# أذي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B0%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أذى

: ( ي *!أَذِيَ به ، كبَقِيَ ، ) وقَوْلُه : ( بالكسْرِ ؛ ) زِيادَةُ تَأْكيدٍ ودَفْع لمَا عسى يَتَوهَّم في بقَى مِن فتْحِ القافِ ، ( *!أَذاً ، ) هكذا هو بالالِفِ في النسخِ ، وهو نصُّ ابنِ بَرِّي ، وفي المُحْكَم رَسَمَه بالياءِ ، وفي التَّنْزيلِ : ﴿وَدَعْ *!أَذَاهُم﴾ .
وفي الحدِيثِ : ( أَمِيطوا عنه *!الأَذَى ) . وكذا : أَدْناها إماطَةُ الأَذَى عن الطَّريقِ ؛ وقالَ الشاعِرُ :
لقَدْ *!أَذُوا بِكَ وَدُّوا لو نُفارِقُهُم
*!أَذَى الهَراسةِ بينَ النَّعْلِ والقَدَمِوقالَ آخَرُ :
وإذا *!أَذِيتُ ببَلْدَةٍ فارَقْتُها
أَو لا أُقِيم بغَيرِ دَارِ مُقام ( *!وتأَذَّى ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
*!تَأَذِّيَ العَوْدِ اشْتكى أَنْ يُرْكَبا ( والاسمُ : *!الأَذِيَّةُ *!والأَذاةُ ) ويقالُ : هُما مَصْدَرانِ ؛ وأَنْشَدَ سِيْبَوَيْه :
ولا تَشْتُم المَوْلى وتَبْلُغْ *!أَذاتَهُ
فإِنَّك إِن تَفْعَلْ تُسَفَّهْ وتَجْهَل

( وهي المَكْرُوهُ اليَسيرُ .
( وقالَ الخطابيُّ : الأَذَى الشَّرُّ الخَفِيفُ فإن زَادَ فهو ضَرَرٌ .
( *!والأَذِيُّ ، كغَنِيَ : الشَّديدُ *!التَّأَذِّي ؛ ) فعْلٌ لازِمٌ ، ( ويُخَفَّفُ فيقالُ : رجُلٌ *!أذٍ ؛ وشاهِدُ التَّشْديدِ قَوْلُ الرَّاجزِ :
يُصاحِبُ الشَّيطانَ مَنْ يُصاحِبُه فَهْوَ *!أَذيٌّ حَمَّةٌ مُصاوِبُه ( وقد يكونُ *!الأَذِيُّ : ( الشَّديدُ *!الإِيذاءِ ؛ ) فهو ( ضِدٌّ .
( وقَوْلُه : الشَّديدُ الإِيذاءِ يُنافِي قَوْلَه : ولا تَقُل *!إيذاء .
( *!والآذِيُّ ، ) بالمدِّ والتَّشْديدِ : ( المَوْجُ ، ) أَو الشَّديدُ منه .
وفي الصِّحاحِ : مَوْجُ البَحْرِ .
وقالَ ابنُ شُمَيْل : *!آذِيُّ الماءِ الأَطْباق التي تَراها تَرْفَعها من مَتْنِه الرِّيحُ دونَ المَوْج ؛ وقالَ امْرؤُ القَيْسِ يَصِفُ مَطَراً :
ثَجَّ حَتَّى ضَاقَ عن *!آذِيِّه
عَرْضُ خِيمٍ فحِفاف فَيُسُرْوقالَ المُغِيرةُ بنُ حَبْناء :
إذا رَمى آذِيُّهُ بالطِّمِّ
تَرى الرِّجالَ حَوْله كالصُّمِ من مُطْرِقٍ ومُنْصِتٍ مُرِمِّ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للعجَّاج :
طَحْطَحَهُ آذيُّ بَحْرٍ مُتْأَقِ ( *!وآذَى ، ) بالمدِّ : ( فَعَلَ *!الأَذَى ؛ ) ومنه حدِيثُ تَخَطِّي الرِّقاب يوْمَ الجُمْعَة : رأَيْتُك *!آذَيْتَ وآتَيْتَ .
( (و)*!آذَى ( صاحِبَهُ *!يُؤْذِيه ( *!أَذىً *!وأَذاةً *!وأَذِيَّةً ؛ ) هكذا في الصِّحاحِ ، ( ولا تَقُلْ إيذاءً .
( ورَدَّهُ ابنُ بَرِّي فقالَ : صَوابُه *!آذانِي إيذاءً ، فأمَّا أَذىً فمصْدَرُ *!أَذِيَ به ؛ وكَذلِكَ *!أَذاةٌ*!وأَذِيَّة .

قالَ شيْخُنا : وقد رَدُّوا على المصنِّفِ قَوْلَه : ولا تَقُلْ إيذاءً ، وتَعَقَّبُوا عليه وقالوا : إنَّه مَسْموعٌ مَنْقولٌ ، والقِياسُ يَقْتَضِيه ، فلا مُوجِب لنَفْيهِ .
وكانَ أَبو السّعود العماديّ المُفَسِّرُ يقولُ : قُولُوا : *!الإيذاءُ إيذاءُ لصاحِبِ القاموس .
وأَطالَ الشَّهاب في الرَّدِّ عليه أَيْضاً .
قالَ شَيْخُنا : ثم إنِّي أَخَذْتُ في اسْتِقْراء كَلام العَرَب ، وتَتَبُّع نَثْرِهم ونَظْمِهِم فلم أَقِفْ على هذا اللفْظِ في كَلامِهم ، فلعلَّ المصنِّفَ أَخَذَه بالاسْتِقْراءِ ، أَو وَقَفَ على كَلامٍ لبعضِ مَنِ اسْتَقْرى ، وإلاَّ فالقِياسُ يَقْتَضِيه .
( وناقَةٌ *!أَذِيَةٌ ، مُخَفَّفَةٌ ، وبَعيرٌ *!أَذٍ ، ) على فَعِلٍ ، نَقَلهما الجَوْهرِيُّ عن الأَمويّ .
وقالَ غيرُهُ : بَعيرٌ *!أَذِيٌّ وناقَةٌ أَذِيَة : إذا كانَ ( لا يَقَرُّ في مكانٍ واحِدٍ ( بِلا وجَعٍ ولا مَرَضٍ بَلْ خِلْقَةً ، ) كأَنَّهما تَشْكو أَذىً ؛ هكذا حَكَاه أَبو عبيدَةَ عن الأُمويّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأَواذِيُّ : أَمْواجُ البَحْرِ ، عن الجَوْهرِيّ .
أَو هي أَطْباقُ الماءِ ؛ ومنه حدِيثُ عليَ : ( تَلْتَطِمُ *!أَواذيُّ أَمْواجِها ) .
*!وإِذا ، بالكسْرِ : ظَرْفٌ لمَا يَأْتِي مِنَ الزَّمان ؛ وقد تقدَّمَ في حرفِ الذالِ .

### Türkçe

: (**أَذِيَ** به ، **كبَقِيَ** ،) ve onun sözü: (kesre ile;) **بقَى**’da **القاف**’ın fethasından, zannedilebilecek şeye karşı, te’kidi artırma ve defetmedir; (**أَذاً**,) nüshalarda elif ile böyledir; ve bu, İbn Berrî’nin nassıdır; **المُحْكَم**’de onu **الياء** ile resmetmiştir; ve tenzîlde: ﴿وَدَعْ **أَذَاهُم**﴾.

Ve hadîste: (Ondan **الأَذَى**’yı gideriniz). Ve yine: yol’dan **الأَذَى**’yı gidermek, onun en aşağısıdır; şair dedi ki:

Andolsun, sana **أَذُوا** ettiler; keşke onlardan ayrılmayı istediler
**أَذَى**’sı, nal ile ayak arasındaki ezme(nin)

Ve başka biri dedi ki:

Bir beldede **أَذِيتُ** olursam ondan ayrıldım
Yahut ikamet yurdundan başka bir yerde ikamet etmem

(**وتأَذَّى**; Sa‘leb inşâd etti:

**تَأَذِّيَ** olan odun, binilmekten şikâyet etti

(İsim: **الأَذِيَّةُ** ve **الأَذاةُ**) ve denilir: ikisi iki mastardır; Sîbeveyh inşâd etti:

Mevlâyı sövme ve onun **أَذاتَهُ**’sine ulaşma
Çünkü sen yaparsan, ahmaklaştırılırsın ve cahil olursun

(O, az olan mekruhtur.
(El-Hattâbî dedi: **الأَذَى** hafif şerdir; eğer artarsa o **ضَرَرٌ**’dır.
(**الأَذِيُّ** , **كغَنِيَ**: şiddetli **التَّأَذِّي**’dir;) lâzım fiildir; (hafifletilir de “adam **أذٍ**” denir; teşdîdin şahidi, recez söyleyenin sözü:

Şeytanı, ona arkadaşlık eden kimse arkadaş edinir; o hâlde o **أَذيٌّ**’dir; onun isabetleri zehirlidir

(Ve **الأَذِيُّ** olabilir: (şiddetli **الإِيذاءِ**;) o hâlde o (zıttır.
(Ve onun sözü: şiddetli eziyet etme, onun sözüyle çelişir: “**إيذاء** deme”.
(**الآذِيُّ**,) med ve teşdîd ile: (dalga,) yahut onun şiddetlisi.
**الصِّحاح**’ta: denizin dalgası.
İbn Şümeyl dedi: **آذِيُّ** suyun, dalga olmaksızın rüzgârın onun sırtından kaldırdığını gördüğün tabakalardır; İmru’ul-Kays bir yağmuru vasfederek dedi ki:

Öyle boşaldı ki, onun **آذِيِّه**’sinden dolayı daraldı
Çadırın eni; sonra kenarlar; sonra kolaylık

Ve el-Muğîre b. Habnâ dedi ki:

Onun **آذِيُّهُ**’su çamurla attığı zaman
Etrafında erkekleri sağırlar gibi görürsün; vuran ve dinleyen, mırıldanan

Ve İbn Berrî, el-A‘câc için inşâd etti:

Onu, dalgalı bir denizin **آذيُّ**’su çalkaladı

(**وآذَى**,) med ile: (**الأَذَى** yaptı;) ve ondan, cuma günü boyunları aşma hadîsi: seni gördüm, **آذَيْتَ** ve geldin.
((Ve) **آذَى** (arkadaşını **يُؤْذِيه** (**أَذىً** ve **أَذاةً** ve **أَذِيَّةً**);) **الصِّحاح**’ta böyledir; (ve “**إيذاءً** deme”.
(İbn Berrî onu reddetti de dedi: doğrusu **آذانِي**’nin mastarı **إيذاءً**’dır; أما **أَذىً** ise **أَذِيَ** به’nin mastarıdır; ve كذلك **أَذاةٌ** ve **أَذِيَّة**.

Şeyhimiz dedi: ve musannife, onun “**إيذاءً** deme” sözünü reddettiler; ona itiraz ettiler ve dediler: o işitilmiş, nakledilmiş(tir); ve kıyas onu gerektirir; onu nefyetmeye mecbur edici yoktur.
Ve müfessir Ebû’s-Suûd el-‘Imâdî derdi ki: “**الإيذاءُ** deyiniz; **إيذاءُ** صاحبِ القاموس’a eziyettir.”
Ve eş-Şihâb da ona reddiyede uzattı.
Şeyhimiz dedi: sonra ben, Arapların كلامını istikrâya, nesirlerini ve nazımlarını takip etmeye başladım da, onların كلامında bu lafza vâkıf olmadım; belki musannif onu istikrâ ile aldı; yahut istikrâ edenlerden birinin bir كلامına vâkıf oldu; yoksa kıyas onu gerektirir.
(Ve dişi deve **أَذِيَةٌ**, muhaffefe; ve erkek deve **أَذٍ**, ) **فَعِل** üzere; ikisini el-Cevherî, el-Ümevî’den nakletti.
Başkası dedi: erkek deve **أَذِيٌّ** ve dişi deve **أَذِيَة**: eğer (bir yerde sabit durmazsa (ne bir ağrı ile ne de bir hastalıkla; bilakis yaratılışça,) sanki ikisi bir **أَذىً**’dan şikâyet eder; Ebû Ubeyde bunu el-Ümevî’den böyle hikâye etti.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**الأَواذِيُّ**: denizin dalgalarıdır; el-Cevherî’den.
Yahut suyun tabakalarıdır; ve ondan Ali’nin hadîsi: (onun dalgalarının **أَواذيُّ**’si çarpışır).
**وإِذا**, kesre ile: zamandan gelecek olan için zarf; **الذال** harfinde geçmişti.
