# أرج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرج

الأرج، محركة:  نفحة الريح الطيبة. عن ابن سيده  الأريج والأريجة  : الريح الطيبة، وجمعها الأرائج، وأنشد ابن الأعرابي:
  كأن ريحا من خزامى عالج
  أوريح مسك طيب الأرائج الأرج والأريج:  توهج ريح الطيب   أرج  الطيب،  كفرح  يأرج أرجا، فهو أرج: فاح، قال أبو ذؤيب:
  كأن عليها بالة لـطـمـية                      لها من خلال الدأيتين أريج  والتأريج: الإغراء والتحريش  في الحرب قال العجاج:
  إنا إذا مذكى الحروب أرجا وأرجت بين القوم تأريجا، إذا أغريت بينهم وهيجت، مثل أرشت  كالأرج  ثلاثيا. وأرجت الحرب، إذا أثرتها.  التأريج، والإراجة  : شىء م  أي معروف  في الحساب  وسيأتي قريبا.  والأرجان محركة: سعى المغرى  بالإغراء بين الناس، وقد أرج بينهم. أرجان،  كهيبان  ، أي بتشديد المثناة التحتية مع فتحها: موضع حكاه الفارسي، وأنشد
  أراد الله أن يخزى بجيرا                      فسلطني عليه بأرجـان وقيل: هو  د، بفارس  ، وخففه بعض متأخري الشعراء، فأقدم على ذلك لعجمته، كذا في اللسان. قلت: التخفيف ورد في قول المتنبي، وقال شراحه: إنه ضرورة، ويدل لذلك قول الجوهري: وربما جاء في الشعر بتخفيف الراء. ثم إنه هل هو فعلان من أرج، كما صنع المصنف? أو هو أفعال من رجن? أو هو لفظ أعجمي فلا تعرف مادته? وصوب الخفاجى في شفاء الغليل أنه فعلان، لا أفعلان؛ لئلا تكون الفاء والعين حرفا واحدا، وهو قليل، نقله شيخنا.  والأراج  والمئرج، ككتان ومنبر  : الكذاب  ، والخلاط،  والمغرى  بين الناس.  والمؤرج، كمحمد: الأسد  من أرجت بين القوم تأريجا، إذا أغريت بينهم وهيجت قال أبو سعيد: منه سمى المؤرج  بالكسر أبو فيد  بفتح الفاء وسكون الياء التحتية وآخره دال مهملة، هكذا في نسختنا على الصواب، وتصحف على شيخنا، فذكر في شرحه، المقابل عليه أبو قبيلة، وهو خطأ  : عمرو ابن الحارث السدوسى  النحوى البصري، أحد أئمة اللغة والأدب. وفي البغية للجلال: عمرو بن منيع ابن حصين السدوسي، وفي شروح الشواهد للرضى: المؤرج، كمحدث السلمى: شاعر إسلامى من الدولة الأموية، وفي الصحاح عن أبي سعيد، ومنه المؤرخ الذهلي جد المؤرج الراوية، سمى  لتأريجه الحرب  وتأريشها  بين بكر وتغلب  ، وهما قبيلتان عظيمتان. في التهذيب:  الأوارجة: من كتب أصحاب الدواوين  في الخراج ونحوه، ويقال: هذا كتاب التأريج، وهو  معرب آواره، أي الناقل؛ لأنه ينقل إليها الأنجيذج  بفتح فسكون فكسر فسكون التحتية وذال وجيم  الذي يثبت فيه ما على كل إنسان، ثم ينقل إلى جريدة الإخراجات، وهي عدة أوارجات  ، وقد بسط فيه المصنف الكلام لاحتياج الأمر إليه، وهو الأعرف به.

  ومما يستدرك عليه: ما في النهاية في الحديث:  لما جاء نعى عمر، رضى الله تعالى عنه، إلى المدائن أرج الناس  أي ضجوا بالبكاء، قال: وهو من أرج الطيب، إذا فاح. وأرج بالسبع كهرج: إما أن تكون لغة، وإما أن تكون بدلا. وأرج الحق بالباطل يأرجه أرجا: خلطه. وأرج النار وأرثها: أوقدها، مشدد، عن ابن الأعرابي. والأيارجة: دواء، وهو معرب.

### Türkçe

**الأرج**، harekeli: hoş kokulu rüzgârın esintisi. İbn Sîde’den: **الأريج** ve **الأريجة**: hoş koku; çoğulu **الأرائج**’dir. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  Sanki ‘Âlic’in **خزامى**’sından bir rüzgâr
  yahut **مسك** rüzgârı; **الأرائج**’in hoş kokusu

**الأرج** ve **الأريج**: hoş kokunun rüzgârının parlaması (yayılması). **أرج** hoş koku, **كفرح**: **يأرج** **أرجا**; o hâlde o **أرج**’dir: yayıldı (koku saçtı). Ebû Züeyb dedi:
  Sanki onun üzerinde bir **بالة** vardır, **لـطـمـية**’ye ait;
  onun için iki **الدأيتين** arasından bir **أريج** vardır

**التأريج**: savaşta kışkırtma ve birbirine düşürme. el-‘Accâc dedi:
  Biz, savaşların alevi **أرجا** (tutuştuğu) zaman
  ve kavim arasında **تأريجا** ile **أرجت** ettiğimizde; yani aralarında kışkırttığında ve coşturduğunda; **أرشت** gibi; **كالأرج** üç harfli olarak. Ve **أرجت** savaş: onu kızıştırdığında.

**التأريج** ve **الإراجة**: hesapta bilinen bir şey; yakında gelecektir.

**الأرجان** harekeli: insanlar arasında kışkırtma ile koşuşturan; aralarında **أرج** etmiştir. **أرجان**، **كهيبان**; yani alttaki ikizli harfin şeddeli, onunla birlikte fethalı olmasıyla: el-Fârisî’nin naklettiği bir yer adıdır; ve şu beyti okudu:
  Allah, **بجيرا**’yı rezil etmeyi istedi;
  öyleyse beni onun üzerine **بأرجـان** ile musallat kıldı

Ve denildi ki: o, Fars’ta bir beldedir; bazı müteahhir şairler onu hafifletti; onun acemliğinden dolayı buna cüret etti; Lisân’da böyle. Dedim ki: hafifletme el-Mütenebbî’nin sözünde vârid olmuştur; şârihleri dedi ki: o bir zarurettir; buna delâlet eden el-Cevherî’nin sözü: “Bazen şiirde **الراء**’ın hafifletilmesiyle gelir.” Sonra o, musannifin yaptığı gibi **أرج**’den **فعلان** mıdır? Yoksa **رجن**’den **أفعال** mıdır? Yahut acemî bir lafız mıdır da maddesi bilinmez mi? Şeyhimiz naklen: el-Hafâcî, Şifâü’l-Ğalîl’de onun **فعلان** olduğunu, **أفعلان** olmadığını doğru buldu; ta ki **الفاء** ve **العين** tek bir harf olmasın; bu ise azdır.

**الأراج** ve **المئرج**، **ككتان ومنبر**: yalancı; karıştırıcı; ve insanlar arasında kışkırtan.

**المؤرج**، **كمحمد**: aslan; “**أرجت** kavim arasında **تأريجا**”dan; aralarında kışkırttığında ve coşturduğunda. Ebû Sa‘îd dedi: bundan dolayı **المؤرج** (kesre ile) diye adlandırıldı: **أبو فيد**; **الفاء**’nın fethası, alttaki **الياء**’ın sükûnu ve sonunda noktasız **دال** ile; nüshamızda doğru olan budur; şeyhimize tashîf edildi de şerhinde zikretti: mukabele edilen nüshada **أبو قبيلة**; bu hatadır: Basralı nahivci, dil ve edeb imamlarından **عمرو ابن الحارث السدوسى**. el-Celâl’in el-Buğye’sinde: **عمرو بن منيع ابن حصين السدوسي**. er-Radî’nin Şevâhid şerhlerinde: **المؤرج**، **كمحدث السلمى**: Emevî devleti döneminden İslâmî bir şair. es-Sıhâh’ta Ebû Sa‘îd’den: ve ondan **المؤرخ الذهلي**; râvi **المؤرج**’in dedesi; onu, **بكر** ile **تغلب** arasında savaşı **تأريجه** ve **تأريشها** etmesinden dolayı adlandırdı; ikisi de büyük iki kabiledir.

et-Tehzîb’de: **الأوارجة**: divan sahiplerinin haraç ve benzeri hususlarda yazdıkları şeylerdendir; ve “bu, **كتاب التأريج**’dir” denir; o, **آواره**’nin muarrebidir; yani nakledici; çünkü ona **الأنجيذج** (fetha sonra sükûn, sonra kesre, sonra sükûn; alttaki harf ve **ذال** ve **جيم** ile) nakleder; onda her insanın üzerinde olan şey sabitlenir; sonra **جريدة الإخراجات**’a nakledilir; o da birkaç **أوارجات**’tır. Musannif, işin ona ihtiyaç duymasından dolayı onda sözü uzatmıştır; o, onu en iyi bilendir.

  Ve ona istidrâk edilenlerdendir: en-Nihâye’de hadiste olan: **عمر**’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ölüm haberi **المدائن**’e geldiğinde insanlar **أرج** ettiler; yani ağlamayla feryat ettiler. Dedi ki: bu, hoş kokunun **أرج**’inden; koku yayıldığında. Ve **أرج** yırtıcı hayvan ile, **كهرج** gibi: ya bir lehçedir, ya da bir bedeldir. Ve **أرج** hakkı bâtıl ile, **يأرجه** **أرجا**: onu karıştırdı. Ve **أرج** ateşi ve **أرثها**: onu yaktı; şeddeli; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الأيارجة**: bir ilaçtır; o muarrebdir.
