# أرز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أرز

أَرَزَ يَأْرِزُ أُرُوزاً: تَقَبَّضَ وتَجَمَّعَ وثَبَتَ، فهو آرِزٌ وأَرُوزٌ، ورجل أَرُوزٌ: ثابت مجتمع. الجوهري: أَرَزَ فلان يَأْرِزُ أَرْزاً وأُرُوزاً إِذا تَضامَّ وتَقَبَّضَ من بخْلِه، فهو أَرُوزٌ. وسئل حاجة فأَرَزَ أَي تَقَبَّضَ واجتمع؛ قال رؤبة:
فذاكَ بَخَّالٌ أَرُوزُ الأَرْزِ
يعني أَنه لا ينبسط للمعروف ولكنه ينضم بعضه إِلى بعض، وقد أَضافه إِلى المصدر كما يقال عُمَرُ العَدْلِ وعُمَرُ الدَّهاءِ، لما كان العدل والدهاء أَغلب أَحواله. وروي عن أَبي الأَسود الدؤلي أَنه قال: إِن فلاناً إِذا سئل أَرَزَ وإِذا دُعِيَ اهْتَزَّ؛ يقول: إِذا سئل المعروفَ تَضامَّ وتَقَبَّضَ من بخله ولم ينبسط له، وإِذا دعي إِلى طعام أَسرع إِليه. ويقال للبخيل: أَزُوزٌ، ورجل أَرُوزُ البخل أَي شديد البخل. وذكر ابن سيده قول أَبي الأسود أَنه قال: إِن اللئيم إِذا سئل أَرَزَ وإِن الكريم إِذا سئل اهتز. واستشير أَبو الأَسود في رجل يُعَرَّف أَو يُوَلَّى فقال: عَرّفُوه فإِنه أَهْيَسُ أَلْيَسُ أَلَدُّ مِلْحَسٌ إِن أُعْطِيَ انْتَهزَ وإِن سئل أَرَزَ. وأَرَزَتِ الحيةُ تأْرِزُ: ثبتت في مكانها، وأَرَزَتْ أَيضاً: لاذت بجحرها ورجعت إِليه. وفي الحديث: إِن الإِسلام ليأْرِزُ إِلى المدينة كما تأْرِزُ الحية إِلى جُحْرِها؛ قال الأَصمعي: يأْرِزُ أَي ينضم إِليها ويجتمع بعضه إِلى بعض فيها. ومنه كلام عليّ، عليه السلام: حتى يأْرِزَ الأَمْرُ إِلى غيركم. والمَأْرِزُ: المَلْجَأُ. وقال زيد بن كُثْوَةَ: أَرَزَ الرجلُ إِلى مَنَعَتِه أَي رحل إِليها. وقال الضرير: الأَرْزُ أَيضاً أَن تدخل الحية جحرها على ذنبها فآخر ما يبقى منها رأْسها فيدخل بعد، قال: وكذلك الإِسلام خرج من المدينة فهو يَنْكُصُ إِليها حتى يكون آخره نكوصاً كما كان أَوّله خروجاً، وإِنما تأْرِزُ الحية على هذه الصفة إِذا كانت خائفة، وإِذا كانت آمنة فهي تبدأُ برأْسها فتدخله وهذا هو الانجحار. وأَرَزَ المُعْيِي: وَقَفَ. والآرِزُ من الإِبل: القوي الشديد. وفَقارٌ آرِزٌ: متداخل. ويقال للناقة القوية آرِزَةٌ أَيضاً؛ قال زهير يصف ناقة: بآرِزَةِ الفَقارَة لم يَخُنْها
قِطافٌ في الرِّكابِ، ولا خِلاءُ
قال: الآرِزَةُ الشديد المجتَمعُ بعضها إِلى بعض؛ قال أَبو منصور: أَراد مُدْمَجَةُ الفَقارِ متداخلته وذلك أَقوى لها. ويقال للقوس: إِنها لذات أَرْزٍ، وأَرْزُها صَلابَتُها، أَرَزَتْ تأْرِزُ أَرْزاً، قال: والرميُ من القوس الصُّلبة أَبلغ في الجَرْحِ، ومنه قيل: ناقة آرِزَةُ الفَقار أَي شيديدة. وليلة آرِزَةٌ: باردة، أَرَزَتْ تأْرِزُ أَرِيزاً؛ قال في الأرَز:
ظَمآن في ريحٍ وفي مَطِيرِ،
وأَرْزِ قُرٍّ ليس بالقَرِيرِ
ويوم أَرِيزٌ: شديد البرد؛ عن ثعلب، ورواه ابن الأَعرابي أَزِيزٌ، بزايين، وقد تقدم. والأَرِيزُ: الصَّقِيعُ؛ وقوله:
وفي اتِّباعِ الظُّلَلِ الأَوارِزِ
يعني الباردة. والظلل هنا: بيوت السجن. وسئل أَعرابي عن ثوبين له فقال: إِن وجدتُ الأَرِيزَ لبستُهما، والأَرِيزُ والحَلِيتُ: شِبْهُ الثلج يقع بالأَرض. وفي نوادر الأَعراب: رأَيت أَرِيزَتَه وأَرائِزَهُ تَرْعُدُ، وأَرِيزَةُ الرجل نَفَسُه. وأَرِيزَةُ القوم: عَمِيدُهم. والأُرْزُ والأُرُزُ والأُرُزُّ كله ضربٌ من البُرِّ.الجوهري: الأُرْزُ حبٌّ، وفيه ست لغات: أَرُزٌّ وأُرُزٌّ، تتبع الضمةُ الضمةَ، وأُرْزٌ وأُرُزٌ مثل رُسْلٍ ورُسُلٍ، ورُزٌّ ورُنْزٌ، وهي لعبد القيس.
أَبو عمرو: الأَرَزُ، بالتحريك، شجر الأَرْزَنِ، وقال أَبو عبيدة: الأَزْرَةُ، بالتسكين، شجر الصَّنَوْبَرِ، والجمع أَرْزٌ. والأَرْزُ: العَرْعَرُ، وقيل: هو شجر بالشام يقال لثمرة الصَّنَوْبَرُ؛ قال: لها رَبَذاتٌ بالنَّجاءِ كأَنها
دَعائِمُ أَرْزٍ، بينهنَّ فُرُوعُ
وقال أَبو حنيفة: أَخبرني الخَبِرُ أَن الأَرْزَ ذَكَرُ الصنوبر وأَنه لا يحمل شيئاً ولكن يستخرج من أَعجازه وعروقه الزِّفْتُ ويستصبحُ بخشبه كما يستصبح بالشمع وليس من نبات أَرض العرب، واحدته أَرْزَةٌ. قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: مَثَلُ الكافر مَثَلُ الأَرْزَةِ المُجْذِيَةِ على الأَرض حتى يكون انْجِعافُها مرةً واحدة. قال أَبو عمرو: هي الأَرَزَةُ، بفتح الراء، من الشجر الأَرْزَنِ، ونحوَ ذلك قال أَبو عبيدة: قال أَبو عبيد. والقول عندي غير ما قالا إِنما هي الأَرْزَةُ، بسكون الراء، وهي شجرة معروفة بالشام تسمى عندنا الصنوبر من أَجل ثمره، قال: وقد رأَيت هذا الشجر يسمى أَرْزَةً، ويسمى بالعراق الصنوبر، وإِنما الصنوبر ثمر الأَرْزِ فسمي الشجر صنوبراً من أَجل ثمره؛ أَراد النبي، صلى الله عليه وسلم، أَن الكافر غيرُ مَرْزُوءٍ في نفسه وماله وأَهله وولده حتى يموت، فشبه موته بانجعاف هذه الشجرة من أَصلها حتى يلقى الله بذنوبه حامَّةً؛ وقال بعضهم: هي آرِزَةٌ بوزن فاعلة، وأَنكرها أَبو عبيد: وشجرة آرِزَةٌ أَي ثابتة في الأَرض، وقد أَرَزَتْ تأْرِزُ. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: جعل الجبالَ للأَرضِ عِماداً وأَرَزَ فيها أَوتاداً أَي أَثبتها، إِن كانت الزاي مخففة فهي من أَزَرَت الشجرةُ تأْرِزُ إِذا ثبتت في الأَرض، وإِن كانت مشددة فهو من أَرَزَّت الجَرادَةُ ورَزَّتْ إِذا أَدخلت ذنبها في الأَرض لتلقي فيها بيضها.
ورَزَزْتُ الشيءَ في الأَرض رَزّاً أَثبته فيها، قال: وحينئذٍ تكون الهمزة زائدة والكلمة من حروف الراء. والأُرْزَةُ والأَرَزَةُ، جميعاً: الأَرْزَةُ، وقيل: إِن الأَرْزَةَ إِنما سميت بذلك لثباتها. وفي حديث صَعْصَعَةَ بن صُوحانَ: ولم ينظر في أَرْزِ الكلام أَي في حَصْرِه وجمعِه والتروّي فيه.

### Türkçe

**أَرَزَ** **يَأْرِزُ** **أُرُوزاً**: büzüldü ve toplandı ve sabit oldu; o hâlde o, **آرِزٌ** ve **أَرُوزٌ**’dur; ve **رجل أَرُوزٌ**: sabit, toplanmış (kimse). **الجوهري**: **أَرَزَ** falan **يَأْرِزُ** **أَرْزاً** ve **أُرُوزاً**; cimriliğinden dolayı birbirine sokulup büzüldüğü zaman; o hâlde o, **أَرُوزٌ**’dur. Ve bir ihtiyaç kendisinden istendi de **فأَرَزَ** yani büzüldü ve toplandı; **رؤبة** dedi ki:

فذاكَ بَخَّالٌ **أَرُوزُ الأَرْزِ**

Yani o, iyilik için yayılıp açılmaz; fakat onun bir kısmı bir kısmına katılır (büzülür); ve onu masdara izafe etmiştir; **عُمَرُ العَدْلِ** ve **عُمَرُ الدَّهاءِ** denildiği gibi; adalet ve dehâ onun hâllerinin en baskını olduğu için. Ve **أَبي الأَسود الدؤلي**’den rivayet olundu ki o dedi: Şüphesiz falan kimse, kendisinden istenince **أَرَزَ** eder ve çağrılınca **اهْتَزَّ** eder; diyor ki: kendisinden iyilik istenince cimriliğinden dolayı birbirine sokulur ve büzülür ve ona (iyiliğe) açılıp yayılmaz; ve yemeğe çağrılınca ona çabuk gider. Ve cimriye denilir: **أَزُوزٌ**; ve **رجل أَرُوزُ البخل** yani cimrilikte şiddetli. Ve **ابن سيده**, **أَبي الأسود**’ün sözünü zikretti: şüphesiz o dedi: Şüphesiz alçak kimse kendisinden istenince **أَرَزَ** eder; ve şüphesiz cömert kendisinden istenince **اهتز** eder. Ve **أَبو الأَسود**’a, tanıtılacak yahut göreve getirilecek bir adam hakkında danışıldı da dedi: Onu tanıtın; çünkü o, **أَهْيَسُ أَلْيَسُ أَلَدُّ مِلْحَسٌ**; eğer verilirse **انْتَهزَ** eder ve eğer kendisinden istenirse **أَرَزَ** eder. Ve yılan **أَرَزَتِ** **تأْرِزُ**: bulunduğu yerde sabit kaldı; ve **أَرَزَتْ** ayrıca: deliğine sığındı ve ona döndü. Ve hadiste: Şüphesiz İslâm, yılanın deliğine **تأْرِزُ** etmesi gibi, Medine’ye **ليأْرِزُ** eder; **الأَصمعي** dedi: **يأْرِزُ** yani ona (Medine’ye) katılır ve onda bir kısmı bir kısmına toplanır. Ve ondan, Ali’nin—aleyhi’s-selâm—sözü: “ta ki iş **يأْرِزَ** sizin dışınızdakine (başkasına) (dönüp) toplansın.” Ve **المَأْرِزُ**: sığınak. Ve **زيد بن كُثْوَةَ** dedi: Adam **أَرَزَ** etti **إِلى مَنَعَتِه** yani ona göç etti. Ve **الضرير** dedi: **الأَرْزُ** ayrıca, yılanın deliğine kuyruğu üzerine girmesidir; ondan geriye kalan en son şey başıdır; sonra o da girer; dedi: İslâm da Medine’den çıktı; o hâlde o, ona doğru geri çekilir (**يَنْكُصُ**) ta ki onun sonu, onun ilk çıkışı gibi, geri çekilme olsun; ve yılan ancak bu sıfat üzere **تأْرِزُ** eder, korkmuş olduğu zaman; güven içinde olduğu zaman ise başıyla başlar da onu içeri sokar; işte bu **الانجحار**’dır. Ve **أَرَزَ المُعْيِي**: durdu. Ve develerden **الآرِزُ**: kuvvetli, şiddetli. Ve **فَقارٌ آرِزٌ**: iç içe girmiş. Ve güçlü dişi deveye de denilir: **آرِزَةٌ**; **زهير** bir dişi deveyi vasfederek dedi:

بآرِزَةِ الفَقارَة لم يَخُنْها
قِطافٌ في الرِّكابِ، ولا خِلاءُ

Dedi: **الآرِزَةُ** şiddetli, bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. **أَبو منصور** dedi: O, omurların iç içe girmiş, sıkılaştırılmış olmasını kastetti; ve bu, ona daha kuvvetlidir. Ve yaya denilir: Şüphesiz onda **أَرْزٍ** vardır; ve onun **أَرْزُها**’sı, onun katılığıdır; **أَرَزَتْ** **تأْرِزُ** **أَرْزاً**. Dedi: ve katı yaydan atış, yaralamada daha etkilidir; ve ondan denildi: **ناقة آرِزَةُ الفَقار** yani şiddetli. Ve **ليلة آرِزَةٌ**: soğuk; **أَرَزَتْ** **تأْرِزُ** **أَرِيزاً**; **الأرَز** hakkında dedi ki:

ظَمآن في ريحٍ وفي مَطِيرِ،
وأَرْزِ قُرٍّ ليس بالقَرِيرِ

Ve **يوم أَرِيزٌ**: şiddetli soğuk; **ثعلب**’den. Ve **ابن الأَعرابي** onu **أَزِيزٌ** diye rivayet etti, iki **زاي** ile; ve daha önce geçti. Ve **الأَرِيزُ**: kırağı; ve onun sözü:

وفي اتِّباعِ الظُّلَلِ الأَوارِزِ

Yani soğuk olanlar. Ve **الظلل** burada: zindan evleri. Ve bir bedevîye, kendisinin iki elbisesi hakkında soruldu da dedi: Eğer **الأَرِيزَ** bulursam ikisini giyerim; ve **الأَرِيزُ** ve **الحَلِيتُ**: yere düşen, kar benzeri şey. Ve **نوادر الأَعراب**’da: “Onun **أَرِيزَتَه**’sini ve **أَرائِزَهُ**’nu titrer gördüm”; ve **أَرِيزَةُ الرجل**: onun nefesi. Ve **أَرِيزَةُ القوم**: onların direği (reisi). Ve **الأُرْزُ** ve **الأُرُزُ** ve **الأُرُزُّ**; hepsi, buğdaydan bir türdür. **الجوهري**: **الأُرْزُ** bir danedir; ve onda altı lehçe vardır: **أَرُزٌّ** ve **أُرُزٌّ** (ötre ötreyi takip eder); ve **أُرْزٌ** ve **أُرُزٌ**, **رُسْلٍ** ve **رُسُلٍ** gibi; ve **رُزٌّ** ve **رُنْزٌ**; ve bunlar **عبد القيس**’indir.

**أَبو عمرو**: **الأَرَزُ**, harekeli olarak, **الأَرْزَنِ** ağacıdır. Ve **أَبو عبيدة** dedi: **الأَزْرَةُ**, sükûn ile, **الصَّنَوْبَرِ** ağacıdır; çoğulu **أَرْزٌ**. Ve **الأَرْزُ**: ardıçtır (**العَرْعَرُ**); ve denildi ki: Şam’da bir ağaçtır; **الصَّنَوْبَرُ**’un meyvesine denilir; dedi ki:

لها رَبَذاتٌ بالنَّجاءِ كأَنها
دَعائِمُ أَرْزٍ، بينهنَّ فُرُوعُ

Ve **أَبو حنيفة** dedi: Bana güvenilir kimse haber verdi ki **الأَرْزَ**, çamın (**الصنوبر**) erkeğidir; ve o, hiçbir şey taşımaz; fakat onun kütüklerinden ve köklerinden zift çıkarılır; ve onun odunuyla, mumla aydınlanıldığı gibi aydınlanılır; ve Arap diyarının bitkisinden değildir; onun teki **أَرْزَةٌ**’dir. Allah’ın Resûlü—sallallahu aleyhi ve sellem—dedi: Kâfirin misali, **الأَرْزَةِ المُجْذِيَةِ**’nin misali gibidir; yere (yatık) olarak, ta ki onun devrilmesi (**انْجِعافُها**) bir defada olsun. **أَبو عمرو** dedi: O, **الأَرَزَةُ**’dir; **راء**’ın fethiyle; **الأَرْزَنِ** ağacından; ve buna benzer şeyi **أَبو عبيدة** söyledi; **أَبو عبيد** dedi. Ve bana göre söz, onların dediği gibi değildir; o ancak **الأَرْزَةُ**’dir; **راء**’ın sükûnu ile; ve o, Şam’da bilinen bir ağaçtır; bizde meyvesinden dolayı ona **الصنوبر** denir. Dedi: Bu ağacın **أَرْزَةً** diye adlandırıldığını gördüm; Irak’ta da **الصنوبر** diye adlandırılır; ve **الصنوبر** ancak **الأَرْزِ**’in meyvesidir; ağaç, meyvesinden dolayı **صنوبراً** diye adlandırıldı. Nebî—sallallahu aleyhi ve sellem—şunu kastetti: Kâfir, kendisinde, malında, ailesinde ve çocuğunda musibete uğratılmış (**مَرْزُوءٍ**) değildir; ta ki ölünceye kadar; onun ölümünü, bu ağacın kökünden bir defada devrilmesine benzetti; ta ki günahlarını bütünüyle yüklenmiş olarak Allah’a kavuşsun. Ve bazısı dedi ki: O, **آرِزَةٌ**’dir, **فاعلة** vezninde; ve **أَبو عبيد** onu inkâr etti. Ve **شجرة آرِزَةٌ**: yani yerde sabit; ve muhakkak o **أَرَزَتْ** **تأْرِزُ**. Ve Ali’nin hadîsinde—Allah yüzünü keremli kılsın—: “Dağları yere direk yaptı ve onda kazıkları **أَرَزَ** etti” yani onları sabitledi. Eğer **الزاي** hafifletilmiş ise, o, ağacın **أَزَرَت** **تأْرِزُ** etmesindendir; yerde sabit olduğu zaman. Ve eğer şeddeli ise, o, çekirgenin **أَرَزَّت** etmesindendir; ve **رَزَّتْ**: yumurtasını bırakmak için kuyruğunu yere soktuğu zaman.

Ve “Ben şeyi yere **رَزَزْتُ** ettim, **رَزّاً**”: onu orada sabitledim. Dedi: o vakit hemze zâid olur ve kelime **الراء** harflerindendir. Ve **الأُرْزَةُ** ve **الأَرَزَةُ**, ikisi birlikte: **الأَرْزَةُ**’dir. Ve denildi ki: **الأَرْزَةَ** ancak, sabitliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır. Ve **صَعْصَعَةَ بن صُوحانَ** hadîsinde: “Ve sözün **أَرْزِ**’üne bakmadı” yani onun kısaltılmasına (**حَصْرِه**) ve toplanmasına ve onda ağır davranıp düşünmeye.
