# أرس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أرس

الإِرْس: الأَصل، والأَريس: الأَكَّارُ؛ عن ثعلب. وفي حديث معاوية: بلغه أَن صاحب الروم يريد قصد بلاد الشام أَيام صفين، فكتب إِليه: تاللَّه لئن تممْتَ علة ما بَلَغَني لأُصالحنَّ صاحبي، ولأَكونن مقدمته إِليك، ولأَجعلن القُسطنطينية الحمراء حُمَمَةً سوداء، ولأَنْزِعَنَّك من المُلْكِ نَزْعَ الإِصْطَفْلينة، ولأَرُدَّنَّك إِرِّيساً من الأَرارِسَةِ تَرْعى الدَّوابِل، وفي رواية: كما كنت ترعى الخَنانيص؛ والإِرِّيس: الأَمير؛ عن كراع، حكاه في باب فِعِّيل، وعَدَلَه بإِبِّيلٍ، والأَصل عنده فيه رِئّيسٌ، عل فِعِّيل، من الرِّياسةِ. والمُؤرَّس: المُؤمَّرُ فقُلِبَ. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، كتب إِلى هِرَقْلَ عظيم الروم يدعوه إِلى الإسلام وقال في آخره: إِن أَبَيْتَ فعليك إِثم الإِرِّيسين. ابن الأَعرابي: أَرَس يأْرِسُ أَرْساً إِذا صار أَريساً، وأَرَّسَ يُؤَرِّسُ تأْريساً إِذا صار أَكَّاراً، وجمع الأَرِيس أَرِيسون، وجمع الإِرِّيسِ إِرِّيسُونٌ وأَرارِسَة وأَرارِسُ، وأَرارِسةٌ ينصرف، وأَرارِسُ لا ينصرف، وقيل: إِنما قال ذلك لأَن الأَكَّارينَ كانوا عندهم من الفُرْسِ، وهم عَبَدَة النار، فجعل عليه إِثمهم. قال الأَزهري: أَحسِب الأَريس والإِرِّيس بمعنى الأَكَّار من كلام أَهل الشام، قال: وكان أَهل السَّواد ومن هو على دين كِسْرى أَهلَ فلاحة وإِثارة للأَرض، وكان أَهل الروم أَهلَ أَثاثٍ وصنعة، فكانوا يقولون للمجوسي: أَريسيٌّ، نسبوهم إِلى الأَريس وهو الأَكَّارُ، وكانت العرب تسميهم الفلاحين، فأَعلمهم النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنهم، وإِن كانوا أَهل كتاب، فإِن عليهم من الإِثم إِن لم يؤْمنوا بنبوته مثل إِثم المجوس وفَلاَّحي السَّواد الذين لا كتاب لهم، قال: ومن المجوس قوم لا يعيدون النار ويزعمون أَنهم على دين إِبراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، وأَنهم يعبدون اللَّه تعالى ويحرّمون الزنا وصناعتهم الحراثة ويُخْرِجون العُشر مما يزرعون غير أَنهم يأْكلون المَوْقوذة، قال: وأَحسبهم يسجدون للشمس، وكانوا يُدعَوْن الأَريسين؛ قال ابن بري: ذكر أَبو عبيدة وغيره أَن الإِرِّيسَ الأَكَّارُ فيكون المعنى أَنه عبر بالأَكَّارين عن الأَتباع، قال: والأَجود عندي أَن يقال: إِن الإِرِّيس كبيرهم الذي يُمْتَثَلُ أَمره ويطيعونه إِذا طلب منهم الطاعة: ويدل على أَن الإِرِّيس ما ذكرت لك قول أَبي حِزام العُكْليّ:
لا تُبِئْني، وأَنتَ لي، بك، وَغْدٌ،
لا تُبِئْ بالمُؤَرَّسِ الإِرِّيسا
يقال: أَبَأْتُه به أَي سَوَّيته به، يريد: لا تُسَوِّني بك. والوَغْدُ: الخسيس اللئيم، وفصل بقوله: لي بك، بين المبتدإِ والخبر، وبك متعلق بتبئني، أَي لا تبئني بك وأَنت لي وغد أَي عَدوٌّ لي ومخالف لي، وقوله: لا تبئْ بالمؤَرَّس الإِرِّيسا
أَي لا تُسَوِّ الإِرِّيسَ، وهو الأَمير، بالمُؤَرَّس؛ وهو المأْمور وتابعه، أَي لا تُسَوِّ المولى بخادمه، فيكون المعنى في قول النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، لهِرَقل: فعليك إِثم الإِرِّيسين، يريد الذين هم قادرون على هداية قومهم ثم لم يهدوهم، وأَنت إِرِّيسُهم الذي يجيبون دعوتك ويمتثلون أَمرك، وإِذا دعوتهم إِلى أَمر أَطاعوك، فلو دعوتهم إِلى الإِسلام لأَجابوك، فعليك إِثم الإِرِّيسين الذين هم قادرون على هداية قومهم ثم لم يهدوهم، وذلك يُسْخِط اللَّهَ ويُعظم إِثمهم؛ قال: وفيه وجه آخر وهو أَن تجعل الإِرِّيسين، وهم المنسوبون إِلى الإِرِّيس، مثل المُهَلَّبين والأَشْعَرين المنسوبين إِلى المُهَلَّب وإِلى الأَشْعَر، وكان القياس فيه أَن يكون بياءَي النسبة فيقال: الأَشْعَرِيُّون والمُهَلَّبيُّون، وكذلك قياس الإِرِّيسين الإِرِّيسيُّون في الرفع والإِرِّيسيِّين في النصب والجر، قال: ويقوي هذا رواية من روى الإِرِّيسيِّين، وهذا منسوب قولاً واحداً لوجود ياءَي النسبة فيه فيكون المعنى: فعليك إِثم الإِرِّيسيين الذين هم داخلون في طاعتك ويجيبونك إِذا دعوتهم ثم لم تَدْعُهُم إِلى الإِسلام، ولو دعوتهم لأَجابوك، فعليك إِثمهم لأَنك سبب منعهم الإِسلام ولو أَمرتهم بالإِسلام لأَسلموا؛ وحكي عن أَبي عبيد: هم الخَدَمُ والخَوَلُ، يعني بصَدِّه لهم عن الدين، كما قال تعالى: ربَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادتنا وكُبراءَنا؛ أَي عليك مثل إِثمهم. قال ابن الأَثير: قال أَبو عبيد في كتاب الأَموال: أَصحاب الحديث يقولون الإِريسيين مجموعاً منسوباً والصحيح بغير نسب، قال: ورده عليه الطحاوي، وقال بعضهم: في رَهط هِرَقل فرقةٌ تعرف بالأَروسِيَّة فجاءَ على النسب إِليهم، وقيل: إِنهم أَتباع عبد اللَّه بن أَريس، رجل كان في الزمن الأَول، قتلوا نبيّاً بعثه اللَّه إِليهم، وقيل: الإِرِّيسون الملوك، واحدهم إِرِّيس، وقيل: هم العَشَّارون. وأَرْأَسَة بن مُرِّ بن أُدّ: معروف. وفي حديث خاتم النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: فسقط من يد عثمان، رضي اللَّه عنه، في بئر أَريسَ، بفتح الهمزة وتخفيف الراء، هي بئر معروفة قريباً من مسجد قُباء عند المدينة.

### Türkçe

**الإِرْس**: asl; ve **الأَريس**: çiftçi; Sa‘leb’den. Muâviye’nin hadîsinde:
Ona, Sıffîn günlerinde Rûm sahibinin Şâm beldelerine yönelmeyi istediği ulaştı; bunun üzerine ona yazdı:
“Allah’a yemin olsun, bana ulaşan şeyi tamamlayacak olursan, mutlaka sahibimle barışacağım; ve mutlaka onun öncü birliği olarak sana geleceğim; ve mutlaka kızıl Konstantîniyye’yi kara bir kor hâline getireceğim; ve mutlaka seni mülkten **الإِصْطَفْلينة**’nin sökülmesi gibi söküp çıkaracağım; ve mutlaka seni **إِرِّيساً** olarak **الأَرارِسَة**’den (biri) hâline döndüreceğim, **الدَّوابِل**’i otlatırsın.” Bir rivayette: “**الخَنانيص**’i otlattığın gibi.”; ve **الإِرِّيس**: emir; Kurâ‘dan; onu **فِعِّيل** bâbında hikâye etti ve onu **إِبِّيل** ile denkleştirdi; ve ona göre bunun aslı **رِئّيسٌ**’tir, **فِعِّيل** üzere, **الرِّياسةِ**’den. Ve **المُؤرَّس**: emredilmiş (kimse)dir; sonra çevrilmiştir. Ve hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Rûm’un büyüğü Herakl’e İslâm’a çağırarak yazdı ve sonunda dedi ki: “Eğer kaçınırsan, senin üzerine **الإِرِّيسين**’in günahı vardır.”

İbnü’l-A‘râbî: **أَرَس** **يأْرِسُ** **أَرْساً**: **أَريساً** olduğu zaman; ve **أَرَّسَ** **يُؤَرِّسُ** **تأْريساً**: çiftçi olduğu zaman; ve **الأَرِيس**’in çoğulu **أَرِيسون**’dur; ve **الإِرِّيس**’in çoğulu **إِرِّيسُونٌ** ve **أَرارِسَة** ve **أَرارِسُ**’tur; ve **أَرارِسةٌ** tenvin alır, **أَرارِسُ** tenvin almaz; ve denildi ki: Bunu ancak şu sebeple söyledi: çünkü çiftçiler onların yanında Farslardandı ve onlar ateş tapıcılarıydı; böylece onların günahını onun üzerine kıldı. Ezherî dedi ki: **الأَريس** ile **الإِرِّيس**’in, Şâm ehlinin sözünden, çiftçi mânasında olduğunu sanıyorum; dedi ki: Sevâd ehli ve Kisrâ’nın dini üzere olan kimse, ziraat ve toprağı sürme ehli idi; ve Rûm ehli eşya ve sanat ehli idi; bu yüzden Mecûsî’ye “**أَريسيٌّ**” derlerdi; onları **الأَريس**’e nisbet ettiler, o da çiftçidir; Araplar onları “çiftçiler” diye adlandırırdı; böylece Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onlara bildirdi ki: onlar, her ne kadar kitap ehli olsalar da, onun nübüvvetine iman etmezlerse, üzerlerinde, kitabı olmayan Mecûsîler ve Sevâd çiftçileri gibi günah vardır; dedi ki: Mecûsîlerden bir kavim vardır, ateşi iade etmezler ve İbrâhim’in dini üzere olduklarını iddia ederler—nebîmize ve onun üzerine salât ve selâm olsun—ve Allah Teâlâ’ya ibadet ettiklerini ve zinayı haram kıldıklarını; sanatları çift sürmektir; ektiklerinden öşrü çıkarırlar; ancak **المَوْقوذة**’yi yerler; dedi ki: ve onları güneşe secde ederler sanıyorum; ve **الأَريسين** diye çağrılırlardı; İbn Berî dedi ki: Ebû Ubeyde ve başkası zikretti ki **الإِرِّيس** çiftçidir; böylece mânâ, tâbileri çiftçilerle ifade etmiş olmasıdır; dedi ki: ve bence daha iyi olan, şöyle denilmesidir: **الإِرِّيس** onların büyüğüdür; emri örnek alınır ve ondan itaat istendiğinde ona itaat ederler; ve **الإِرِّيس**’in sana zikrettiğim şey olduğuna delil, Ebû Hızâm el-Ukleyy’in sözüdür:

لا تُبِئْني، وأَنتَ لي، بك، وَغْدٌ،
لا تُبِئْ بالمُؤَرَّسِ الإِرِّيسا

“**أَبَأْتُه به**” denir; yani onu onunla eşitledim; muradı: beni seninle eşitleme. Ve **الوَغْدُ**: alçak, rezil. Ve “**لي بك**” sözüyle mübteda ile haberin arasını ayırdı; ve “**بك**” “**تبئني**”ye bağlıdır; yani: beni seninle eşitleme; ve “sen benim için **وَغْدٌ**sün” yani bana düşmansın ve bana muhalifsin. Ve sözü:
**لا تبئْ بالمؤَرَّس الإِرِّيسا**
yani: **الإِرِّيس**’i—o emirdir—**المُؤَرَّس** ile—o emredilen ve onun tâbii—eşitleme; yani efendiyi hizmetçisiyle eşitleme. Böylece Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Herakl’e sözünde mânâ: “senin üzerine **الإِرِّيسين**’in günahı vardır”; muradı: kavimlerini hidayete güç yetiren, sonra onları hidayete erdirmeyen kimseler; ve sen onların **إِرِّيس**’isin; davetine icabet ederler ve emrini yerine getirirler; ve onları bir işe çağırdığında sana itaat ederler; eğer onları İslâm’a çağırsaydın mutlaka icabet ederlerdi; böylece senin üzerine, kavimlerini hidayete güç yetiren sonra onları hidayete erdirmeyen **الإِرِّيسين**’in günahı vardır; bu Allah’ı gazaplandırır ve onların günahını büyütür; dedi ki: ve onda başka bir vecih vardır: **الإِرِّيسين**’i—**الإِرِّيس**’e nisbet edilenlerdir—**المُهَلَّبين** ve **الأَشْعَرين** gibi kılmandır; **المُهَلَّب**’e ve **الأَشْعَر**’e nisbet edilenler; ve kıyas onda, nisbetin iki **ياء**’ı ile olmasıdır; böylece “**الأَشْعَرِيُّون**” ve “**المُهَلَّبيُّون**” denir; ve aynı şekilde **الإِرِّيسين**’in kıyası, ref‘te **الإِرِّيسيُّون**, nasb ve cerrde **الإِرِّيسيِّين**’dir; dedi ki: bunu, **الإِرِّيسيِّين** rivayet edenin rivayeti kuvvetlendirir; ve bu, onda nisbetin iki **ياء**’ı bulunduğu için, söz birliğiyle nisbet edilmiştir; böylece mânâ: “senin üzerine, **الإِرِّيسيين**’in günahı vardır”; onlar senin itaatine giren ve onları çağırdığında sana cevap veren kimselerdir; sonra sen onları İslâm’a çağırmadın; oysa onları çağırsaydın mutlaka sana cevap verirlerdi; böylece onların günahı senin üzerinedir; çünkü sen onların İslâm’dan alıkonulmasının sebebisin; eğer onlara İslâm’ı emretseydin Müslüman olurlardı. Ebû Ubeyd’den hikâye edildi: onlar hizmetçiler ve kölelerdir; yani onları dinden çevirmesi sebebiyle; Allah Teâlâ’nın dediği gibi: “Rabbimiz, biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik”; yani: senin üzerine onların günahı gibi (günah) vardır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Ubeyd, **كتاب الأَموال**’da dedi ki: hadîs ehli “**الإِريسيين**”i nisbetli bir çoğul olarak söyler; doğru olan nisbet olmaksızındır; dedi ki: Tahâvî onu reddetti. Ve bazısı dedi ki: Herakl’in topluluğunda **الأَروسِيَّة** diye bilinen bir fırka vardır; böylece onlara nisbet üzere geldi. Ve denildi ki: onlar, ilk zamanda bulunan **عبد اللَّه بن أَريس**’in tâbileridir; Allah’ın onlara gönderdiği bir peygamberi öldürdüler. Ve denildi ki: **الإِرِّيسون** krallardır; onların teki **إِرِّيس**’tir. Ve denildi ki: onlar öşür memurlarıdır.

Ve **أَرْأَسَة بن مُرِّ بن أُدّ**: bilinen (bir kimse)dir. Ve Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yüzüğü hadîsinde: Osman’ın elinden düştü—Allah ondan razı olsun—**بئر أَريسَ**’e; hemzenin fethi ve **الراء**’ın hafifletilmesiyle; o, Medine yanında Kubâ mescidi yakınında bilinen bir kuyudur.
