: “**وإذا أذيت ببلدة فارقتها * أولا أقيم بغير دار مقام**”. ( **وتأذي** ) Sa‘leb okuttu: “**تأذي العود اشتكي أن يركبا**”. ( **والاسم الاذية والاذاة** ) ve denir ki ikisi de iki masdardır; Sîbeveyh okuttu: “**ولا تشتم المولى وتبلغ أذاته * فانك ان تفعل تسفه وتجهل**”. ( **وهي المكروه اليسير** ) ve Hattâbî dedi ki: **الاذي** hafif şerdir; artarsa o zarardır. ( **والاذي كغنى الشديد التأذي** ) lâzım fiildir. ( **ويخفف** ) böylece “adam **اذو**” denir; teşdîdin şahidi, recez şairinin sözü: “**يصاحب الشيطان من يصاحبه * فهو اذي حمة مصاو به**”. ( **و** ) **الاذي** olabilir ( **الشديد الايذاء** ); o hâlde ( **ضد** )dır. “Şiddetli eziyet etme” sözü, “**ولا تقل ايذاء**” sözüyle çelişir. ( **ولاذي** ) med ve teşdîd ile ( **الموج**; yahut onun şiddetlisi). **الصحاح**ta: denizin dalgası. İbn Şümeyl dedi ki: suyun **آذي**si, rüzgârın, dalga olmaksızın, onun sırtından kaldırdığını gördüğün tabakalardır. İmru’ul-Kays yağmuru tasvir ederek dedi ki: “**ثج حتى ضاق عن آذيه * عرض خيم فحفاف فيسر**”. El-Muğîre b. Habnâ dedi ki: “**إذا رمي آذيه بالطم * ...**”. ( **وآذي** ) med ile ( **فعل الاذي** )dir; ondan, cuma günü boyunları aşma hadîsi: “Seni gördüm; **آذيت** ve **آنيت**.” ( **و** ) **آذي** ( **صاحبه** ) ona **يؤديه**: **اذي** ve **اذاة** ve **اذية** (olarak); **الصحاح**ta böyledir. ( **ولا تقل ايذاء** ) ve İbn Berrî onu reddetti; dedi ki: doğrusu **آذاني ايذاء**dır; ama **أذي** ise **أذي به**nin masdarıdır; aynı şekilde **اذاة** ve **اذية**. Şeyhimiz dedi ki: musannifin “**ولا تقل ايذاء**” sözünü reddettiler ve ona itiraz ettiler; dediler ki: o, işitilmiş nakledilmiş olup kıyas onu gerektirir; onu nefyetmeye gerek yoktur. Ebû’s-Suûd el-‘Imâdî müfessir derdi ki: “**الايذاء** deyin; bu, sahibine **ايذاء**dır.”
**القاموس** ve Şihâb da ona reddiyede uzattı. Şeyhimiz dedi ki: sonra ben, Arapların sözünü istikra etmeye ve nesirlerini ve nazımlarını takip etmeye başladım; onların sözünde bu lafza rastlamadım; belki musannif onu istikra ile aldı yahut istikra edenlerden birinin sözüne rastladı; yoksa kıyas onu gerektirir. ( **وناقه اذية مخففة وبعير أذ** ) “**فعل**” üzere; ikisini Cevherî, Ümeyyî’den nakletti. Başkası dedi ki: deve **أذي** ve dişi deve **اذية**; eğer ( **لا يقر في مكان** ) tek bir yerde ( **بلا وجع ولا مرض بل خلقة** ) acı ve hastalık olmaksızın karar kılmıyorsa; sanki **أذي** şikâyet eder gibidir; bunu Ebû Ubeyde, Ümeyyî’den böyle hikâye etti. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الاواذي** denizin dalgalarıdır; Cevherî’den. Yahut suyun tabakalarıdır. Ondandır Ali hadîsi: “Onun dalgalarının **أواذي**si çarpışır.” Ve **إذا** kesre ile, zamandan gelecek olana zarf olup, **الذال** harfinde geçti.
