# أرق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أرق

الأَرَقُ: السَّهَرُ. وقد أَرِقْت، بالكسر، أَي سَهِرْت، وكذلك ائتَرَقْت على افْتَعَلْت، فأَنا أَرِقٌ. التهذيب: الأَرَقُ ذهاب النوم بالليل، وفي المحكم: ذهاب النوم لعلة. يقال: أَرِقْت آرَقُ. ويقال: أَرِقَ أَرَقاً، فهو أَرِقٌ وآرِقٌ وأَرُقٌ وأُرُقٌ؛ قال ذو الرمة: فبِتُّ بليلِ الآرِقِ المُتَمَلِّلِ
فإذا كان ذلك عادته فبضمّ الهمزة والراء لا غير. وقد أَرَّقه كذا وكذا تأْريقاً، فهو مؤَرَّق، أَي أَسهَره؛ قال:
متى أَنامُ لا يُؤَرِّقْني الكَرى
قال سيبويه: جزمه لأَنه في معنى إن يكن لي نوم في غير هذه الحال لا يؤَرقني الكرى؛ قال ابن جني: هذا يدلك من مذاهب العرب على أنَّ الإشمام يقرُب من السكون وأَنه دون رَوْم الحركة، قال: وذلك لأَن الشعر من الرجز ووزنه: متى أَنا: مفاعلن، م لا يؤر: مفاعلن، رقْني الكرى: مستفعلن؛ والقاف من يؤَرقني بإزاء السين من مستفعلن، والسين كما ترى ساكنة؛ قال: ولو اعتددت بما في القاف من الإشمام حركة لصار الجزء إلى متفاعلن، والرجز ليس فيه متفاعلن إنما يأْتي في الكامل، قال: فهذه دلالة قاطعة على أَن حركة الإشمام لضعفها غير معتدّ بها، والحرف الذي هي فيه ساكن أَو كالساكن، وأَنها أَقل في النسبة والزنة من الحركة المُخفاة في همزة بين بين وغيرها. قال سيبويه: وسمعت بعض العرب يُشمُّها الرفع كأَنه قال غير مؤَرَّق، وأَراد الكَرِيّ فحذف إحدى الياءَين.
والأَرْقانُ والأَرَقانُ والإرْقانُ: داءٌ يُصيب الزرع والنخل؛ قال: ويَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرّاً أَنامِلُه،
كأَنَّ في رَيْطَتَيْه نَضْحَ إرْقانِ
وقد أَرقَ؛ ومن جعل همزته بدلاً فحكمه الياء، وزَرْع مأْرُوق ومَيْرُوق ونخلة مأْرُوقة. واليرَقانُ والأَرَقان أَيضاً: آفة تُصيب الإنسان يُصِيبه منها الصُّفار في جسده. الصحاح: الأَرَقانُ لغة في اليرَقان وهو آفة تصيب الزرع وداءٌ يصيب الناس. والإرْقانُ: شجر بعينه وقد فُسِّر به البيت.وقولهم: جاءَنا بأُمِّ الرُّبَيْق على أُرَيْقٍ تعني به الدَّاهيَة؛ قال أَبو عبيد: وأَصله من الحيَّات؛ قال الأَصمعي: تزعم العرب أَنه من قول رجل رأَى الغول على جمل أَوْرَق؛ قال ابن بري: حقُّ أُريق أَن يذكر في فصل ورق لأَنه تصغير أَورق تصغير الترخيم كقولهم في أَسود سُويد، ومما يدل على أَن أَصل الأُريق من الحيات، كما قال أَبو عبيد، قول العجاج: وقد رَأَى دُونيَ من تَهَجُّمِي
أُمَّ الرُّبَيْقِ والأُرَيْقِ الأَزْنَمِ
(* قوله «تهجمي» كذا بالأصل وشرح القاموس، ولعله: تجهمي بتقديم الجيم). بدلالة قوله الأَزنم وهو الذي له زَنَمة من الحيَّات. وأُراقُ، بالضم: موضع؛ قال ابن أَحمر:
كأَنَّ على الجِمالِ، أَوانَ حُفَّتْ،
هَجائنَ من نعاجِ أُراقَ عِينا

### Türkçe

**الأَرَقُ**: uykusuzluk. Ve gerçekten **أَرِقْت** (kesre ile), yani uykusuz kaldım; ve yine **ائتَرَقْت** **افْتَعَلْت** vezni üzere, ben **أَرِقٌ**’im. **التهذيب**: **الأَرَقُ**, geceleyin uykunun gitmesidir; ve **المحكم**’de: bir illet sebebiyle uykunun gitmesi. Denir: **أَرِقْت** **آرَقُ**. Ve denir: **أَرِقَ** **أَرَقاً**, o hâlde o **أَرِقٌ** ve **آرِقٌ** ve **أَرُقٌ** ve **أُرُقٌ**’tur; **ذو الرمة** dedi ki:
فبِتُّ بليلِ الآرِقِ المُتَمَلِّلِ
Artık eğer bu onun âdeti ise, hemzenin ve râ’nın zammı iledir, başka değil. Ve gerçekten onu şu ve şu **تأْريقاً** ile **أَرَّقه**; o hâlde o **مؤَرَّق**’tır; yani onu uykusuz bıraktı; dedi ki:
متى أَنامُ لا يُؤَرِّقْني الكَرى
**سيبويه** dedi ki: Onu cezmetti; çünkü “eğer bu hâlin dışında benim için bir uyku olursa, uyku beni uykusuz bırakmaz” mânâsındadır; **ابن جني** dedi ki: Bu, Arapların mezheplerinden sana şunu gösterir: **الإشمام** sükûna yaklaşır ve o, harekenin **رَوْم**’undan aşağıdır; dedi ki: Bu, şiirin **الرجز**’den olması ve vezninin: **متى أَنا**: **مفاعلن**, **م لا يؤر**: **مفاعلن**, **رقْني الكرى**: **مستفعلن** olması sebebiyledir; ve **يؤَرقني**’deki kāf, **مستفعلن**’deki sîn’in karşısındadır; ve sîn, gördüğün gibi sâkindir; dedi ki: Eğer kāf’taki **الإشمام**’da olanı bir hareke sayacak olsaydın, cüz’ **متفاعلن**’e dönerdi; hâlbuki **الرجز**’de **متفاعلن** yoktur; o ancak **الكامل**’de gelir; dedi ki: Bu, **الإشمام** harekesinin zayıflığından dolayı itibar edilmediğine, ve onun içinde bulunduğu harfin sâkin olduğuna yahut sâkin gibi olduğuna, ve onun nisbet ve vezinde, **بين بين** hemzesindeki gizli hareke ve başkası gibi gizli harekeden daha az olduğuna kesin bir delildir. **سيبويه** dedi ki: Bazı Arapları onu ref‘ ile **يُشمُّها** ederken işittim; sanki “**غير مؤَرَّق**” dedi; ve **الكَرِيّ**’yi kastetti de iki yâ’dan birini hazfetti.

Ve **الأَرْقانُ** ve **الأَرَقانُ** ve **الإرْقانُ**: ekine ve hurma ağacına isabet eden bir hastalıktır; dedi ki:
ويَتْرُكُ القِرْنَ مُصْفَرّاً أَنامِلُه،
كأَنَّ في رَيْطَتَيْه نَضْحَ إرْقانِ
Ve gerçekten **أَرقَ**; hemzesini bedel kılan kimse ise, onun hükmü yâ’dır; ve **زَرْع مأْرُوق** ve **مَيْرُوق** ve **نخلة مأْرُوقة**. Ve **اليرَقانُ** ve **الأَرَقان** dahi: insana isabet eden bir âfettir; ondan dolayı bedeninde sarılık ona isabet eder. **الصحاح**: **الأَرَقانُ**, **اليرَقان**’da bir lugattır; o, ekine isabet eden bir âfet ve insanlara isabet eden bir hastalıktır. Ve **الإرْقانُ**: bizzat bir ağaçtır; ve beyit onunla tefsir edilmiştir. Ve onların sözü: “Bize **أُمِّ الرُّبَيْق** ile **أُرَيْقٍ** üzerinde geldi” bununla **الدَّاهيَة**’yi kasteder; **أَبو عبيد** dedi ki: Onun aslı yılanlardandır; **الأَصمعي** dedi ki: Araplar, onun, bir adamın **الغول**’ü **جمل أَوْرَق** üzerinde görmesi sözünden olduğunu zanneder; **ابن بري** dedi ki: **أُريق**’in hakkı, **ورق** faslında zikredilmesidir; çünkü o, **أَورق**’un küçültmesidir; terhîm küçültmesi olarak, onların **أَسود** hakkında **سُويد** demeleri gibi; ve **الأُريق**’in aslının yılanlardan olduğuna, **أَبو عبيد**’in dediği gibi, delil olan şey, **العجاج**’ın sözüdür:
وقد رَأَى دُونيَ من تَهَجُّمِي
أُمَّ الرُّبَيْقِ والأُرَيْقِ الأَزْنَمِ
(* Onun sözü “**تهجمي**” asılda ve **شرح القاموس**’ta böyledir; belki de: cîm’i öne alarak **تجهمي**’dir).
**الأَزنم** sözünün delâletiyle; o, yılanlardan **زَنَمة**’si olan kimsedir. Ve **أُراقُ**, zamm ile: bir yerdir; **ابن أَحمر** dedi ki:
كأَنَّ على الجِمالِ، أَوانَ حُفَّتْ،
هَجائنَ من نعاجِ أُراقَ عِينا
