# أرخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرخ

أرخ الكتاب، بالتخفيف، وقضيته أنه كنصر، وأرخه، بالتشديد، وآرخه، بمد الهمزة: وقته، أرخا وتأريخا ومؤارخة. ومثله التوريخ، وزعم يعقوب أن الواو بدل من الهمزة. وقيل إن التأريخ الذي يؤرخه الناس ليس بعربي محض، وإن المسلمين، أخذوه من أهل الكتاب. قال شيخنا: وقد أنكر جماعة استعماله مخففا، والصواب ورده واستعماله مخففا، والصواب ورده واستعماله، كما أورده ابن القطاع وغيره. والخلاف في كونه عربيا أو ليس بعربي مشهور، وقيل هو مقلوب من التأخير. وقال الصولي: تاريخ كل شيء غايته ووقته الذي ينتهي إليه ينتهي شرفهم ورياستهم. وفي المصباح: أرخت الكتاب، بالتثقيل، في الأشهر، والتخفيف لغة حكاها ابن القطاع، إذا جعلت له تاريخا. وهو معرب، وقيل عربي، وهو بيان انتهاء وقته. ويقال: ورخت، على البدل، والتوريخ قليل الاستعمال. وأرخت البينة: ذكرت تاريخا وأطلقت، أي لم تذكره، انتهى. والاسم الأرخة، بالضم. والأرخ، بفتح فسكون، وهو الصحيح، قاله أبو منصور، ويكسر، نقل عن الصيداوي: الذكر من البقر، ويقال: الأنثى من البقر البكر التي لم ينز عليها الثيران. والأرخ، محركة: ة بأجأ أحد جبلي طيىء. والأرخي. بالضم: الفتي منه أي من البقر، ومنهم من عم به البقر كالأرخ والإرخ، قاله أبو حنيفة، والجمع آراخ وإراخ، والأنثى أرخه، محركة، وإرخة، والجمع إراخ لا غير. قال ابن مقبل:
  أو نعجة من إراخ الرمل أخذلهـا                      عن إشلفها واضح الخدين مكحول قال ابن بري: هذا البيت يقوي قول من يقول إن الأرخ الفتية بكرا كان أو غير بكر، ألا تراه قد جعل لها ولدا بقوله: واضح الخدين مكحول والعرب تشبه النساء الخفرات في مشيهن بإراخ، كما قال الشاعر:
  يمشين هونا مشية الإراخ أو الإراخ ككتاب: بقر الوحش، الواحد أرخة. ويطلق على المذكر والمؤنث، وهو ظاهر كلام الجوهري. والأرخية ولد الثيتل، وقال ابن السكيت: الأرخ بقر الوحش. فجعله جنسا، فيكون الواحد على هذا القول أرخة، مثل بط وبطة، وتكون الأرخة تقع على الذكر والأنثى، كما يقال بطة ذكر وبطة أنثى. وكذلك ما كان من هذا النوع جنسا وفي واحده تاء التأنيث، نحو حمام وحمامة. وقال الصيداوي الإرخ بالكسر: ولد البقرة الوحشية إذا كا أنثى. وقال مصعب بن عبد الله الزبيري: الأرخ ولد البقرة الصغير. وأنشد الباهلي لرجل مدني كان باللبصرة:

  ليت لي في الخميس خمسين عاما                      كلها حـول مـسـد الأشـياخ
  مسجد لاتـزال تـهـوي إلـيه                      أم أرخ قناعهـا مـتـراخـي وقيل: إن التاريخ مأخوذ منه، كأنه شيء حدث كما يحدث الولد. وقال ابن الأعرابي وأبو منصور: الصحيح الأرخ بالفتح، والذي حكاه الصيداوي فيه نظر، والذي قاله الليث أنه يقال له الأرخي لا أعرفه، كذا في التهذيب. وقالوا من الأرخ ولد البقرة أرخت أرخا: حن إليه. وقد قيل إن الأرخ من البقر مشتق من ذلك، لحنينه إلى مكانه ومأواه.

### Türkçe

**أرخ** kitabı, hafifletmeyle; ve hükmü şudur ki o **نصر** gibi (bir vezindedir). Ve onu **أرخه** yaptı, şeddelendirmeyle; ve onu **آرخه** yaptı, hemzenin uzatılmasıyla: onu vakitlendirdi; **أرخا** ve **تأريخا** ve **مؤارخة** (olarak). Bunun benzeri **التوريخ**’tir; ve Ya‘kūb, **الواو**’nun **الهمزة**’den bedel olduğunu iddia etti. Ve denildi ki insanların onu tarihledikleri **التأريخ** sırf Arapça değildir; ve Müslümanlar onu Ehl-i Kitap’tan aldılar. Şeyhimiz dedi: Bir cemaat onun hafifletilmiş olarak kullanılmasını inkâr etti; ve doğru olan onu reddetmek ve onu hafifletilmiş olarak kullanmaktır; ve doğru olan onu reddetmek ve onu kullanmaktır; İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları onu nasıl zikrettilerse. Ve onun Arapça olması yahut Arapça olmaması hususundaki ihtilaf meşhurdur; ve denildi ki o **التأخير**’den kalbedilmiştir. Ve es-Sûlî dedi: Her şeyin **تاريخ**’i onun gayesi ve kendisine varılan vaktidir; onların şerefi ve reisliği ona varır, sona erer. Ve **المصباح**’ta: Kitabı **أرخت** ettim, ağırlaştırmayla, daha meşhur olandır; hafifletme ise İbnü’l-Kattâ‘ın hikâye ettiği bir dildir; ona bir **تاريخ** kıldığın zaman. Ve o mu‘arrebdir; ve denildi: Arapçadır; ve o, vaktinin sona erişinin beyanıdır. Ve denilir: **ورخت** (ettim), bedel üzere; ve **التوريخ** az kullanımlıdır. Ve **أرخت البينة**: bir tarih zikretti ve salıverdi; yani onu zikretmedi; bitti. İsim **الأرخة**’dir, zamme ile. Ve **الأرخ** fetha ile sonra sükûn ile; ve o sahih olandır; Ebû Mansûr bunu söyledi. Ve kesrelenir; es-Saydâvî’den nakledildi: sığırın erkeği; ve denilir: sığırın dişisi, boğa üzerine atlamamış bakire olan. Ve **الأرخ** harekeli olarak: Tayıy’ın iki dağından biri olan Ecâ’da bir yer. Ve **الأرخي** zamme ile: ondan, yani sığırdan, genç olan; ve onlardan kimi onu sığırın tamamına genelledi, **الأرخ** ve **الإرخ** gibi; Ebû Hanîfe bunu söyledi. Çoğulu **آراخ** ve **إراخ**; dişisi **أرخه** harekeli olarak ve **إرخة**; çoğulu yalnızca **إراخ**’tır. İbn Mukbil dedi:

  yahut kumun **إراخ**’ından bir koyun; onu, onun **إشلف**’ından (ayırıp) uzaklaştırdı; yanakları açık, sürmeli.

İbn Berrî dedi: Bu beyit, **الأرخ**’ün gençlik (yavruluk) olduğu, bakire olsun yahut bakire olmasın, diyenin sözünü kuvvetlendirir; görmüyor musun, “yanakları açık, sürmeli” sözüyle ona bir yavru kıldı. Ve Araplar, yürüyüşlerinde hayâlı kadınları **إراخ**’a benzetirler; şairin dediği gibi:

  ağır ağır yürürler; **الإراخ** yürüyüşü gibi.

Veya **الإراخ** (kelimesi) **كتاب** gibi: yaban sığırı; teki **أرخة**. Ve erkek ve dişiye ıtlak olunur; bu, Cevherî’nin sözünün zahiridir. Ve **الأرخية** **الثيتل**’in yavrusudur. İbnü’s-Sikkît dedi: **الأرخ** yaban sığırıdır; onu bir cins kıldı; buna göre tekil, bu görüş üzere, **أرخة** olur; **بط** ve **بطة** gibi. Ve **الأرخة** erkek ve dişiye vâki olur; “erkek **بطة**” ve “dişi **بطة**” denildiği gibi. Ve bunun türünden olup tekilinde dişilik **تاء**’sı bulunan her şey de böyledir; **حمام** ve **حمامة** gibi. Es-Saydâvî dedi: **الإرخ** kesre ile: yaban ineğinin yavrusu; eğer dişi ise. Mus‘ab b. ‘Abdillâh ez-Zübeyrî dedi: **الأرخ** küçük ineğin yavrusudur. Ve el-Bâhilî, Basra’da bulunan Medîneli bir adam için inşâd etti:

  keşke benim için perşembede elli yıl olaydı; hepsi şeyhlerin mescidi etrafında.
  bir mescid ki ona doğru hâlâ yönelir; yahut örtüsü gevşek sarkmış bir **أرخ**.

Ve denildi: **التاريخ** ondan alınmıştır; sanki o, yavrunun meydana gelişi gibi meydana gelmiş bir şeydir. İbnü’l-A‘râbî ve Ebû Mansûr dedi: sahih olan **الأرخ** fetha iledir; es-Saydâvî’nin hikâye ettiği şeyde nazar vardır. Ve Leys’in dediği, ona **الأرخي** denildiği (sözü)ni bilmiyorum; **التهذيب**’de böyle. Ve dediler ki: sığırın yavrusu olan **الأرخ**’tan; **أرخت** (etti) **أرخا**: ona özlem duydu. Ve denildi ki sığırdan olan **الأرخ** ondan türetilmiştir; bulunduğu yere ve barınağına özleminden dolayı.
