# أردخل (أ-ر-د-خ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D8%AE%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D8%AE%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ر - د - خ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D8%AE%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن الأَثير في حديث أَبي بكر بن عياش: قيل له من انتخب هذه الأَحاديث؟ قال: انتخبها رجل إِرْدَخْلٌ؛ الإِرْدَخْلُ: الضَّخْم، يريد أَنه في العلم والمعرفة بالحديث ضَخَم كبير. والإِرْدَخْلُ: النَّارُّ السمين.أزل: الأَزْلُ: الضيق والشدّة. والأَزْلُ: الحبس. وأَزَلَه يأْزِلُه أَزْلاً: حبسه. والأَزْلُ: شدّة الزمان. يقال: هم في أَزْلٍ من العيش وأَزْلٍ من السَّنَة. وآزَلَت السَّنَةُ: اشتدّت؛ ومنه الحديثُ قولُ طَهْفةَ للنبي، صلى الله عليه وسلم: أَصابتنا سَنَة حمراء مُؤْزِلة أَي آتية بالأَزْل، ويروى مُؤَزِّلة، بالتشديد على التكثير. وأَصبح القوم آزلين أَي في شدة؛ وقال الكميث:
رَأَيْتُ الكِرامَ به واثقِيـ
ـن أَن لا يُعيمُوا، ولا يُؤْزلُوا
وأَنشد أَبو عبيد:
وَليَأْزِلَنَّ وتَبْكُوَّنَّ لِقاحُه،
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّه بسَمَار
أَي لَيُصيبَنَّه الأَزْلُ وهو الشدة. وأَزَلَ الفَرَسَ: قَصَّرَ حَبْلَه وهو من الحبس. وأَزَلَ الرجلُ يأْزِل أَزْلاً أَي صار في ضيق وجَدْب. وأَزَلْتُ الرجلَ أَزْلاً: ضَيَّقْت عليه. وفي الحديث: عَجِبَ ربكم من أَزْلِكم وقُنوطكم؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي في بعض الطرق، قال: والمعروف من أَلِّكم، وسنذكره في موضعه؛ الأَزْل: الشدة والضيق كأَنه أَراد من شدة يأْسكم وقنوطكم. وفي حديث الدجال: أَنه يَحْصُر الناسَ في بيت المَقْدِس فيُؤزَلُون أَزْلاً أَي يُقْحَطون ويُضَيِّقُ عليهم. وفي حديث عليّ، عليه السلام: إلا بعد أَزْلٍ وبلاء. وأَزَلْت الفرس إذا قَصَّرْتَ حَبْله ثم سَيَّبْتَه وتركته في الرِّعي؛ قال أَبو النجم:
لم يَرْعَ مأْزولاً ولَمَّا يُعْقَلِ
وأَزَلوا مالَهم يَأْزِلونه أَزْلاً: حبسوه عن المَرْعَى من ضيق وشدّة وخوف؛ وقول الأَعشَى:
ولَبونِ مِعْزَابٍ حَوَيْتُ فأَصْبَحَتْ
نُهْبَى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقَالَها
الآزلة: المحبوسة التي لا تَسْرَح وهي معقولة لخوف صاحبها عليها من الغارة، أَخَذْتها فَقَضَبْتُ عِقالَها. وآزالوا: حبسوا أَموالهم عن تضييق وشدّة؛ عن ابن الأَعرابي. والمَأْزِل: المَضِيق مث المَأْزِق؛ وأَنشد ابن بري:
إِذا دَنَتْ مِنْ عَضُدٍ لم تَزْحل
عنه، وإِنْ كان بضَنْكٍ مأْزِلِ
قال الفراء يقال تَأَزَّل صدري وتَأَزَّق أَي ضاق. والأَزْل: ضيق العيش؛ قال:
وإِنْ أَفسَد المالَ المجَاعاتُ والأَزْلُ
وأَزْل آزِلٌ: شديد؛ قال:
إِبْنَا نِزَارٍ فَرَّجا الزَّلازِلا،
عَنِ المُصَلِّينَ، وأَزْلاً آزِلا
والمَأْزِل: موضع القتال إِذا ضاق، وكذلك مَأْزِلُ العيش؛ كلاهما عن اللحياني.
والإِزْل: الداهية. والإِزْل: الكَذِب، بالكسر؛ قال عبد الرحمن بن دارة: يقولون: إِزْلٌ حُبُّ لَيْلى وَوُدُّها،
وقد كَذَبوا، ما في مَوَدَّتِها إِزْلُ
والأَزَل، بالتحريك: القِدَم. قال أَبو منصور: ومنه قولهم هذا شيء أَزَليٌّ أَي قديم، وذكر بعض أَهل العلم أَن أَصل هذه الكلمة قولهم للقديم لم يَزَل، ثم نُسِب إِلى هذا فلم يستقم إِلا بالاختصار فقالوا يَزَليٌّ ثم أُبدلت الياء أَلفاً لأَنها أَخف فقالوا أَزَليٌّ، كما قالوا في الرمح المنسوب إلى ذي يَزَنَ: أَزَنيٌّ، ونصل أَثْرَبيٌّ.

##### Türkçe

İbnü’l-Esîr, Ebû Bekr b. Ayyâş’ın hadîsinde: Ona “Bu hadisleri kim seçti?” denildi. Dedi ki: Onları **إِرْدَخْلٌ** bir adam seçti; **الإِرْدَخْلُ**: iri (çok büyük) olandır; onunla, ilimde ve hadîsi bilmede iri, büyük olduğunu kasteder. Ve **الإِرْدَخْلُ**: semiz, ateşli (çok hararetli) olandır.

**أزل**: **الأَزْلُ**: darlık ve şiddettir. Ve **الأَزْلُ**: hapistir. Ve **أَزَلَه** onu **يأْزِلُه** **أَزْلاً**: onu hapsetti. Ve **الأَزْلُ**: zamanın şiddetidir. Denilir: Onlar geçimde bir **أَزْلٍ** içindedir ve senede bir **أَزْلٍ** içindedir. Ve **آزَلَت** sene: şiddetlendi; ve ondan hadîs: Ṭahfe’nin Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: Bize **مُؤْزِلة** kırmızı bir sene isabet etti; yani **الأَزْل** ile gelen; ve **مُؤَزِّلة** diye rivayet edilir, şeddeli; çokluk için. Ve kavim **آزلين** olarak sabahladı; yani şiddet içinde. Kümeyt dedi ki:

رَأَيْتُ الكِرامَ به واثقِيـ
ـن أَن لا يُعيمُوا، ولا يُؤْزلُوا

Ebû Ubeyd inşâd etti:

وَليَأْزِلَنَّ وتَبْكُوَّنَّ لِقاحُه،
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّه بسَمَار

Yani: Ona **الأَزْلُ** isabet edecektir; o da şiddettir. Ve **أَزَلَ** atı: ipini kısalttı; o da hapisten (gelir). Ve adam **أَزَلَ** **يأْزِل** **أَزْلاً**; yani darlık ve kıtlık içine girdi. Ve ben adamı **أَزْلاً** **أَزَلْتُ**: ona daralttım. Ve hadîste: Rabbiniz sizin **أَزْلِكم**’ünüze ve ümitsizliğinize şaştı; İbnü’l-Esîr dedi ki: Bazı tariklerde böyle rivayet edildi; dedi ki: Bilinen, sizin **أَلِّكم**’ünüzdendir; onu yerinde zikredeceğiz; **الأَزْل**: şiddet ve darlıktır; sanki, sizin yeisinizin ve ümitsizliğinizin şiddetinden (demek) istedi. Ve Deccâl hadîsinde: İnsanları Beytü’l-Makdis’te bir evde sıkıştırır da **أَزْلاً** **فيُؤزَلُون**; yani kıtlığa uğratılırlar ve onlara daraltılır. Ve Ali’nin, aleyhi’s-selâm, hadîsinde: Ancak bir **أَزْلٍ** ve belâdan sonra. Ve sen atı **أَزَلْتَ**; ipini kısalttığın zaman, sonra onu salıverdin ve onu otlamada bıraktın; Ebû’n-Necm dedi ki:

لم يَرْعَ مأْزولاً ولَمَّا يُعْقَلِ

Ve mallarını **أَزْلاً** **يَأْزِلونه** **أَزَلوا**: onu, darlık, şiddet ve korkudan dolayı mer’adan hapsettiler; ve A‘şâ’nın sözü:

ولَبونِ مِعْزَابٍ حَوَيْتُ فأَصْبَحَتْ
نُهْبَى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقَالَها

**الآزلة**: hapiste olan, salınmayan; sahibinin onu baskından korkması sebebiyle bağlı olan; onu aldım da bağını kestim. Ve **آزالوا**: mallarını darlık ve şiddetten dolayı hapsettiler; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المَأْزِل**: **المَأْزِق** gibi darlıktır; İbn Berî inşâd etti:

إِذا دَنَتْ مِنْ عَضُدٍ لم تَزْحل
عنه، وإِنْ كان بضَنْكٍ مأْزِلِ

Ferrâ dedi ki: **تَأَزَّل** göğsüm ve **تَأَزَّق** denilir; yani daraldı. Ve **الأَزْل**: geçimin darlığıdır; dedi ki:

وإِنْ أَفسَد المالَ المجَاعاتُ والأَزْلُ

Ve **أَزْل آزِلٌ**: şiddetli (olan); dedi ki:

إِبْنَا نِزَارٍ فَرَّجا الزَّلازِلا،
عَنِ المُصَلِّينَ، وأَزْلاً آزِلا

Ve **المَأْزِل**: daraldığı zaman savaş yeridir; ve aynı şekilde geçimin **مَأْزِلُ**’i; ikisi de Lihyânî’den.

Ve **الإِزْل**: musibettir. Ve **الإِزْل**: yalan, kesre ile; Abdurrahman b. Dâre dedi ki:

يقولون: إِزْلٌ حُبُّ لَيْلى وَوُدُّها،
وقد كَذَبوا، ما في مَوَدَّتِها إِزْلُ

Ve **الأَزَل** (harekeli): kıdemdir. Ebû Mansûr dedi ki: Ve ondan, “Bu bir **أَزَليٌّ** şeydir” sözleri; yani kadim. Ve ehl-i ilimden bazıları zikretti ki: Bu kelimenin aslı, kadime “**لم يَزَل**” demeleridir; sonra buna nisbet edildi de, kısaltma ile olmadıkça düzgün olmadı; böylece “**يَزَليٌّ**” dediler; sonra yâ, daha hafif olduğu için elife çevrildi; böylece “**أَزَليٌّ**” dediler; tıpkı, ذي يَزَنَ’ne nisbet edilen mızrak hakkında “**أَزَنيٌّ**” demeleri gibi; ve “**نصل أَثْرَبيٌّ**”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AF%D8%AE%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الإردخل، كقرطعب أهمله الجوهري والصاغاني، وقال الليث: هو التار السمين من الرجال والخاء معجمة قال الأزهري: ولم أسمعه لغير الليث.
 قلت: ورواه ابن الأثير في النهاية في حديث أبي بكر بن عياش، قيل له: من انتخب هذه الأحاديث قال: رجل إردخل، أي: ضخم كبير في العلم والمعرفة.

##### Türkçe

**الإردخل**; **كقرطعب**: el-Cevherî ve es-Sâğânî onu ihmal etti. el-Leys dedi ki: O, erkeklerden semiz **التار**’dır; **الخاء** mu‘ceme’dir. el-Ezherî dedi ki: Onu el-Leys’ten başkası için işitmedim.

Dedim ki: İbnü’l-Esîr onu **النهاية**’de Ebû Bekir b. ‘Ayyâş hadîsinde rivayet etti: Ona denildi ki: Bu hadîsleri kim seçti? Dedi ki: Bir adam **إردخل**; yani: ilim ve mârifette iri, büyük.
