# أرس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرس

الإرس، بالكسر: الأصل الطيب. هكذا وقع في سائر الأصول هذا الحرف مكتوبا بالسواد، وهو الصواب. وفي التكملة: أهمله الجوهري، وكأنه سبق قلم، فإنه موجود في نسخ الصحاح. قال ابن الأعرابي: الأريس والإريس، كجليس وسكيت: الأكار. والأخير عن ثعلب أيضا.، فالأول ج، أريسون، والثاني جمعه إريسون، وأرارسة، وأراريس وأرارس، وأرارسة تنصرف، وأرارس لا تنصرف. والفعل منهما: أرس يأرس أرسا، وأرس يؤرس تأريسا. وفي حديث معاوية: أنه كتب إلى ملك الروم: لأردنك إريسا من الأرارسة، ترعى الدوابل. وفي حديث آخر: فعليك إثم الإريسيين، مجموعا منسوبا، والصحيح بغير نسب، ورده عليه الطحاوي، وحكي عن أبي عبيد أيضا أن المراد بهم الخدم والخول، يعني بصده لهم عن الدين. وقال الصاغاني: وقولهم للأريس أريسي، كقول العجاج:
  والدهر بالإنسان دواري

  أي دوار. قال الأزهري: وهي لغة شامية، وهم فلاحو السواد الذين لا كتاب لهم. وقيل: الأريسيون: قوم من المجوس لا يعبدون النار، ويزعمون أنهم على دين إبراهيم عليه السلام وعلى نبينا. وفيه وجه آخر هو أن الإريسين هم المنسوبون إلى الإريس، مثل المهلبين والأشعرين المنسوبين إلى المهلب والأشعر، فيكون المعنى: فعليك إثم الذين هم داخلون في طاعتك، ويجيبونك إذا دعوتهم، ثم لم تدعهم للإسلام، ولو دعوتهم لأجابوك، فعليك إثمهم، لأنك سبب منعهم الإسلام. وقال بعضهم: في رهط هرقل فرقة تعرف بالأروسية، فجاء على النسب إليهم. وقيل: إنهم أتباع عبد الله بن أريس، رجل كان في الزمن الأول، قتلوا نبيا بعثه الله إليهم. والفعل منهما: أرس يأرس أرسا، من حد ضرب، أي صار أريسا، وأرس يؤرس تأريسا: صار أريسا، أي أكارا. قاله ابن الأعرابي. الإريس كسكيت: الأمير، عن كراع، حكاه في باب فعيل، وعدله بإبيل، والأصل عنده فيه رئيس على فعيل من الرياسة فقلب. وأرسه تأريسا: استعمله واستخدمه ، فهو مؤرس، كمعظم، وبه فسر الحديث السابق، وإليه مال ابن بري في أماليه، حيث قال بعد أن ذكر قول أبي عبيدة الذي تقدم: والأجود عندي أن يقال: إن الإريس كبيرهم الذي يمتثل أمره، ويطيعونه إذا طلب منهم الطاعة، ويدل على ذلك قول أبي حزام العكلي:
  لا تبئني وأنت لي بك وغد                      لا تبئ بالمؤرس الإريسا يريد: لا تسوني بك وأنت لي وغد، أي عدو، ولا تسو الإريس، وهو الأمير، بالمؤرس، وهو المأمور. فيكون المعنى في الحديث: فعليك إثم الإريسين: يريد الذين هم قادرون على هداية قومهم، ثم لم يهدوهم.، وأنت إريسهم الذي يجيبون دعوتك ويمتثلون أمرك، وإذا دعوتهم إلى أمر طاوعوك، فلو دعوتهم إلى الإسلام لأجابوك، فعليك إثمهم. في حديث خاتم النبي صلى الله عليه وسلم: فسقط من يد عثمان في بئر أريس. كأمير، وهي معروفة بالمدينة قريبا من مسجد قباء، وهي التي وقع فيها خاتم النبي صلى الله عليه وسلم من عثمان، رضي الله تعالى عنه. ويريس، بالياء، لغة فيه، كما سيأتي. قال شيخنا: وسئل الشيخ ابن مالك عن صرفه فأفتى بالجواز. ومما يستدرك عليه: الأريس، كأمير: العشار، قيل: وبه فسر بعضهم الحديث. وأرسة بن مر، زاد الصاغاني: هو أخو تميم بن مر. قال الأصمعي: لا أدري من أي شيء اشتقاقه. قال الصاغاني في العباب: اشتقاقه مما تقدم من قول ابن الأعرابي: الأرس: الأصل الطيب. والأراريس: الزارعون، وهي شامية. وقال ابن فارس: الهمزة والراء والسين ليست عربية.

### Türkçe

**الإرس**، kesre ile: iyi asıl. İşte bütün asıllarda bu harf siyahla yazılmış olarak böyle vaki olmuştur; ve bu doğrudur. Ve **التكملة**’de: Cevherî onu ihmal etti; sanki kalem sürçmesi olmuştur; çünkü o, **الصحاح** nüshalarında mevcuttur. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأريس** ve **الإريس**، **جليس** ve **سكيت** gibi: çiftçi. Ve sonuncusu Sa‘leb’den de (rivayet edilmiştir). Birincisi çoğuldur: **أريسون**; ikincisinin çoğulu: **إريسون** ve **أرارسة** ve **أراريس** ve **أرارس**; ve **أرارسة** tenvin alır, **أرارس** tenvin almaz. Ve ikisinden fiil: **أرس يأرس أرسا**; ve **أرس يؤرس تأريسا**. Muâviye hadîsinde: onun Rum melikine yazdığı (şöyledir): “Seni **الأرارسة**’den bir **إريسا** yapacağım; binek hayvanlarını güdersin.” Ve başka bir hadîste: “O hâlde senin üzerine **الإريسيين**’in günahı vardır”; nisbetli olarak, çoğul (getirilmiş). Doğrusu nisbet olmaksızındır; Tahâvî onu ona reddetti. Ebû Ubeyd’den de, onlarla muradın hizmetçiler ve köleler olduğu hikâye edildi; yani onları dinden alıkoyması sebebiyle. Sâgânî dedi: Onların **الأريس** için “**أريسي**” demeleri, A‘câc’ın sözü gibi:

  والدهر بالإنسان دواري

yani “döner”. Ezherî dedi: Bu Şam dilidir; onlar, kitabı olmayan **السواد** çiftçileridir. Ve denildi ki: **الأريسيون**: ateşe tapmayan Mecûsîlerden bir kavimdir; İbrâhîm’in (aleyhisselâm) ve bizim peygamberimizin dini üzere olduklarını iddia ederler. Ve onda başka bir vecih daha vardır: **الإريسين** **الإريس**’e nisbet edilenlerdir; **المهلبين** ve **الأشعرين**’in **المهلب** ve **الأشعر**’e nisbet edilmesi gibi. O hâlde mânâ: “O hâlde senin üzerine, itaatinin içine giren ve onları çağırdığında sana cevap veren kimselerin günahı vardır; sonra onları İslâm’a çağırmadın; eğer onları çağırsaydın sana cevap verirlerdi; o hâlde onların günahı senin üzerinedir; çünkü sen onların İslâm’dan men‘ine sebepsin.” Bazıları dedi: Herakleios’un topluluğunda **الأروسية** diye bilinen bir fırka vardır; nisbet onlara göre geldi. Ve denildi ki: Onlar, ilk zamanda bulunan bir adam olan Abdullah b. **أريس**’in tâbileridir; Allah’ın onlara gönderdiği bir peygamberi öldürdüler. Ve ikisinden fiil: **أرس يأرس أرسا**، **ضرب** haddi üzere; yani **أريسا** oldu. Ve **أرس يؤرس تأريسا**: **أريسا** oldu; yani çiftçi. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. **الإريس**، **سكيت** gibi: emir; Kurâ‘dan (rivayetle); onu **فعيل** bâbında hikâye etti; ve onu **إبيل** ile denkleştirdi. Ona göre aslında onda **رئيس** vardır; **الرياسة**’den **فعيل** vezni üzere; sonra çevrilmiştir. Ve onu **تأريسا** ile **أرسه**: onu çalıştırdı ve hizmetçi edindi; o hâlde o **مؤرس**’tir; **معظم** gibi. Ve önceki hadîs bununla tefsir edildi; ve İbn Berrî, **أماليه**’sinde buna meyletti; zira, az önce geçen Ebû Ubeyde’nin sözünü zikrettikten sonra şöyle dedi: “Bana göre daha iyi olan, şöyle denmesidir: **الإريس** onların büyüğüdür; emri yerine getirilir; onlardan itaat istendiğinde ona itaat ederler.” Buna Ebû Hizâm el-‘Aklî’nin sözü delâlet eder:

  لا تبئني وأنت لي بك وغد                      لا تبئ بالمؤرس الإريسا

Yani: “Beni seninle bir tutma; hâlbuki sen benim için bir **وغد**’sin”; yani düşman. Ve **الإريس**’i—ki o emirdir—**المؤرس** ile—ki o emrolunandır—bir tutma. O hâlde hadîste mânâ: “O hâlde senin üzerine **الإريسين**’in günahı vardır”; yani kavimlerini hidayete güç yetiren kimseler; sonra onları hidayete erdirmediler. Ve sen onların **إريس**’isin; senin davetine cevap verirler ve emrini yerine getirirler; onları bir işe çağırdığında sana itaat ederler; eğer onları İslâm’a çağırsaydın sana cevap verirlerdi; o hâlde onların günahı senin üzerinedir. Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) yüzüğü hadîsinde: “Osman’ın elinden **بئر أريس**’e düştü.” **أمير** gibi. O, Medine’de, Kuba Mescidi’ne yakın, bilinen (bir kuyu)dur; Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) yüzüğünün Osman’dan—Allah Teâlâ ondan razı olsun—düştüğü kuyudur. Ve **ويريس**، yâ ile, onda bir dildir; ileride geleceği üzere. Şeyhimiz dedi: Şeyh İbn Mâlik’e onun sarfı hakkında soruldu da cevaz ile fetva verdi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الأريس**، **أمير** gibi: öşür memuru. Denildi ki: Bazıları hadîsi bununla tefsir etti. Ve **أرسة بن مر**; Sâgânî artırdı: o, **تميم بن مر**’in kardeşidir. Asma‘î dedi: Onun iştikakı hangi şeydendir bilmiyorum. Sâgânî **العباب**’da dedi: Onun iştikakı, İbnü’l-A‘râbî’nin sözünden geçen şeydendir: **الأرس**: iyi asıl. Ve **الأراريس**: ekinciler; ve o Şamcadır. İbn Fâris dedi: Hemze, râ ve sîn Arapça değildir.
