# أذي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أذي

الأَذَى: كل ما تأَذَّيْتَ به. آذاه يُؤذِيه أَذىً وأَذاةً وأَذِيَّةً وتَأَذَّيْت به. قال ابن بري: صوابه آذاني إيذاءً، فأَما أَذىً فمصدر أَذِيَ أَذىً، وكذلك أَذاة وأَذِيَّة. يقال: أَذِيْت بالشيء آذَى أَذىً وأَذاةً وأَذِيَّةً فأَنا أَذٍ؛ قال الشاعر:
لقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،
أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم
وقال آخر:
وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،
ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام
ابن سيده: أَذِيَ به أَذىً وتَأَذّى؛ أَنشد ثعلب:
تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا
والاسم الأَذِيَّةُ والأَذاة؛ أَنشد سيبويه:
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،
فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل
وفي حديث العَقيقة: أَمِيطوا عنه الأَذى، يريد الشعر والنجاسة وما يخرج على رأْس الصبي حين يولد يُحْلَق عنه يوم سابعه. وفي الحديث: أَدْناها إماطةُ الأَذَى عن الطريق، وهو ما يؤْذِي فيها كالشوك والحجر والنجاسة ونحوها. وفي الحديث: كلُّ مُؤْذٍ في النار، وهو وعيد لمن يُؤْذِي الناس في الدنيا بعقوبة النار في الآخرة، وقيل: أَراد كلّ مُؤذٍ من السباع والهوام يُجْعَل في النار عقوبةً لأَهلها. التهذيب: ورجل أَذيٌّ إذا كان شديد التأَذِّي، فِعْلٌ له لازمٌ، وبَعيرٌ أَذيٌّ. وفي الصحاح: بَعيرٌ أَذٍ على فَعِلٍ، وناقة أَذِيَةٌ: لا تستقر في مكان من غير وجع ولكن خِلْقَةً كأَنها تشكو أَذىً. والأَذِيُّ من الناس وغيرهم: كالأَذِي؛ قال:
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،
فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه
(* قوله «حمة» كذا في الأصل بالحاء المهملة مرموزاً لها بعلامة الإهمال).وقد يكون الأَذِيٌّ. وقوله عز وجل: وَدَعْ أَذاهم؛ تأْويلُه أَذى المنافقين لا تُجازِهِمْ عليه إلى أَن تُؤْمَرَ فيهم بأَمر. وقد آذَيْتُه إيذاءً وأَذِيَّةً، وقد تَأَذَّيْتُ به تَأَذِّياً، وأَذِيتُ آذى أَذىً، وآذى الرجلُ: فَعَل الأَذى؛ ومنه قوله، صلى الله عليه وسلم، للذي تَخَطَّى رِقاب الناس يَوْم الجُمُعَة: رأَيْتُك آذَيْتَ وآتَيْتَ. والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال امرؤ القيس يصف مطراً:
ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر
ابن شميل: آذيُّ الماء الأَطباق التي تراها ترفعها من مَتْنهِ الريحُ دونَ المَوْج. والآذيُّ: المَوْجُ؛ قال المُغِيرة بن حَبْناء: إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،
تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،
من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ
الجوهري: الآذيُّ مَوْجُ البحر، والجمع الأَواذيُّ؛ وأَنشد ابن بري للعَجّاج:
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ
وفي حديث ابن عباس في تفسير قوله تعالى: وإذ أَخَذَ رَبُّك من بَني آدم من ظُهورهم ذُرِّيَّاتِهم، قال: كأَنَّهم الذَّرُّ في آذِيِّ الماء. الآذيُّ، بالمد والتشديد: المَوْجُ الشديد. وفي خُطْبَة علي، عليه السلام: تَلْتَطِمُ أَو اذيُّ مَوْجِها. وإذا وإذْ: ظَرْفان من الزمان، فإذا لِمَا يأْتي، وإذْ لِمَا مضى وهي محذوفة من إذا.

### Türkçe

**الأَذَى**: senin onunla eziyet gördüğün her şey. **آذاه** onu eziyetlendirdi; **يُؤذِيه** ona eziyet eder; **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** (olarak); ve onunla **تَأَذَّيْت** (eziyet gördüm). İbn Berrî dedi: doğrusu **آذاني** (bana eziyet etti) **إيذاءً** (eziyet etme olarak)dır; ama **أَذىً** ise, **أَذِيَ**’nin **أَذىً** (olarak) masdarıdır; aynı şekilde **أَذاة** ve **أَذِيَّة**. Denir: **أَذِيْت** (eziyet gördüm) şey ile; **آذَى** (eziyet etti) **أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً** (olarak); ben ise **أَذٍ**’yim; şair dedi ki:
لقَدْ أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو تُفارِقُهُم،
أَذَى الهَراسةِ بين النَّعلِ والقَدَم

Bir başkası dedi ki:
وإذا أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها،
ولا أُقيم بغَيرِ دَارِ مُقام

İbn Sîde: **أَذِيَ** onunla **أَذىً** (olarak) ve **تَأَذّى**; Sa‘leb okudu:
تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أن يُرْكَبا

İsim **الأَذِيَّةُ** ve **الأَذاة**’dır; Sîbeveyh okudu:
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ أَذاتَهُ،
فإنَّك إن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل

**العَقيقة** hadîsinde: “Ondan **الأَذى**’yı giderin”; saç ve necaseti ve çocuk doğduğunda başı üzerinde çıkan şeyi kasteder; yedinci gününde ondan tıraş edilir. Hadîste: “Onun en aşağısı, yoldan **الأَذَى**’yı gidermektir”; o da onda eziyet veren şeydir; diken ve taş ve necaset ve benzerleri gibi. Hadîste: “Her **مُؤْذٍ** ateştedir”; bu, dünyada insanlara eziyet edene, âhirette ateş azabıyla bir tehdittir; ve denildi ki: yırtıcı hayvanlardan ve haşerelerden her **مُؤذٍ**’ü kastetti; ceza olarak ateşte kılınır, onun ehline. **التهذيب**: ve bir adam **أَذيٌّ**’dür, eğer eziyet görmesi şiddetli ise; ona lâzım bir fiildir; ve bir deve **أَذيٌّ**. **الصحاح**’ta: bir deve **أَذٍ** (vezni) **فَعِلٍ** üzerinedir; ve bir dişi deve **أَذِيَةٌ**: bir yerden başka bir yerde, acıdan dolayı değil, fakat yaratılışça karar kılmaz; sanki bir **أَذىً**’dan şikâyet eder gibi. Ve insanlardan ve başkalarından **الأَذِيُّ**: **الأَذِي** gibidir; dedi ki:
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه،
فَهْوَ أَذيٌّ حَمَّةٌ مَصاوِبُه

(* “**حمة**” sözü: asılda böyle, noktasız **الحاء** ile, ihmal alâmetiyle rumuzlanmış olarak). Ve **الأَذِيٌّ** olabilir. Aziz ve celil olanın sözü: **وَدَعْ أَذاهم**; onun te’vîli: münafıkların **أَذى**’sı; onlara, onlar hakkında bir emirle emrolununcaya kadar, onun üzerine karşılık verme. Ve ben ona **آذَيْتُه** **إيذاءً** ve **أَذِيَّةً** (olarak) eziyet ettim; ve ben onunla **تَأَذَّيْتُ** **تَأَذِّياً** (olarak) eziyet gördüm; ve **أَذِيتُ**: **آذى** **أَذىً** (olarak); ve **آذى** adam: **الأَذى**’yı yaptı; ondan, onun sözü (vardır), sallallahu aleyhi ve sellem’in, cuma günü insanların boyunlarını aşana: “Seni gördüm; **آذَيْتَ** (eziyet ettin) ve **آتَيْتَ** (geldin).”

Ve **الآذيُّ**: dalgadır; İmru’ul-Kays yağmuru vasfederek dedi:
ثَجَّ، حَتَّى ضاق عن آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُر

İbn Şümeyl: **آذيُّ الماء** suyun tabakalarıdır; onu, rüzgârın, dalga olmaksızın, sırtından kaldırdığını görürsün. Ve **الآذيُّ**: dalgadır; el-Muğîre b. Habnâ dedi:
إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ،
تَرى الرِّجالَ حَوْلَه كالصُّمِّ،
من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ

Cevherî: **الآذيُّ** denizin dalgasıdır; çoğulu **الأَواذيُّ**; ve İbn Berrî el-‘Accâc’dan okudu:
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ

İbn Abbâs hadîsinde, şu yüce sözün tefsirinde: “Ve Rabbin, Âdemoğullarından, onların sırtlarından, zürriyetlerini aldığı zaman”; dedi: sanki onlar, suyun **آذِيِّ**’sinde zerreler gibidir. **الآذيُّ**, med ve teşdîd ile: şiddetli dalgadır. Ali’nin, عليه السلام, hutbesinde: **تَلْتَطِمُ أَو اذيُّ مَوْجِها**. Ve **إذا** ve **إذْ**: zamandan iki zarf; **فإذا** gelecek olan içindir, **وإذْ** geçmiş olan içindir; ve o, **إذا**’dan hazfedilmiştir.
