# أرق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرق

الأرق، محركة: السهر كما في الصحاح، وزاد الصاغاني: بالليل وفي التهذيب: هو ذهاب النوم بالليل، وفى المحكم: ذهاب النوم لعلة ، ونقل شيخنا -عن بعض فقهاء اللغة- أنه السهر في مكروه، وقيده هكذا، وأن السهر أعم، وبه فسروا قول المتنبي:
  أرق على أرق ومثلي يأرق                      وأسى يزيد وعبرة تترقرق كالائتراق على الافتعال، نقله الجوهري. وقد أرق، كفرح يأرق أرقا فهو أرق ككتف وآرق كناصر، وأنشد ابن فارس- في المقاييس-:
  فبت بليل الآرق المتململ قلت: هو قول ذي الرمة. والإرقان، بالكسر: شجر أحمر بعينه، نقله ابن فارس، وأنشد:
  وتترك القرن مصفرا أنامله                      كأن في ريطتيه نضح إرقان قلت: وهو قول الأصمعي، كما في التكملة. وقيل: الإرقان: الحناء. وقال الأصمعي: الإرقان: الزعفران. وقال غيره: هو دم الأخوين وكل ذلك فسر به البيت. والإرقان: آفة تصيب الزرع. وداء يصيب الناس يصفر منه الجسد كالأرقان، محركة نقلها الجوهري وبكسرتين، وبفتح الهمزة وضم الراء، والأرق والأرقان، بفتحهما، والأراق كغراب، واليرقان محركة، وهذه أشهر فهذه ثماني لغات ، اقتصر الجوهري على الثانية والأخيرة، وفي اللسان: ومن جعل همزته بدلا فحكمه الياء، قال الأطباء: اليرقان: يتغير منه لون البدن تغيرا فاحشا إلى صفرة أو سواد ، بجريان الخلط الأصفر أو الأسود إلى الجلد وما يليه بلا عفونة كذا في الشفاء لابن سينا. وزرع مأروق، وميروق: أي مؤوف، وكذلك نخلة مأروقة . وأريق كزبير : ع هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، صوابه كغراب كما هو في الصحاح والعباب واللسان والمعجم، وأنشدوا لابن أحمر الباهلي:
  كأن على الجمال أوان حفت                      هجائن من نعاج أراق عينا وقال الجوهري: قال الأصمعي: رأى رجل الغول على جمل أورق، فقال: جاءنا بأم الربيق على أريق ، أي: بالداهية، زاد غيره العظيمة وقال الصاغاني: الكبيرة، وقال أبو عبيد : أصله من الحيات، وقال الأزهري: صغر الأورق تصغير الترخيم كسويد في أسود، والأصل وريق، فقلبت الواو همزة ذكره في هذا التركيب، وقال ابن بري: حق أريق أن يذكر في فصل ورق لأنه تصغير أورق، كقولهم في أسود سويد ، ومما يدل على أن أصل الأريق الحيات -كما قال أبو عبيد- قول العجاج:
  وقد رأى دوني من تجهمي                      أم الربيق والأريق الأزنم بدلالة قوله:  الأزنم وهو الذي له زنمة من الحيات.
 وآرقه كذا وأروقه إيراقا وتأريقا، وعلى الثاني اقتصر الجوهري: أسهره وهو مؤرق قال:
  متى أنام لا يؤرقني الكرى قال سيبويه: جزمه لأنه في معنى إن يكن لي نوم في غير هذه الحال لا يؤرقني الكرى وقال تأبط شرا:
  يا عيد مالك من شـوق وإيراق                      ومر طيف على الأهوال طراق

  وقال رؤبة:
  أرقني طارق هـم أرقـا                      وركض غربان غدون نغقا وقال الأعشى:
  أرقت وما هذا السهاد الـمـؤرق                      وما بي من هم وما بي من معشق ومؤرق كمحدث: علم منهم مؤرق العجلي وغيره، قال ابن دريد في تركيب ورق فأما تسميتهم مؤرقا فليس من هذا، ذاك من الأرق وهو ذهاب النوم.
 ومما يستدرك عليه: رجل أرق كندس وأرق بضمتين بمعنى آرق. وقيل: إذا كان ذلك عادته فبضم الهمزة والراء لا غير. وأراق، كغراب : موضع في قول ابن أحمر:
  كأن على الجمال أوان حفت                      هجائن من نعاج أراق عينا وقال ابن زيد الخيل الطائي:
  ولما أن بدت لصفا أراق                      تجمع من طوائفهم فلول

### Türkçe

**الأرق**، harekeli: صحاح’ta olduğu gibi uykusuzluk; ve صاغاني şunu ekledi: geceleyin. Tehذيب’de: o, geceleyin uykunun gitmesidir. Ve محكم’de: bir illet sebebiyle uykunun gitmesi. Şeyhimiz -dil fukahasından bazılarından- nakletti ki: o, hoş olmayan bir şeyde uykusuzluktur; onu böyle kayıtladı; ve uykusuzluk daha geneldir. Bununla المتنبي’nin sözü tefsir edilmiştir:
  **أرق** üzerine **أرق**; ve benim gibisi **يأرق**                      ve keder artar, ve gözyaşı damla damla akar
**كالائتراق** “افتعال” vezni üzerinedir; onu الجوهري nakletti. Ve “**أرق** etti”: “sevindi” gibi, **يأرق**; **أرقا** (mastarıyla); o hâlde o **أرق** “omuz” gibi; ve **آرق** “yardım eden” gibi. İbn فارس -مقاييس’te- şu beyti okudu:
  Geceyi, uykusuz, huzursuz kimsenin gecesinde geçirdim
Dedim: o, ذي الرمة’nin sözüdür. Ve **الإرقان**, kesre ile: bizzat kendisiyle (aynı türden) kırmızı bir ağaçtır; onu İbn فارس nakletti. Ve şu beyti okudu:
  Boynuzu bırakır, parmakları sararmış                      sanki iki elbisesinde **إرقان** serpiştirmesi var
Dedim: o, التكملة’de olduğu üzere, الأصمعي’nin sözüdür. Ve denildi: **الإرقان**: kına. Ve الأصمعي dedi: **الإرقان**: safran. Ve başkası dedi: o, “iki kardeşin kanı”dır. Bunların hepsiyle beyit tefsir edilmiştir. Ve **الإرقان**: ekine isabet eden bir âfettir. Ve insanlara isabet eden bir hastalık; ondan beden, **الأرقان** gibi sararır; harekeli. الجوهري onu nakletti; iki kesre ile de; ve hemzenin fethi ve **الراء**’nın zammı ile de. Ve **الأرق** ve **الأرقان**, ikisinin fethi ile; ve **الأراق** “karga” gibi; ve **اليرقان** harekeli. Ve bunlar en meşhurdur; bunlar sekiz lugattır. الجوهري ikinciye ve sonuncuya hasretti. Ve لسان’da: hemzesini بدل kılanın hükmü **الياء**’dır. Tabipler dedi: **اليرقان**: bedenin rengi, aşırı bir değişimle sarılığa yahut karalığa değişir; sarı yahut kara hıltın, çürüme olmaksızın deriye ve ona bitişik olana akmasıyla; İbn سينا’nın **الشفاء**’sında böyledir. Ve **زرع مأروق** ve **ميروق**: yani âfetli. Ve كذلك **نخلة مأروقة**. Ve **أريق** “زبير” gibi: ع; böylece sair nüshalarda; ve o yanlıştır; doğrusu “karga” gibi’dir; صحاح ve عبّاب ve لسان ve معجم’da olduğu gibi. Ve İbn أحمر الباهلي için şu beyti okudular:
  Sanki develerin üzerinde, çevrelendiği vakit                      **أراق** koyunlarından melezler, göz(ü) (gibi)
Ve الجوهري dedi: الأصمعي dedi: bir adam, **أورق** bir deve üzerinde gulyabanîyi gördü; sonra dedi: bize **أم الربيق**’i **على أريق** ile getirdi; yani: musibetle. Başkası “büyük” (olanı) ekledi. Ve صاغاني dedi: “iri”. Ve أبو عبيد dedi: aslı yılanlardandır. Ve الأزهري dedi: **الأورق**’un küçültmesi, ترخيم küçültmesi olarak, **أسود**’da **سويد** gibi; asıl **وريق**’tir; sonra **الواو** hemzeye çevrildi; onu bu terkibde zikretti. Ve İbn بري dedi: **أريق**’in, **ورق** faslında zikredilmesi gerekir; çünkü o, **أورق**’un küçültmesidir; onların **أسود** hakkında **سويد** demeleri gibi. Ve **الأريق**’in aslının yılanlar olduğuna -أبو عبيد’in dediği gibi- delil olan şeylerdendir: العجاج’ın sözü:
  Ve benim sertliğimden ötürü, önümde                      **أم الربيق**’i ve **الأريق** **الأزنم**’i görmüştür
Şu sözünün delaletiyle: **الأزنم**; ve o, yılanlardan, زنمة’si olan kimsedir.
Ve **آرقه** böyle; ve **أروقه** onu **إيراقا** ve **تأريقا** ile; ve ikinciye الجوهري hasretti: onu uykusuz bıraktı; ve o **مؤرق**’tur. Şu beyti söyledi:
  Ne zaman uyurum? beni **الكرى** uykusuz bırakmaz
سيبويه dedi: onu cezmetti; çünkü “eğer bu hâlin dışında bana bir uyku olursa, **الكرى** beni uykusuz bırakmaz” mânasındadır. Ve تأبط شرا dedi:
  Ey bayram, sana ne oluyor; şevk ve **إيراق** (var)                      ve dehşetler üzerine, geceleyin gelen bir hayal geçti

  Ve رؤبة dedi:
  Beni uykusuz bıraktı; geceleyin gelen bir keder, daha uykusuz bıraktı                      ve sabahleyin ötüşerek giden kargaların koşuşu
Ve الأعشى dedi:
  Uykusuz kaldım; ve bu uykusuz bırakan uykusuzluk nedir                      bende ne bir keder var, ne de bende bir âşık olunan (şey)
Ve **مؤرق** “محدث” gibi: onlardan bir âlem; **مؤرق العجلي** ve başkası. İbn دريد, **ورق** terkibinde dedi ki: onların ona **مؤرقا** ad vermeleri ise bundan değildir; o, **الأرق**’tandır; ve o, uykunun gitmesidir.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **رجل أرق** “كندس” gibi; ve **أرق** iki zamme ile, **آرق** mânasında. Ve denildi: eğer bu onun âdeti ise, hemzenin ve **الراء**’nın zammı ile, başka değil. Ve **أراق** “karga” gibi: İbn أحمر’in sözünde bir yerdir:
  Sanki develerin üzerinde, çevrelendiği vakit                      **أراق** koyunlarından melezler, göz(ü) (gibi)
Ve İbn زيد الخيل الطائي dedi:
  **أراق**’ın safasına (düzlüğüne) görününce                      onların taifelerinden, dağınık kalıntılar toplandı
