# أرز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرز

أرز الرجل يأرز، مثلثة الراء، قال شيخنا: التثليث فيه غير معروف، سواء قصد به الماضي أو المضارع، والفتح في المضارع لا وجه له، إذ ليس لنا حرف حلق في عينه ولا لامه، فالصواب الاقتصار فيه على يأرز، كيضرب، لا يعرف فيه غيرها، فقوله مثلثة الراء زيادة مفسدة غير محتاج إليها. قلت: وإذا كان المراد بالتثليث أن يكون من حد ضرب وعلم ونصر فلا مانع، ولا يرد عليه ما ذكره من قوله: إذ ذلك شرط فيما إذا كان من حد منع، كما هو ظاهر، أروزا، كقعود، وأرزا، بالفتح: انقبض وتجمع وثبت، فهو آرز، بالمد، وأروزا، كصبور، أي ثابت مجتمع. وقال الجوهري: أرز فلان يأرز أرزا وأروزا، إذا تضام وتقبض من بخله، فهو أروز. وسئل حاجة فأرز، أي تقبض واجتمع. قال رؤبة:
  فذاك بخال أروز الأرز

  ولكنه ينضم بعضه إلى بعض. وقد أضافه إلى المصدر كما يقال عمر العدل، وعمرو الدهاء، لما كان العدل والدهاء أغلب أحوالهما، وروي عن أبي الأسود الدؤلي أنه قال: إن فلانا إذا سئل أرز، وإذا دعي اهتز، يقول: إذا سئل المعروف تضام وتقبض من بخله ولم ينبسط له، وإذا دعي إلى طعام أسرع إليه. أرزت الحية تأرز أرزا: لاذت بجحرها ورجعت إليه، ومنه الحديث:  إن الإسلام ليأرز إلى المدينة كما تأرز الحية إلى جحرها  ضبطه الرواة وأئمة الغريب قاطبة بكسر الراء، وقال الأصمعي: يأرز، أي ينضم ويجتمع بعضه إلى بعض فيها، ومنه كلام علي رضي الله عنه: حتى يأرز الأمر إلى غيركم. قيل: أرزت الحية تأرز: ثبتت في مكانها. وقال الضرير في تفسير الحديث المتقدم: الأرز أيضا أن تدخل الحية جحرها على ذنبها، فآخر ما يبقى منها رأسها. فيدخل بعد، قال: وكذلك الإسلام خرج من المدينة، فهو ينكص إليها حتى يكون آخره نكوصا كما كان أوله خروجا، قال: وإنما تأرز الحية على هذه الصفة إذا كانت خائفة، وإذا كانت آمنة فهي تبدأ برأسها فتدخله، وهذا هو الانجحار. من المجاز: أرزت الليلة تأرز أرزا وأروزا: بردت، قال في الأرز:
  ظمآن في ريح وفي مطير                      وأرز قر ليس بالقـرير وأرز الكلام، بالفتح: التئامه وحصره وجمعه والتروي فيه، ومنه قولهم: لم ينظر في أرز الكلام. جاء ذلك في حديث صعصعة بن صوحان. والآرزة من الإبل، بالمد على فاعلة: القوية الشديدة، قال زهير يصف ناقة:
  بآرزة الفقارة لم يخـنـهـا                      قطاف في الركاب ولا خلاء قال: الآرزة الشديدة المجتمع بعضها إلى بعض، قال الأزهري: أراد أنها مدمجة الفقار متداخلته، وذلك أقوى لها. من المجاز: الآرزة، بالمد: الليلة الباردة يأرز من فيها لشدة بردها. الآرزة، بالمد: الشجرة الثابتة في الأرض، وقد أرزت تأرز، إذا ثبتت في الأرض. والأريز، كأمير: الصقيع، وسئل أعرابي عن ثوبين له فقال: إذا وجدت الأريز لبستهما. والأريز والحليت: شبه الثلج يقع على الأرض. الأريز: عميد القوم، والذي نقله الصاغاني وأبو منصور: أريزة القوم، كسفينة: عميدهم. قلت: وهو مجاز كأنه تأرز إليه الناس وتلتجئ. الأريز: اليوم البارد، وقال ثعلب: شديد البرد في الأيام، ورواه ابن الأعرابي أزيز، بزاءين، وسيذكر في محله. والأرز، بالفتح ويضم: شجر الصنوبر. قاله أبو عبيد، أو ذكره، قاله أبو حنيفة، زاد صاحب المنهاج: وهي التي لا تثمر، كالأرزة، وهي واحدة الأرز، وقال: إنه لا يحمل شيئا، ولكنه يستخرج من أعجازه وعروقه الزفت، ويستصبح بخشبه كما يستصبح بالشمع، وليس من نبات أرض العرب، واحدته أرزة، قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:  مثل الكافر مثل الأرزة المجذية على الأرض حتى يكون انجعافها بمرة واحدة  ونحو ذلك قال أبو عبيدة: قال أبو عبيد: والقول عندي غير ما قالاه، إنما الأرزة، بسكون الراء، هي شجرة معروفة بالشام تسمى عندنا الصنوبر، وإنما الصنوبر ثمر الأرز، فسمي الشجر صنوبرا من أجل ثمره، أراد النبي صلى الله عليه وسلم أن الكافر غير مرزإ في نفسه وماله وأهله وولده حتى يموت، فشبه موته بانجعاف هذه الشجرة من أصلها حتى يلقى الله بذنوبه. أو الأرز: العرعر، قال:
  لها ربذات بالنجاء كأنها                      دعائم أرز بينهن فروع

  الأرزة، بالتحريك: شجر الأرزن، قاله أبو عمرو، وقيل: هي آرزة بوزن فاعلة، وأنكرها أبو عبيد. من المجاز: المأرز، كمجلس: الملجأ والمنضم. والأرز، قال الجوهري فيه ست لغات: ارز كأشد، وهي اللغة المشهورة عند الخواص، أرز، مثل عتل، بإتباع الضمة الضمة، أرز، مثل قفل، وأرز، مثل طنب، مثل رسل ورسل، أحدهما مخفف عن الثاني، ورز، بإسقاط الهمزة، وهي المشهورة عند العوام، ومحل ذكره في المضاعف، ورنز، وهي لعبد القيس، وسيأتي للمصنف في محله، فهذه الستة التي ذكرها الجوهري، يقال فيه أيضا: آرز ككابل، وأرز، كعضد. قال: وهاتان عن كراع، كله ضرب من البر، وقال الجوهري: حب، وهو م، أي معروف، وهو أنواع، مصري وفارسي وهندي، وأجوده المصري، بارد يابس في الثانية، وقيل معتدل، وقيل حار في الأولى، وقشره من جملة السموم، نقله صاحب المنهاج. وأبو روح ثابت بن محمد الأرزي، بالضم، ويقال فيه أيضا الرزي نسبة إلى بيع الأرز أو الرز، محدث، قلت: ونسب إليه أيضا عباس أبو غسان الأرزي عن الهيثم بن عدي. ويحيى بن محمد الأرزي. الفقيه الحنفي حدث عن طراد الزينبي، ذكره ابن نقطة. ومما يستدرك عليه: الأروز، كصبور: البخيل، ورجل أروز البخل: شديده، وأروز الأرز، مبالغة. وقد تقدم. وأرز إليه: التجأ. وقال زيد بن كثوة: أرز الرجل إلى منعته: رحل إليها. وأرز المعيي: وقف. والأرز من الإبل، ككتف: القوي الشديد. وفقار أرز: متداخل. ويقال للقوس إنها لذات أرز وأرزها، صلابتها. قالوا: والرمي من القوس الصلبة أبلغ في الجرح، ويقال: منه أخذ ناقة أرزة الفقار، أي شديدة. والأوارز جمع آرزة، أي الليالي الباردة، ويوصف بها أيضا غير الليالي، كقوله:
  وفي اتباع الظلل الأوارز فإن الظلل هنا بيوت السجن. وفي نوادر الأعراب: رأيت أريزته وأرائزه ترعد. وأريزة الرجل: نفسه. وفي حديث علي رضي الله عنه: جعل الجبال للأرض عمادا، وأرز فيها أوتادا. أي أثبتها، إن كان بتخفيف الزاي فمن أرزت الشجرة، إذا ثبتت، وإن كانت مشددة فمن أرزت الجرادة ورزت، وسيذكر في موضعه. ويقال: ما بلغ أعلى الجبل إلا آرزا، أي منقبضا عن التبسط في المشي لإعيائه. من المجاز: أرزت أصابعه من شدة البرد، قاله الزمخشري. والآرز: الذي يأكل الأريز، نقله الصاغاني.

### Türkçe

**أرز** adam **يأرز** eder; **الراء**’ın üçlü (hareke)li oluşu (ile), Şeyhimiz dedi: onda üçleme (tethlîth) mâruf değildir; ister onunla mâzî kastedilsin ister muzâri‘. Muzâri‘de fetha’nın bir vechi yoktur; zira ‘aynında da lâmında da bizim için bir boğaz harfi yoktur. Doğru olan onda yalnız **يأرز** ile yetinmektir; **كيضرب** gibi; onda bundan başkası bilinmez. Şu hâlde onun “**مثلثة الراء**” sözü, ihtiyaç duyulmayan, bozucu bir fazlalıktır. Dedim: Eğer tethlîth ile murad, **ضرب** ve **علم** ve **نصر** haddinden olması ise, bir mâni yoktur; onun “zira bu, eğer **منع** haddinden ise şarttır” sözünden zikrettiği şey ona reddedilmez; görünen budur. **أروزا**; **كقعود** gibi. Ve **أرزا**; fetha ile: büzüldü, toplandı ve sabit oldu; o hâlde o **آرز**’dir; med ile. Ve **أروزا**; **كصبور** gibi; yani sabit, toplanmış.

Cevherî dedi: Falan **أرز** eder, **يأرز** eder; **أرزا** ve **أروزا** (olarak); cimriliğinden dolayı birbirine sokulup büzüldüğü zaman; o hâlde o **أروز**’dur. Bir ihtiyaç soruldu da **أرز** etti; yani büzüldü ve toplandı. Rü’be dedi:
  فذاك بخال **أروز الأرز**

  fakat onun bir kısmı bir kısmına katılır. Onu masdara izafe etmiştir; “**عمر العدل**” ve “**عمرو الدهاء**” denildiği gibi; adalet ve dehâ onların hâllerinin en galibi olduğu için. Ebü’l-Esved ed-Düelî’den rivayet olundu ki şöyle dedi: Şüphesiz falan, sorulduğu zaman **أرز** eder; çağrıldığı zaman **اهتز** eder; der ki: Ma‘rûf sorulduğu zaman cimriliğinden dolayı birbirine sokulur ve büzülür, ona karşı açılmaz; yemeğe çağrıldığı zaman ona çabuk gider.

Yılan **أرزت** etti, **تأرز** eder; **أرزا** (olarak): deliğine sığındı ve ona döndü. Ondandır hadis:  “Şüphesiz İslâm, yılanın deliğine **تأرز** etmesi gibi Medine’ye **ليأرز** eder.”  Raviler ve garîb imamları bütünüyle onu **الراء**’ın kesriyle ضبط ettiler. Asma‘î dedi: **يأرز**; yani onun içinde bir kısmı bir kısmına katılır ve toplanır. Ondandır Ali رضي الله عنه’nun sözü: “ta ki iş **يأرز** edip sizden başkasına (varıncaya) kadar.” Denildi: Yılan **أرزت** etti, **تأرز** eder: yerinde sabit kaldı. Darîr, geçen hadisin tefsirinde dedi: **الأرز** ayrıca, yılanın deliğine kuyruğu üzerine girmesidir; ondan geriye kalan en son şey başıdır; sonra girer. Dedi: İslâm da Medine’den çıktı; o hâlde ona doğru geri çekilir; ta ki onun sonu, onun ilk çıkışı gibi, bir geri çekiliş olsun. Dedi: Yılan bu sıfat üzere ancak korktuğu zaman **تأرز** eder; emniyette olduğu zaman ise başıyla başlar da onu içeri sokar; bu da **الانجحار**’dır.

Mecazdandır: Gece **أرزت** etti, **تأرز** eder; **أرزا** ve **أروزا** (olarak): soğudu. **الأرز** hakkında dedi ki:
  ظمآن في ريح وفي مطير                      وأرز قر ليس بالقـرير

Ve **أرز الكلام**; fetha ile: onun birleşmesi, kısılması, toplanması ve onda ağır davranma. Ondandır onların sözü: “**أرز الكلام**’a bakmadı.” Bu, Sa‘saa b. Sûhân hadîsinde geldi.

Ve develerden **الآرزة**; med ile, **فاعلة** üzere: güçlü, şiddetli. Züheyr bir dişi deveyi vasfederken dedi:
  بآرزة الفقارة لم يخـنـهـا                      قطاف في الركاب ولا خلاء

Dedi: **الآرزة**, bir kısmı bir kısmına toplanmış şiddetlidir. Ezherî dedi: Muradı, onun omurlarının sıkı örülmüş, birbirine geçmiş olmasıdır; bu da ona daha kuvvetlidir.

Mecazdandır: **الآرزة**; med ile: içinde olanların şiddetli soğuğundan dolayı **يأرز** ettiği soğuk gece.

**الآرزة**; med ile: yerde sabit olan ağaç; ve **أرزت** etti, **تأرز** eder; yere sabit olduğu zaman.

Ve **الأريز**; **كأمير**: kırağı. Bir a‘râbîye iki elbisesi hakkında soruldu da dedi: “**الأريز** bulduğum zaman ikisini giyerim.” Ve **الأريز** ile **الحليت**: yere düşen kar benzeri şey. **الأريز**: kavmin direği (reisi). Sâgânî ve Ebû Mansûr’un naklettiği: **أريزة القوم**; **كسفينة**: onların direği. Dedim: O mecazdır; sanki insanlar ona **تأرز** eder ve sığınır.

**الأريز**: soğuk gün. Sa‘leb dedi: günlerde şiddetli soğuk. İbnü’l-A‘râbî onu **أزيز** olarak, iki **الزاي** ile rivayet etti; yerinde zikredilecektir.

Ve **الأرز**; fetha ile ve damme ile: çam ağacı. Bunu Ebû Ubeyd söyledi; yahut zikretti; Ebû Hanîfe söyledi. Minhâc sahibi artırdı: O, meyve vermeyen (ağaç)tır; **كالأرزة** gibi; ve o, **الأرز**’ün bir tanesidir. Dedi: O hiçbir şey taşımaz; fakat onun kütüklerinden ve köklerinden zift çıkarılır; ve onun odunuyla, mumla aydınlanıldığı gibi aydınlanılır. Arap diyarının bitkisinden değildir. Onun bir tanesi **أرزة**’dir. Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi:  “Kâfirin misali, yerde budanmış **الأرزة** gibidir; ta ki onun kökünden kopması bir tek seferle olsun.”  Ve buna benzerini Ebû Ubeyde söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Bana göre söz, onların dediği gibi değildir; ancak **الأرزة**; **الراء**’ın sükûnu ile, Şam’da bilinen bir ağaçtır; bizde ona **الصنوبر** denir. **الصنوبر** ise **الأرز**’ün meyvesidir; ağaca meyvesinden dolayı **صنوبر** adı verilmiştir. Nebî صلى الله عليه وسلم murad etti ki kâfir, nefsi ve malı ve ehli ve çocuğu hususunda musibete uğratılmış değildir; ta ki ölünceye kadar. Onun ölümünü, bu ağacın kökünden kopmasına benzetti; ta ki Allah’a günahlarıyla kavuşsun.

Veya **الأرز**: ardıçtır (**العرعر**). Dedi ki:
  لها ربذات بالنجاء كأنها                      دعائم أرز بينهن فروع

**الأرزة**; hareke ile: **الأرزن** ağacı. Bunu Ebû Amr söyledi. Denildi: O, **آرزة**’dir; **فاعلة** vezninde; Ebû Ubeyd onu inkâr etti.

Mecazdandır: **المأرز**; **كمجلس**: sığınılacak yer ve toplanma yeri.

Ve **الأرز**; Cevherî dedi: onda altı lugat vardır: **ارز**; **كأشد** gibi; bu, havâssın yanında meşhur lugattır. **أرز**; **مثل عتل** gibi; dammeyi dammeye tâbi kılarak. **أرز**; **مثل قفل** gibi. Ve **أرز**; **مثل طنب** gibi; **مثل رسل ورسل**; ikisinden biri ikinciden hafifletilmiştir. Ve **رز**; hemzenin düşürülmesiyle; bu, avâmın yanında meşhurdur; onun zikri müzâ‘af bahsindedir. Ve **رنز**; bu, Abdülkays’a aittir; musannifin yerinde gelecektir. İşte Cevherî’nin zikrettiği bu altıdır. Onda ayrıca şöyle de denir: **آرز**; **ككابل** gibi; ve **أرز**; **كعضد** gibi. Dedi: Bu ikisi, Kurâ‘dan (rivayet)tir. Hepsi buğdayın bir türüdür. Cevherî dedi: (Bu) bir habbedir; ve o **م**’dir; yani mâruf. O türlerdir: Mısrî, Fârisî, Hindî. En iyisi Mısrîdir. İkinci derecede soğuk ve kurudur. Denildi: mutedildir. Denildi: birincide sıcaktır. Kabuğu zehirler cümlesindendir. Bunu Minhâc sahibi nakletti.

Ve Ebû Rûh Sâbit b. Muhammed **الأرزي**; damme ile. Onda ayrıca **الرزي** de denir; **الأرز** veya **الرز** satmaya nisbetle. Muhaddistir. Dedim: Ona ayrıca Abbas Ebû Gassân **الأرزي** de nisbet olundu; Heysem b. Adî’den (rivayet eder). Ve Yahyâ b. Muhammed **الأرزي**. Hanefî fakih; Tarrâd ez-Zeynebî’den hadis rivayet etti; onu İbn Nukta zikretti.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الأروز**; **كصبور**: cimri. Ve **رجل أروز البخل**: onun şiddetlisi. Ve **أروز الأرز**: mübalağa. Geçti.

Ve ona **أرز** etti: sığındı. Zeyd b. Kesve dedi: Adam, korunağına **أرز** etti: ona göçtü. Ve **أرز المعيي**: durdu.

Ve develerden **الأرز**; **ككتف**: güçlü, şiddetli. Ve **فقار أرز**: iç içe geçmiş. Ve yaya denir ki: o, **لذات أرز**’dür; ve onun **أرزها**’sı: onun katılığıdır. Dediler: Katı yaydan atış, yaralamada daha etkilidir. Ve denir: Ondan “**ناقة أرزة الفقار**” alındı; yani şiddetli.

Ve **الأوارز**, **آرزة**’nin cem‘idir; yani soğuk geceler. Gecelerden başkası da onunla vasfedilir; onun sözü gibi:
  وفي اتباع الظلل الأوارز

Zira **الظلل** burada zindan evleridir. A‘râbîlerin nevâdirinde: “Onun **أريزته**’sini ve onun **أرائزه**’sini titrer gördüm.” Ve **أريزة الرجل**: onun nefsi.

Ali رضي الله عنه hadîsinde: “Dağları yere direk yaptı; ve onda kazıkları **أرز** etti.” Yani onları sabitledi. Eğer **الزاي**’ın tahfîfi ile ise, **أرزت الشجرة**’dendir; yere sabit olduğu zaman. Eğer şeddeli ise, **أرزت الجرادة** ve **رزت**’dendir; yerinde zikredilecektir.

Ve denir: Dağın en üstüne ancak **آرزا** olarak ulaştı; yani yürümede yorgunluğundan dolayı yayılıp açılmaktan büzülmüş olarak.

Mecazdandır: Şiddetli soğuktan parmakları **أرزت** etti. Bunu Zemahşerî söyledi.

Ve **الآرز**: **الأريز** yiyen (kimse). Bunu Sâgânî nakletti.
