# أرض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أرض

الأَرْض: التي عليها الناس، أُنثى وهي اسم جنس، وكان حق الواحدة منها أَن يقال أَرْضة ولكنهم لم يقولوا. وفي التنزيل: وإِلى الأَرْض كيف سُطِحَت؛ قال ابن سيده: فأَما قول عمرو بن جُوَين الطائي أَنشده ابن سيبويه:فلا مُزْنةٌ وَدَقَتْ وَدْقَها،
ولا أَرْضَ أَبْقَلَ إِبْقالَها
فإِنه ذهب بالأَرض إِلى الموضع والمكان كقوله تعالى: فلما رأَى الشَّمْسَ بازِغةً قال هذا رَبِّي؛ أَي هذا الشَّخْصُ وهذا المَرْئِيُّ ونحوه، وكذلك قوله: فَمَنْ جاءه مَوْعظةٌ منْ ربِّه؛ أَي وعْظ. وقال سيبويه: كأَنه اكتفى بذكر الموعظة عن التاء، والجمع آراضٌ وأُرُوض وأَرَضُون، الواو عوض من الهاء المحذوفة المقدرة وفتحوا الراء في الجمع ليدخل الكلمةَ ضَرْبٌ من التكسير، استِيحاشاً من أَن يُوَفِّرُوا لفظ التصحيح ليعلموا أَن أَرضاً مما كان سبيله لو جمع بالتاء أَن تُفتح راؤُه فيقال أَرَضات، قال الجوهري: وزعم أَبو الخطاب أَنهم يقولون أَرْض وآراضٌ كما قالوا أَهل وآهال، قال ابن بري: الصحيح عند المحققين فيما حكي عن أَبي الخطاب أَرْض وأَراضٍ وأَهل وأَهالٍ، كأَنه جمع أَرْضاة وأَهلاة كما قالوا ليلة وليالٍ كأَنه جمع لَيْلاة، قال الجوهري: والجمع أَرَضات لأَنهم قد يجمعون المُؤنث الذي ليست فيه هاء التأْنيث بالأَلف والتاء كقولهم عُرُسات، ثم قالوا أَرَضُون فجمعوا بالواو والنون والمؤَنث لا يجمع بالواو والنون إِلا أَن يكون منقوصاً كثُبة وظُبَة، ولكنهم جعلوا الواو والنون عوضاً من حَذْفهم الأَلف والتاء وتركوا فتحة الراء على حالها، وربما سُكِّنَت، قال: والأَراضي أَيضاً على غير قياس كأَنهم جمعوا آرُضاً، قال ابن بري: صوابه أَن يقول جمعوا أَرْضى مثل أَرْطى، وأَما آرُض فقياسُه جمعُ أَوارِض. وكل ما سفَل، فهو أَرْض؛ وقول خداش بن زهير:
كذَبْتُ عليكم، أَوْعِدُوني وعلِّلُوا
بِيَ الأَرْضَ والأَقوامَ، قِرْدانَ مَوْظَبا
قال ابن سيبويه: يجوز أَن يعني أَهل الأَرض ويجوز أَن يريد علِّلُوا جميع النوع الذي يقبل التعليل؛ يقول: عليكم بي وبهجائي إِذا كنتم في سفر فاقطعوا الأَرض بذكري وأَنْشِدوا القوم هِجائي يا قِرْدان مَوْظَب، يعني قوماً هم في القِلّةِ والحَقارة كقِرْدان مَوْظَب، لا يكون إِلا على ذلك أَنه إِنما يهجو القوم لا القِرْدان. والأَرْضُ: سَفِلة البعير والدابة وما وَلِيَ الأَرض منه، يقال: بَعِيرٌ شديد الأَرْضِ إِذا كان شديد القوائم. والأَرْضُ: أَسفلُ قوائم الدابة؛ وأَنشد لحميد يصف فرساً: ولم يُقَلِّبْ أَرْضَها البَيْطارُ،
ولا لِحَبْلَيْهِ بها حَبارُ
يعني لم يقلب قوائمها لعلمه بها؛ وقال سويد بن كراع:
فرَكِبْناها على مَجْهولِها
بصِلاب الأَرْض، فِيهنّ شَجَعْ
وقال خفاف:
إِذا ما اسْتَحَمَّت أَرْضُه من سَمائِه
جَرى، وهو مَوْدوعٌ وواحدٌ مَصْدَقِ
وأَرْضُ الإِنسان: رُكْبتاه فما بعدهما. وأَرْضُ النَّعْل: ما أَصاب الأَرض منها.
وتأَرَّضَ فلان بالمكان إِذا ثبت فلم يبرح، وقيل: التَّأَرُّضُ التَّأَنِّي والانتظار؛ وأَنشد:
وصاحِبٍ نَبّهْتُه لِيَنْهَضا،
إِذا الكَرى في عينه تَمَضْمَضا
يَمْسَحُ بالكفّين وَجْهاً أَبْيَضا،
فقام عَجْلانَ، وما تَأَرَّضَا
أَي ما تَلَبَّثَ. والتَّأَرُّضُ: التَّثاقُلُ إِلى الأَرض؛ وقال الجعدي:مُقِيم مع الحيِّ المُقِيمِ، وقَلبْهُ
مع الراحِلِ الغَادي الذي ما تَأَرَّضا
وتَأَرَّضَ الرجلُ: قام على الأَرض؛ وتَأَرَّضَ واسْتَأْرَضَ بالمكان: أَقامَ به ولَبِثَ، وقيل: تمكن. وتَأَرَّضَ لي: تضَرَّعَ وتعرَّضَ. وجاء فلان يَتَأَرَّضُ لي أَي يتصَدَّى ويتعرَّض؛ وأَنشد ابن بري: قبح الحُطَيْئة من مُناخِ مَطِيَّةٍ
عَوْجاءَ سائمةٍ تأَرَّضُ للقِرَى
ويقال: أَرَّضْت الكلامَ إِذا هَيَّأْتَه وسَوَّيْتَه. وتأَرَّضَ النَّبْتُ إِذا أَمكن أَن يُجَزَّ.
والأَرْضُ: الزُّكامُ، مذكر، وقال كراع: هو مؤنث؛ وأَنشد لابن أَحمر: وقالوا: أَنَتْ أَرْضٌ به وتَحَيَّلَتْ،
فَأَمْسَى لما في الصَّدْرِ والرأْسِ شَاكِيا
أَنَتْ أَدْرَكَتْ، ورواه أَبو عبيد: أَتَتْ. وقد أُرِضَ أَرْضاً وآرَضَه اللّه أَي أَزْكَمَه، فهو مَأْرُوضٌ. يقال: رجل مَأْروضٌ وقد أُرِضَ فلان وآرَضَه إِيراضاً. والأَرْضُ: دُوارٌ يأْخذ في الرأْس عن اللبنِ فيُهَراقُ له الأَنف والعينان، والأَرْضُ، بسكون الراء: الرِّعْدةُ والنَّفْضةُ؛ ومنه قول ابن عباس وزلزلت الأَرْضُ: أَزُلْزِلَت الأَرض أَمْ بي أَرْضٌ؟ يعني الرعدة، وقيل: يعني الدُّوَارَ؛ وقال ذو الرمة يصف صائداً: إِذا تَوَجَّسَ رِكْزاً مِن سنَابِكها،
أَو كان صاحِبَ أَرضٍ، أَو به المُومُ
ويقال: بي أَرْضٌ فآرِضُوني أَي داووني.
والمَأْرُوضُ: الذي به خَبَلٌ من الجن وأَهلِ الأَرْض وهو الذي يحرك رأْسه وجسده على غير عَمْدٍ.
والأَرْضُ: التي تأْكل الخشب. وشَحْمَةُ الأَرْضِ: معروفةٌ، وشحمةُ الأَرْضِ تسمى الحُلْكة، وهي بَنات النقا تغوص في الرمل كما يغوص الحوت في الماء، ويُشَبَّه بها بَنان العذارَى.
والأَرَضَةُ، بالتحريك: دودة بيضاء شبه النملة تظهر في أَيام الربيع؛ قال أَبو حنيفة: الأَرَضَةُ ضربان: ضرب صغار مثل كبَار الذَّرِّ وهي آفة الخشب خاصة، وضربٌ مثل كبار النمل ذوات أَجنحة وهي آفة كل شيءٍ من خشب ونبات، غير أَنها لا تَعْرِض للرطب، وهي ذات قوائم، والجمع أَرَضٌ، والأَرَض اسم للجمع. والأَرْضُ: مصدر أُرِضَت الخشبةُ تُؤْرَضُ أَرْضاً فهي مَأْرُوضة إِذا وقعت فيها الأَرْضةُ وأَكلتها. وأُرِضَت الخشبة أَرْضاً وأَرِضَت أَرْضاً، كلاهما: أَكلَتْها الأَرَضةُ. وأَرْضٌ أَرِضةٌ وأَرِيضةٌ بَيِّنة الأَراضة: زكيَّةٌ كريمة مُخَيِّلةٌ للنبت والخير؛ وقال أَبو حنيفة: هي التي تَرُبُّ الثَّرَى وتَمْرَحُ بالنبات؛ قال امرؤ القيس: بِلادٌ عَرِيضة، وأَرْضٌ أَرِيضة،
مَدافِع ماءٍ في فَضاءٍ عَريض
وكذلك مكان أَريضٌ. ويقال: أَرْضٌ أَرِيضةٌ بَيِّنةُ الأَراضَةِ إِذا كانت لَيِّنةً طيبة المَقْعَد كريمة جيِّدة النبات. وقد أُرِضَت، بالضم، أَي زَكَتْ. ومكان أَرِيضٌ: خَلِيقٌ للخير؛ وقال أَبو النجم: بحر هشام وهو ذُو فِرَاضِ،
بينَ فُروعِ النَّبْعةِ الغِضاضِ
وَسْط بِطاحِ مكة الإِرَاضِ،
في كلِّ وادٍ واسعِ المُفاضِ
قال أَبو عمرو: الإِرَاضُ العِرَاضُ، يقال: أَرْضٌ أَريضةٌ أَي عَريضة. وقال أَبو البيداء: أَرْض وأُرْض وإِرض وما أَكْثَرَ أُرُوضَ بني فلان، ويقال: أَرْضٌ وأَرَضُون وأَرَضات وأَرْضُون. وأَرْضٌ أَرِيضةٌ للنبات: خَلِيقة، وإِنها لذات إِراضٍ. ويقال: ما آرَضَ هذا المكانَ أَي ما أَكْثَرَ عُشْبَه. وقال غيره: ما آرَضَ هذه الأَرضَ أَي ما أَسْهَلَها وأَنْبَتَها وأَطْيَبَها؛ حكاه أَبو حنيفة. وإِنها لأَرِيضةٌ للنبت وإِنها لذات أَرَاضةٍ أَي خليقة للنبت. وقال ابن الأَعرابي: أَرِضَتِ الأَرْضُ تأْرَضُ أَرَضاً إِذا خَصِبَت وزَكا نباتُها. وأَرْضٌ أَرِيضةٌ أَي مُعْجِبة. ويقال: نزلنا أَرْضاً أَرِيضةً أَي مُعْجِبةً للعَينِ، وشيءٌ عَرِيضٌ أَرِيضٌ: إِتباع له وبعضهم يفرده؛ وأَنشد ابن بري:
عَريض أَرِيض باتَ يَيْعِرُ حَوْلَه،
وباتَ يُسَقِّينا بُطونَ الثَّعالِبِ
وتقول: جَدْيٌ أَرِيضٌ أَي سمين. ورجل أَريضٌ بَيِّنُ الأَرَاضةِ: خَلِيقٌ للخير متواضع، وقد أَرُضَ. الأَصمعي: يقال هو آرَضُهم أَن يفعل ذلك أَي أَخْلَقُهم. ويقال: فلانٌ أَرِيضٌ بكذا أَي خَلِيق به. ورَوْضةٌ أَرِيضةٌ: لَيِّنةُ المَوْطِئِ؛ قال الأَخطل:
ولقد شَرِبْتُ الخمرَ في حانوتِها،
وشَرِبْتُها بأَرِيضةٍ مِحْلالِ
وقد أَرُضَتْ أَراضةً واسْتَأْرَضَت. وامرأَة عَرِيضةٌ أَرِيضةٌ: وَلُودٌ كاملة على التشبيه بالأَرْض. وأَرْضٌ مأْرُوضَةٌ
(* قوله «وأرض مأروضة»
زاد شارح القاموس: وكذلك مؤرضة وعليه يظهر الاستشهاد بالبيت.) : أَرِيضةٌ؛ قال:
أَما تَرَى بكل عَرْضٍ مُعْرِضِ
كلَّ رَداحٍ دَوْحَةِ المُحَوَّضِ،
مُؤْرَضة قد ذَهَبَتْ في مُؤْرَضِ
التهذيب: المُؤَرِّضُ الذي يَرْعَى كَلأَ الأَرْض؛ وقال ابن دَالان الطائي:
وهمُ الحُلومُ، إِذا الرَّبيعُ تجَنَّبَتْ،
وهمُ الرَّبيعُ، إِذا المُؤَرِّضُ أَجْدَبا
والإِرَاضُ: البِسَاط لأَنه يَلي الأَرْضَ. الأَصمعي: الإِرَاضُ، بالكسر، بِسَاطٌ ضخْم من وَبَرٍ أَو صوف. وأَرَضَ الرجلُ: أَقام على الإِرَاضِ. وفي حديث أُم معبد: فشربوا حتى آرَضُوا؛ التفسير لابن عباس، وقال غيره: أَي شربوا عَلَلاً بعد نَهَلٍ حتى رَوُوا، مِنْ أَرَاضَ الوادي إِذا اسْتَنْقَعَ فيه الماءُ؛ وقال ابن الأَعرابي: حتى أَراضُوا أَي نامُوا على الإِرَاضِ، وهو البساط، وقيل: حتى صَبُّوا اللبن على الأَرْض. وفَسِيلٌ مُسْتَأْرِضٌ وَوَديَّةٌ مُسْتَأْرِضة، بكسر الراء: وهو أَن يكون له عِرْقٌ في الأَرْضِ فأَما إِذا نبت على جذع النخل فهو: الراكِبُ؛ قال ابن بري: وقد يجيءُ المُسْتَأْرِضُ بمعنى المُتَأَرِّض وهو المُتَثاقل إِلى الأَرض؛ قال ساعدة يصف سحاباً:
مُسْتَأْرِضاً بينَ بَطْنِ الليث أَيْمنُه
إِلى شَمَنْصِيرَ، غَيْثاً مُرْسلاً مَعَجَا
وتأَرَّضَ المنزلَ: ارْتادَه وتخيَّره للنزول؛ قال كثير:
تأَرَّضَ أَخفاف المُناخةِ منهمُ،
مكانَ التي قد بُعِّثَتْ فازْلأَمَّتِ
ازْلأَمَّت: ذهبت فَمَضَت. ويقال: تركت الحي يَتَأَرَّضون المنزِلَ أَي يَرْتادُون بلداً ينزلونه. واسْتَأْرَض السحابُ: انبسط، وقيل: ثبت وتمكن وأَرْسَى؛ وأَنشد بيت ساعدة يصف سحاباً:
مستاْرضاً بين بطن الليث أَيمنه
وأَما ما ورد في الحديث في الجنازة: من أَهل الأَرض أَم من أَهل الذِّمة فإِنه أَي الذين أُقِرُّوا بأَرضهم.
والأَرَاضةُ: الخِصْبُ وحسنُ الحال. والأُرْضةُ من النبات: ما يكفي المال سنَةً؛ رواه أَبو حنيفة عن ابن الأَعرابي.
والأَرَضُ: مصدر أَرِضَت القُرْحةُ تأْرَضُ أَرَضاً مثال تَعِبَ يَتْعَبُ تَعَباً إِذا تفَشَّتْ ومَجِلت ففسدت بالمِدَّة وتقطَّعت. الأَصمعي: إِذا فسدت القُرْحة وتقطَّعت قيل أَرِضَت تأْرَضُ أَرَضاً. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: لا صيامَ إِلاّ لمن أَرَّضَ الصِّيامَ أَي تقدَّم فيه؛ رواه ابن الأَعرابي، وفي رواية: لا صيامَ لمن لم يُؤَرِّضْه من الليل أَي لم يُهَيِّئْه ولم يَنْوِه. ويقال: لا أَرْضَ لك كما يقال لا أُمَّ لك.

### Türkçe

**الأَرْض**: insanların üzerinde bulunduğu şey; dişildir ve cins ismidir. Ondan bir tekinin hakkı, **أَرْضة** denilmesiydi; fakat onlar demediler. Tenzilde: “Ve **الأَرْض**’e, nasıl düzlenmiştir?”; İbn Sîde dedi ki: Amr b. Cüveyn et-Tâî’nin sözüne gelince, İbn Sîbeveyh onu rivayet etti:

Ne bir **مُزْنةٌ** kendi yağmurunu yağdırdı,
Ne de bir **أَرْضَ** kendi bitirişini bitirdi

Çünkü o, **الأَرض** ile yer ve mekâna gitmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Güneşi doğar hâlde görünce dedi: Bu benim Rabbim”; yani bu şahıs ve bu görülen ve benzeri. Yine onun sözü: “Kime Rabbinden bir **مَوْعظةٌ** gelirse”; yani bir öğüt. Sîbeveyh dedi ki: Sanki **الموعظة**’yi anmakla **التاء**’dan (dişillik **التاء**’sından) yetinmiştir. Çoğulu **آراضٌ** ve **أُرُوض** ve **أَرَضُون**’dur; **الواو**, takdir edilen hazfedilmiş **الهاء**’nın bedelidir; ve çoğulda **الراء**’yı fetha ile açtılar ki kelimeye bir tür kırma (çoğul) girsin; “**التصحيح** lafzını” tam tutmaktan ürkerek; bilinsin diye ki **أَرضاً**, yolu **التاء** ile çoğul yapılacak olsaydı **راء**’sı açılırdı ve **أَرَضات** denirdi. el-Cevherî dedi ki: Ebû’l-Hattâb, onların **أَرْض** ve **آراضٌ** dediklerini iddia etti; tıpkı **أَهل** ve **آهال** dedikleri gibi. İbn Berrî dedi ki: Ebû’l-Hattâb’dan nakledilende muhakkiklere göre doğru olan **أَرْض** ve **أَراضٍ** ve **أَهل** ve **أَهالٍ**’dir; sanki **أَرْضاة** ve **أَهلاة**’yi çoğul yapmıştır; tıpkı **ليلة** ve **ليالٍ** dedikleri gibi, sanki **لَيْلاة**’yi çoğul yapmıştır. el-Cevherî dedi ki: Çoğul **أَرَضات**’tır; çünkü onlar, içinde dişillik **هاء**’sı bulunmayan müennesi de **الألف** ve **التاء** ile çoğul yapabilirler; **عُرُسات** sözleri gibi. Sonra **أَرَضُون** dediler; böylece **الواو** ve **النون** ile çoğul yaptılar; hâlbuki müennes, **الواو** ve **النون** ile ancak **منقوص** olursa çoğul yapılır; **ثُبة** ve **ظُبَة** gibi. Fakat onlar **الواو** ve **النون**’u, **الألف** ve **التاء**’yı hazfetmelerine bedel kıldılar ve **الراء**’nın fethasını olduğu hâl üzere bıraktılar; bazen de sükûnlanır. Dedi ki: **الأَراضي** de kıyas dışı olarak (gelmiştir); sanki **آرُضاً**’yı çoğul yapmışlardır. İbn Berrî dedi ki: Doğrusu, “**أَرْضى**’yı, **أَرْطى** gibi çoğul yaptılar” demesidir; **آرُض** ise onun kıyası **أَوارِض**’in çoğuludur. Ve her ne aşağı olursa, o **أَرْض**’dür. Hudâş b. Züheyr’in sözü:

Size yalan söyledim; bana vaat edin ve oyalayın,
Benimle **الأَرْض**’ü ve kavimleri; **قِرْدانَ مَوْظَبا**

İbn Sîbeveyh dedi ki: **أَهل الأَرض**’ü kastetmesi caizdir; ve “oyalayın” ile, oyalamayı kabul eden türün tamamını istemesi de caizdir; der ki: “Benimle ve hicvimle (uğraşın); siz seferde iken **الأَرض**’ü benim zikrimle kat edin ve kavme hicvimi okuyun, ey **قِرْدانَ مَوْظَب**”; yani azlık ve hakirlikte **قِرْدانَ مَوْظَب** gibi olan bir kavmi; bu ancak şu şekilde olur: o, ancak kavmi hicveder, **قِرْدان**’ı değil. Ve **الأَرْضُ**: devenin ve binek hayvanının alt tarafı ve ondan yere bitişik olan şeydir; “**بَعِيرٌ شديد الأَرْضِ**” denir; yani ayakları kuvvetli olunca. Ve **الأَرْضُ**: binek hayvanının ayaklarının en altı. Humeyd’in bir atı vasfederken söylediği rivayet edildi:

Baytar onun **أَرْضَها**’sını çevirmedi,
Ve onun iki ipine onda bir **حَبارُ** yoktur

Yani onu bildiği için ayaklarını çevirmedi. Süveyd b. Kurâ‘ dedi ki:

Onun bilinmeyeni üzerine bindik,
**صِلاب الأَرْض** ile; onlarda sertlik vardır

Haffâf dedi ki:

Semasından onun **أَرْضُه**’u ıslandığında,
Koştu; o ise bırakılmıştır ve tek bir **مَصْدَقِ**’tir

Ve insanın **أَرْضُ**’ü: dizleri ve onlardan sonrası. Ve nalın **أَرْضُ**’ü: ondan yere değen şey.

**تأَرَّضَ** falan kimse mekânda: sabit durdu, ayrılmadı. Ve denildi ki: **التَّأَرُّضُ** ağırdan alma ve beklemedir. Şu şiir rivayet edildi:

Bir yoldaşı kaldırdım ki kalksın,
Uyku gözünde çalkalanınca,
İki avuçla beyaz bir yüzü siler,
Derken aceleyle kalktı; **تَأَرَّضَا** etmedi

Yani oyalanmadı. Ve **التَّأَرُّضُ**: yere doğru ağırlaşmaktır. el-Ca‘dî dedi ki:

Kalan toplulukla kalan (biri) olarak ikamet eder; hâlbuki kalbi,
Sabah giden göçenle beraberdir; o **ما تَأَرَّضا** etmedi

Ve **تَأَرَّضَ** adam: yere kalktı (yerde durdu). Ve **تَأَرَّضَ** ve **اسْتَأْرَضَ** mekânda: orada ikamet etti ve kaldı; ve denildi ki: yerleşti. Ve **تَأَرَّضَ** bana: yalvardı ve karşıma çıktı. Ve falan kimse bana **يَتَأَرَّضُ** geldi; yani karşı koyar ve karşıma çıkar. İbn Berrî şu beyti rivayet etti:

Çirkin olsun **الحُطَيْئة**; bir binek hayvanının çöktüğü yerden,
Eğri, otlayan (bir hayvan) ki **تأَرَّضُ** ikrama (konuk ağırlamaya) çıkar

Ve “**أَرَّضْتُ الكلامَ**” denir: onu hazırladığında ve düzelttiğinde. Ve **تأَرَّضَ النَّبْتُ**: biçilebilmesi mümkün olduğunda.

Ve **الأَرْضُ**: nezledir; müzekkerdir. Kurâ‘ dedi ki: o müennestir. İbn Ahmer’den şu rivayet edildi:

Dediler ki: onda bir **أَرْضٌ** var; ve çare aradı,
Derken göğüste ve başta olana şikâyetçi olarak akşama erdi

“**أَنَتْ أَدْرَكَتْ**”tır; Ebû Ubeyd onu “**أَتَتْ**” diye rivayet etti. Ve “**أُرِضَ أَرْضاً**” olmuştur; ve “Allah onu **آرَضَه**” yani onu nezle etti; o da **مَأْرُوضٌ**’dur. “Adam **مَأْروضٌ**” denir; ve falan kimse **أُرِضَ** olmuştur; ve onu **آرَضَه إِيراضاً**.

Ve **الأَرْضُ**: sütten dolayı başta tutan bir baş dönmesidir; bundan dolayı burun ve iki göz akar. Ve **الأَرْضُ**—**الراء**’nın sükûnuyla—titreme ve sarsıntıdır. Ondan İbn Abbâs’ın sözü: “Ve **الأَرْضُ** sarsıldı”: “Yer mi sarsıldı, yoksa bende bir **أَرْضٌ** mü var?”; yani titreme. Ve denildi ki: baş dönmesini kasteder. Zü’r-Rumme bir avcıyı vasfederken dedi ki:

Onların tırnaklarından bir ses sezdiğinde,
Ya bir **أَرضٍ** sahibi olur, yahut onda **المُومُ** vardır

Ve “Bende bir **أَرْضٌ** var; bana **آرِضُوني**” denir; yani beni tedavi edin.

Ve **المَأْرُوضُ**: cinlerden ve **أَهلِ الأَرْض**’den bir bozukluğu olan kimsedir; o, başını ve bedenini kasıt olmaksızın hareket ettirendir.

Ve **الأَرْضُ**: odunu yiyen şeydir. Ve **شَحْمَةُ الأَرْضِ**: bilinen (bir şey)dir. Ve **شحمةُ الأَرْضِ**’e **الحُلْكة** denir; o, kumda balığın suda daldığı gibi dalan **بَنات النقا**’dır; ve onunla bakirelerin parmak uçları benzetilir.

Ve **الأَرَضَةُ**—harekeli olarak—bahar günlerinde ortaya çıkan, karıncaya benzer beyaz bir kurtçuktur. Ebû Hanîfe dedi ki: **الأَرَضَةُ** iki çeşittir: bir çeşit, büyük **الذَّرِّ** gibi küçüklerdir; o, özellikle odunun âfetidir. Bir çeşit de, kanatlı büyük karıncalar gibidir; o, yaş olana ilişmemekle birlikte, odun ve bitkiden her şeyin âfetidir; ve o, ayaklıdır. Çoğulu **أَرَضٌ**’dur; **الأَرَض** topluluk ismidir. Ve **الأَرْضُ**: “**أُرِضَت الخشبةُ تُؤْرَضُ أَرْضاً**”ın masdarıdır; yani içine **الأَرْضة** düştüğünde ve onu yediğinde o **مَأْرُوضة** olur. Ve “**أُرِضَت الخشبة أَرْضاً**” ve “**أَرِضَت أَرْضاً**”: ikisi de; **الأَرَضة** onu yedi demektir. Ve **أَرْضٌ أَرِضةٌ** ve **أَرِيضةٌ**—**الأَراضة**’sı açıkça belli—: temiz, soylu, bitkiye ve hayra elverişli (görünen)dir. Ebû Hanîfe dedi ki: o, toprağı nemli tutan ve bitkiyle coşandır. İmru’ul-Kays dedi ki:

Geniş beldeler ve **أَرْضٌ أَرِيضةٌ**,
Geniş bir boşlukta su akıntıları

Ve aynı şekilde **مكان أَريضٌ**. Ve “**أَرْضٌ أَرِيضةٌ بَيِّنةُ الأَراضَةِ**” denir: yumuşak, oturuşu hoş, soylu, bitkisi iyi olduğunda. Ve “**أُرِضَت**”—damme ile—: yani olgunlaştı/temizleşti. Ve **مكان أَرِيضٌ**: hayra elverişli. Ebû’n-Necm dedi ki:

Hişâm’ın denizi; o, **فِرَاضِ** sahibidir,
Taze **النَّبْعة** dallarının arasında,
Mekke’nin **الإِرَاضِ** düzlüklerinin ortasında,
Her geniş, taşkın vadide

Ebû Amr dedi ki: **الإِرَاضُ** **العِرَاضُ**’dır; “**أَرْضٌ أَريضةٌ**” denir; yani geniş. Ebû’l-Beydâ’ dedi ki: **أَرْض** ve **أُرْض** ve **إِرض**; ve “Falan oğullarının **أُرُوض**’u ne çok!” denir. Ve “**أَرْضٌ** ve **أَرَضُون** ve **أَرَضات** ve **أَرْضُون**” denir. Ve bitki için **أَرْضٌ أَرِيضةٌ**: elverişlidir; ve o, **ذات إِراضٍ**’dır. Ve “Bu yer ne kadar **آرَضَ**!” denir; yani otu ne kadar çok. Başkası dedi ki: “Bu toprağı ne kadar **آرَضَ**!”; yani onu ne kadar kolay, bitirici ve hoş kıldı; Ebû Hanîfe bunu nakletti. Ve o, bitki için elbette **أَرِيضةٌ**’dir; ve o, **ذات أَرَاضةٍ**’dır; yani bitkiye elverişlidir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**أَرِضَتِ الأَرْضُ تأْرَضُ أَرَضاً**” denir: verimli olduğunda ve bitkisi olgunlaşıp arttığında. Ve **أَرْضٌ أَرِيضةٌ**: yani beğendirici. Ve “**أَرْضاً أَرِيضةً**’ye indik” denir: yani göze beğendirici. Ve “**شيءٌ عَرِيضٌ أَرِيضٌ**”: ona tâbî (pekiştirme)dir; bazıları onu tek başına da kullanır. İbn Berrî şu beyti rivayet etti:

Geniş **أَرِيض**; çevresinde geceleyin böğürür,
Ve geceleyin bize tilkilerin karınlarını içirir

Ve “**جَدْيٌ أَرِيضٌ**” dersin: yani semiz. Ve “**رجل أَريضٌ بَيِّنُ الأَرَاضةِ**”: hayra elverişli, mütevazı; ve **أَرُضَ** olmuştur. el-Asma‘î: “O, bunu yapmaya onların en **آرَضُ**’udur” denir; yani onların en elverişlisidir. Ve “Falan kimse şuna **أَرِيضٌ**’dir” denir: yani ona elverişlidir. Ve **رَوْضةٌ أَرِيضةٌ**: basacağı yeri yumuşaktır. el-Ahtal dedi ki:

Şarabı onun meyhanesinde içtim,
Ve onu **أَرِيضةٍ مِحْلالِ**’da içtim

Ve **أَرُضَتْ أَراضةً** olmuştur ve **اسْتَأْرَضَت**. Ve “**امرأَة عَرِيضةٌ أَرِيضةٌ**”: toprağa benzetme yoluyla, çok doğuran, tam (kadın). Ve **أَرْضٌ مأْرُوضَةٌ**
(* sözü “**وأرض مأروضة**”
Kâmûs şârihi şunu ekledi: “Ve aynı şekilde **مؤرضة**; buna göre beyitle istişhâd ortaya çıkar.”) :
**أَرِيضةٌ**; dedi ki:

Görmez misin, her geniş **مُعْرِضِ**’de,
Her iri kalçalı, **المُحَوَّضِ**’un gölgeli ağacı,
**مُؤْرَضة**; bir **مُؤْرَضِ** içinde gitmiştir

**التهذيب**: **المُؤَرِّضُ**, yerin otlağını güden kimsedir. İbn Dâlân et-Tâî dedi ki:

Onlar akıllardır; bahar yüz çevirdiğinde,
Ve onlar bahardır; **المُؤَرِّضُ** kıtlığa düştüğünde

Ve **الإِرَاضُ**: yere bitiştiği için yaygıdır. el-Asma‘î: **الإِرَاضُ**—kesre ile—deve kılından yahut yünden büyük bir yaygıdır. Ve “**أَرَضَ الرجلُ**” denir: **الإِرَاضِ** üzerinde ikamet etti. Ümm Ma‘bed hadîsinde: “İçtiler, ta ki **آرَضُوا** oluncaya kadar”; İbn Abbâs’ın tefsiri. Başkası dedi ki: yani kanmadan sonra tekrar içtiler, ta ki doyuncaya kadar; “**أَرَاضَ الوادي**”den; yani onda su birikince. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Ta ki **أَراضُوا**”; yani **الإِرَاضِ** üzerinde uyudular; o, yaygıdır. Ve denildi ki: ta ki sütü yere döktüler.

Ve **فَسِيلٌ مُسْتَأْرِضٌ** ve **وَديَّةٌ مُسْتَأْرِضة**—**الراء**’nın kesresiyle—: o, yerde bir kökü olmasıdır; fakat hurma gövdesi üzerinde biterse o: **الراكِبُ**’dir. İbn Berrî dedi ki: **المُسْتَأْرِضُ**, bazen **المُتَأَرِّض** mânasında gelir; o da yere doğru ağırlaşandır. Sâ‘ide bir bulutu vasfederken dedi ki:

**مُسْتَأْرِضاً**; **بَطْنِ الليث** arasında sağ yanı,
**شَمَنْصِيرَ**’e doğru; bolca salınmış bir yağmur olarak

Ve “**تأَرَّضَ المنزلَ**”: onu aradı ve iniş için seçti. Kesîr dedi ki:

Onlardan çökenlerin ayaklarını **تأَرَّضَ** etti,
Gönderilmiş olup da toplanmış olanın yerine

**ازْلأَمَّت**: gitti ve geçti. Ve “Topluluğu, konak yerini **يَتَأَرَّضون** hâlinde bıraktım” denir: yani inecekleri bir beldeyi arıyorlar. Ve **اسْتَأْرَض السحابُ**: yayıldı; ve denildi ki: sabit oldu, yerleşti ve demir attı. Sâ‘ide’nin bulutu vasfeden beyti rivayet edildi:

**مستاْرضاً** بين بطن الليث أَيمنه

Ve cenaze hakkında hadiste gelen “Yerden olanlardan mı, yoksa zimmet ehlinden mi?” sözüne gelince: o, yani kendi topraklarında ikrar edilmiş olanlar.

Ve **الأَرَاضةُ**: bolluk ve hâlin güzelliğidir. Bitkiden **الأُرْضةُ**: malı bir yıl yetecek şeydir; Ebû Hanîfe bunu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Ve **الأَرَضُ**: “**أَرِضَت القُرْحةُ تأْرَضُ أَرَضاً**”ın masdarıdır; **تَعِبَ يَتْعَبُ تَعَباً** misali: yara yayıldığında ve şişip kabardığında; böylece irinle bozulduğunda ve parçalandığında. el-Asma‘î: yara bozulup parçalanınca “**أَرِضَت تأْرَضُ أَرَضاً**” denir. Nebî’nin—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—hadîsinde: “**أَرَّضَ الصِّيامَ** etmeyen için oruç yoktur”; yani onda öne geçti; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Bir rivayette: “Geceleyin onu **يُؤَرِّضْه** etmeyen için oruç yoktur”; yani onu hazırlamadı ve ona niyet etmedi. Ve “Sana **أَرْضَ** yok” denir; tıpkı “Sana **أُمَّ** yok” denildiği gibi.
