# أري — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B1%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أرى

: ( ي *!الإرَةُ ، كعِدَةٍ : النَّارُ نَفْسُها . ) يقالُ : إئْتِنا *!بإِرَة ؛ أَي بنَارٍ ؛ نَقَلَهُ شَمِرٌ .
( أَو مَوْضِعُها ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
وقالَ ابنُ الأَثيرِ :

هي حفْرَةٌ تُوقَدُ فيها النَّارُ .
وقيلَ : هي الحفْرَةُ التي حَوْلها الأَثافيُّ . يقال وَأَرْتُ إِرَةً ؛ ومنه الحدِيثُ : ( ذُبِحَتْ لرَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم شاةٌ ثم صُنِعَتْ في الإِرَةِ ) وقيلَ : الإرَةُ هي الحفْرَةُ تكونُ وسطَ النارِ يكونُ فيها مُعْظَم الجَمْرِ .
( أَو *!إرَةُ النَّارِ : ( اسْتِعارُها وشِدَّتُها ؛ ) نَقَلَهُ ابنُ الأَعْرابيِّ .
( والإرَةُ : ( القَديدُ ؛ ) ومنه حدِيثُ بلالٍ : قالَ لنا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ( أَمَعَكُم شيءٌ من الإِرَةِ ) .
( والإِرَةُ : ( المُعْتَقَرُ ، ) أي مَوْضِعُ العُقْرِ .
( والمُعالَجُ ، ) أَي مَوْضِعُ العلاجِ .
( والإرَةُ : ( لَحْمٌ يُغْلَى بخَلَ إغْلاءً فَيُحْمَلُ في السَّفَرِ ؛ ) وبه فُسِّرَ حدِيثُ بلالٍ أَيْضاً .
وقيلَ : هو اللَّحْمُ المَطْبوخُ في الكرشِ ؛ وبه فُسِّر حدِيثُ بريدَةَ : أنَّه أَهْدى لرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِرَةً ؛ ( وأَصْلُه *!إِرْيٌ كعِلْمٍ ، ( والهاءُ عِوَضٌ من الياءِ ، ج *!إِرُونَ ، ) كعِزَوْن ؛ كما في الصِّحاحِ .
قالَ ابنُ بَرِّي : شاهدُهُ لكَعْبٍ أَو لزُهَيْر :
يُثِرْنَ التُّرابَ على وَجْهِه
كلَوْنِ الدَّواجِن فَوْقَ *!الإِرِينا قالَ : وقد يُجْمَعُ الإرَةُ إِرَات ؛ قالَ : *!والإرَةُ عنْدَ الجَوْهرِيِّ مَحْذوفةُ الَّلامِ بدَلِيلِ جَمْعِها على *!إرِينَ ، وكَوْنِ الفِعْلِ مَحْذُوف الَّلامِ . قالَ : وقد تأْتِي الإرَةُ مثْلُ عِدَةٍ مَحْذوفَة الواوِ ، تقولُ : *!وَأَرْتُ *!إرَةً .
قُلْتُ : وجوَّز السَّهيليُّ في الرَّوْضِ : أَنْ يكونَ وَزْنُها علة مِن *!الأوار ، أَوفعة مِن *!تأرى بالمَكانِ ، وصحَّح الثاني مِن وُجُوه على بحثٍ في بعضِها .
( *!وأَرَتِ القِدْرُ *!تَأْرِي *!أرْياً : ) إذا احْتَرَقَتْ و ( لَزِقَ بأَسْفَلِها ) شيءٌ

( شِبْه الجُلْبةِ السَّوْداءِ من الاحْتِراقِ .
( قالَ الجَوْهرِيُّ : مِثْلُ شاطَتْ .
وفي المُحْكَم : وذلِكَ إذا لم تشط ما فيها أو لم يُصَبَّ عليه ماءٌ .
( *!كأَرِيَتْ ؛ ) وهذه عن الفرَّاء .
( (و)*!أَرَتِ ( الدَّابَّةُ مَرْبَطها ومَعْلَفَها *!أَرْياً : ( لَزِمَتْه .
( و ) أَرَتِ ( الرِّيحُ الماءَ أَرْياً : ( صَبَّتْه شيئاً بَعْد شيءٍ .
( وأَرَتِ ( النَّحْلُ *!تَأْرِي أَرْياً : ( عَمِلَتِ العَسَلَ ؛ ) وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لأَبي ذُؤَيْب :
جَوارِسُها تَأْرِي الشُّعُوفَ تَأْرِي تعَسَّل ، قالَ : هكذا رَواهُ عليُّ بنُ حمزَةَ ، ورَوَى غيرُهُ تَأْوي .
( *!كَتأَرَّتْ *!وأْئتَرَتْ ، ) قالَ الطِّرمَّاحُ في صِفَةِ دَبْر العَسَلِ :
إذا ما تَأَرَّتْ بالخَليِّ بَنَتْ به
شَريجَيْنِ ممَّا تَأْتَرِي وتُتيِعُشَريجَيْنِ : ضَرْبَيْن ، يَعْنِي من الشَّهْدِ والعَسَلِ ، وتَأْتَرِي : تُعَسِّلُ ، وتُتيِعُ : أَي تقِيءُ العَسَلَ .
والْتِزاقُ الأَرْي بالعُسَّالةِ : ائْتِرَاؤُه .
( وأَرَى ( صَدْرُهُ عليَّ اغْتَاظَ ، كأَرِيَ ؛ ) كما في المُحْكَم .
وفي الصِّحاحِ : أَرِيَ صَدْرُهُ ، بالكسْرِ ، أَي وَغِرَ ؛ وهو مجازٌ .
يقالُ : إنَّ في صَدْرِكَ عليَّ لأَرْياً ، أَي لَطَخاً مِن حِقْدٍ .
( وأَرَتِ ( الدَّابَّةُ إلى الدَّابَّةِ ) تَأْرِي أَرْياً : ( انْضَمَّتْ ) إليها ( وأَلِفَتْ مَعَها مَعْلَفاً واحِداً ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( *!وآرَيْتُها أَنا ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للبيدٍ يَصِفُ ناقَتَه :

تَسْلُبُ الكانِسَ لم *!يُوأَرْ بها
شُعْبَة السَّاقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْ قُلْتُ : قالَ اللَّيْثُ : لم *!يُوأَر ْبها أَي لم يُشْعَرْ بها ؛ قالَ : وهو مَقْلوبٌ مِن *!أَرَيْتُه أَي أَعْلَمْتُه ، قالَ : ووَزْنُه الآن لم يُلْفَعْ ، ويُرْوى لم يُورَا ، على تَخْفِيفِ الهَمْزةِ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : ويُرْوَى : لم *!يُؤْرَ بها .
قُلْتُ : أَي بِوَزْنِ لم يُعْرِ ، مِن *!الأَرْي أَي لم يَلْصَق بصَدْرِه الفَزَعُ .
قالَ ابنُ بَرِّي : ورَوَى السِّيرافي : لم يُؤْوَر مِن أُوارِ الشمْسِ ، وأَصْلُه لم يُوأَرْ ، ومَعْناه لم يُذْعَرْ أَي لم يُصِبْه حَرُّ الذُّعْرِ .
( *!والأَرْيُ : ما لَزِقَ بأَسْفَلِ القِدْرِ ) شِبْه الجُلْبَة وبَقِي فيه مِن ذلِكَ ؛ المَصْدرُ والاسمُ فيه سواءٌ .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيّ : قُرارَةُ القِدْر وكُدادَتها *!وأَرْيُها بمعْنَى واحِدٍ .
( (و)*!الأَرْيُ ( العَسَلُ ؛ ) وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للبيدٍ :
بأَشْهَبَ مِنْ أَبكارِ مُزْنِ سَحابةً
*!وأَرْيِ دَبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ ( أَو هو ( ما تَجْمَعُه النَّحْلُ في أَجْوافِها أَو أَفْواهِها مِن العَسَلِ ( ثم تَلْفِظُه ، ) أَي تَرْمِيه ؛ وهو إشارةٌ إلى أنَّ الأرِيَ يُطْلَقُ على عَمَلِ النَّحْلِ أَيْضاً ؛ كما في الصِّحاحِ .
( أَوهو ( ما لَزِقَ من العَسَلِ في جَوْفِ ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ : في جَوانِبِ ؛ ( العسَّالَةِ .
( وقيلَ : هو عَسَلُها حينَ تَرْمي به مِن أَفْواهِها .

( والأرْيُ ( من السَّحابِ : دِرَّتُه ؛ ) نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
وقيلَ : *!أَرْيُ السَّماءِ : ما *!أَرَتْه الريحُ *!تَأَرِيه *!أَرْياً فصَبَّتْه شيئاً بَعْد شيءٍ ؛ وهو مجازٌ .
( والأَرْيُ ( من الرِّيحِ : عَمَلُها وسَوْقُها السَّحابَ ؛ ) قالَ زُهَيْر :
يَشِمْنَ بُرُوقَها ويَرُشُّ أَرْيَ الْ
جَنُوب على حَواجِبِها العَماءُقالَ الأَزْهرِيُّ : أَرْيُ الجَنُوبِ ما اسْتَدَرَّتْه الجَنوبُ مِن الغَمامِ إذ مَطَرَتْ .
وفي الأساسِ : ومِن المجازِ : تَسْمِيةُ المَطَر أَرْيَ الجَنُوبِ ، وأَنْشَدَ بيتَ زُهَيْر .
( وقالَ اللَّيْثُ : أَرادَ زُهَيْرٌ ( النَّدَى ) والطَّلَّ ( يَقَعُ على الشَّجَرِ والعُشْب فلم يَلْزَق بعضُه ببعضٍ ويَكْثُر .
( والأَرْيُ : ( لُطاخَةُ ما تَأْكُلُه ؛ ) عن أَبي حَنيفَةَ .
( *!وتَأَرَّى عنه : تَخَلَّفَ .
( (و)*!تَأَرَّى ( بالمَكانِ : احْتَبَسَ ، *!كائْتَرَى ؛ ) كما في المُحْكم .
وفي الصِّحاحِ : تَأَرَّيْتُ بالمَكانِ : أَقَمْتُ به ؛ قالَ أَعْشى باهِلَةَ :
لا *!يَتَأَرَّى لمَا في القِدْرِ يَرْقُبُه
ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِهِ الصَّفَرأَي لا يَتَحَبَّس على إدْرَاكِ القِدْرِ ليَأْكُلَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للحُطَيْئة :
ولا *!تَأَرَّى لمَا في القِدْرِ يَرْقُبُه
ولا يَقُومُ بأَعْلى الفَجْر يَنْتَطِق ( وتَأَرَّى ( الشَّيءَ : تَحَرَّاهُ ؛ ) وبه

فَسَّرَ أَبو زيْدٍ قَوْلَ أَعْشى باهِلَةَ ؛ كما في الصِّحاح .
( *!والآرِيُّ ، ) بالمدِّ والتَّشديدِ ( ويُخَفَّفُ ، الآخِيَّةُ ) سُمِّيت بها لأنَّها تَحْبسُ الدوابَّ عن الانْفِلاتِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ السِّكِّيت للمُثَقِّب العَبْديِّ يَصِفُ فَرَساً :
داوَيْتُه بالمحْض حتَّى شَتا
يَجْتَذِبُ *!الآرِيَّ بالمِرْوَدِ أَي مَعَ المِرْوَدِ ، وأَرادَ *!بآرِيِّه : الرَّكَاسَةَ المَدْفونَةَ تَحْتَ الأرضِ المُثْبتةِ فيها تُشَدُّ الدابَّةُ مِن عُرْوَتها البَارِزَة فلا تَقْلَعُها لثَباتِها في الأرضِ .
قالَ الجَوْهرِيُّ : وهو في التَّقْديرِ فاعُولٌ ، والجَمْعُ *!الأَوارِي ، يُشَدَّدُ ويُخَفَّفُ . ( ومنه ( *!أَرَّيتُها ، ) أَي الدابَّةَ ، ولم يَتَقدَّمْ لها ذِكْرٌ ، وإنَّما هو كقَوْلِه تعالى : ﴿حتى *!تَوارَتْ بالحجابِ﴾ .
( *!وأَرَّيْتُ ( لها أَيْضاً ( *!تَأْرِيَةً : جَعَلْتُ لها *!آرِيَّةً ؛ ) وعلى الأُولى اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ . ( وأَرَّيْتُ ( الشَّيءَ تَأْرِيَةً : ( أَثْبَتُّه ومَكَّنْتُه ؛ ) ومنه الحدِيثُ : ( اللَّهُمَّ *!أَرِّ ما بَيْنَهم ) ، أَي ثَبِّت الوُدَّ ومَكِّنْه ، يَدْعُو للرَّجُل وامْرَأَته .
ورَوَى أَبو عبيدَةَ : أَنَّ رَجُلاً شَكَا إلى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم امْرَأَتَه فقالَ : ( أَرِّ بَيْنَهما ) ؛ قالَ أَبو عبيدَةَ : يَعْنِي أَثْبت بَيْنَهما .
ويُرْوَى أنَّ هذا الدّعاءَ لعليَ وفاطِمَةَ ، رَضِيَ اللَّهُ تعالى عنهما .
ورَوَى ابنُ الأثيرِ أَنَّه دُعاءٌ لامْرأَةٍ كانتْ تَفْرَك زَوْجها ، فقالَ : ( اللّهُمَّ أَرِّ بَيْنَهما ) ، أَي أَلِّف وأَثْبت الوُدَّ بَيْنَهما .
ورَوَاهُ ابنُ الأَنْبارِي : ( اللّهُمَّ أَرِّ كلَّ واحِدٍ

منهما صاحِبَه ) ، أَي احْبِس كلاًّ منهما على صاحِبِه حتى لا يَنْصرِف قَلْبه إلى غيرِهِ ، قالَ : والصَّوابُ في هذه الرِّوايَة : على صاحِبِه ، فإن صحَّتِ الرِّوايَة بحَذْفِ على فيكونُ كقَوْلِهم : تَعَلَّقْتُ بفلانٍ وتَعَلَّقْتُ فلاناً .
(و)*!أَرَّيْتُ ( النَّارَ : عَظَّمْتُها ورفَعْتُها .
( وفي الصِّحاحِ : أَرَّيْتُ النارَ *!تَأْرِيَةً : ذَكَّيْتُها .
قالَ ابنُ بَرِّي : هو تَصْحيفٌ وإنَّما هو أَرَّثْتُها ، واسمُ ما تلْقِيه عليها الأُرْثَة .
قُلْتُ : ليسَ بتَصْحيفٍ لأنَّ أَبا زيْدٍ نَقَلَهُ هكذا في النَّوادِرِ فقالَ : أَرَّيْتُ النارَ تَأْرِيَةً ونَمَّيْتها تَنْمِيةً ، وذَكَّيْتها تَذْكِيَةً إذا رَفَعْتها . يقالُ : *!أَرِّ نارَكَ .
قالَ الأَزْهرِيُّ : أَحْسَب أَبا زيْدٍ جَعَلَ أَرَّيْت النَّارَ مِنْ وَرَّيْتَها ، فقَلَبَ الواوَ هَمْزةً ، كما قالوا : أَكَّدْت اليَمِينَ ووَكَّدْتها وأَرَّثْت النَّارَ ووَرَّثْتها .
( أو ) *!أَرَّيْتُها *!وأَرَّيْتُ لها : ( جَعَلْتُ لها *!إِرَةً ؛ ) عن أَبي حنيفَةَ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا لا يصحُّ إلاَّ أَنْ يكونَ مَقْلوباً مِن وَأَرْتُ ، إمَّا مُسْتَعْمَلَة ، أو مُتَوَهَّمة .
وحكِي عن بعضِهم : يقالُ : أَرِّ نارَك ولنَارِكَ ، أَي افْتَح وسَطَها لِيَتَّسِعَ المَوْضِع للجَمْر .
( وأَرَّيْتُ ( عن الأمْرِ : ) مثْلُ ( وَرَّيْتُ ، ) الهَمْزَةُ بَدَلٌ من الواوِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الأَرْيُ : اللَّبَنُ يُلْصَقُ وَضَرُه بالإناءِ ؛ وقد أَرِيَ كَرَضِيَ *!وأَرْيُ القِدْرِ والنَّارِ : حَرُّهُما .

*!والأرْيُ : الغَيْظُ في الصدْرِ أَو حَرُّه فيه ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيّ :
إذا الصُّدورُ أَظْهَرَتْ *!أَرْيَ المِئَر *!والتَأَرّي : جَمْعُ الرَّجُلِ لبَنِيه الطَّعام : ومنه قَوْلُ الشَّاعِرِ :
لا *!يَتَأَرَّوْنَ في المَضِيقِ وإنْ
نادَى مُنادٍ كَيْ يَنْزِلوا نَزَلوايقولُ : لا يَجْمَعونَ الطَّعامَ في الضِّيقةِ .
*!والآريُّ : مَعْلَفُ الدابَّة .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : هو ممَّا يَضَعُه الناسُ في غيرِ مَوْضِعِه ؛ وأَصْلُه مَحْبِس الَّدابَّةِ . والآريُّ : الأَصْلُ الثَّابِتُ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للعجَّاجِ يَصِفُ ثوراً :
واعْتَادَ آرباضاً لها *!آرِيُّ
من مَعْدِن الصِّيرانِ عُدْمُليُّوالآرِيُّ : ما كانَ بينَ السَّهْل والحَزْنِ ؛ وبه فُسِّرَ قَوْلُ الرَّاعِي :
لَها بَدَنٌ عاسٍ ونارٌ كَرِيمةٌ
بمُعْتَلَجِ *!الآرِيِّ بَيْنَ الصَّرائموقيلَ : مُعْتَلَج الآرِيِّ اسمُ أَرضٍ *!وأَرَّيْتُه *!تَأْرِيَةً : اسْتَرْشَدَنِي فغشَشْته .
*!والإرَةُ ، كعِدَةٍ : شَحْمُ السَّنامِ ؛ قالَ الرَّاجزُ :
وَعْدٌ كَشَحْمِ *!الإرَةِ المُسَرْهَد *!وآرةُ : وادٍ بالأَنْدَلُسِ ، عن أَبي نَصْر الحُمَيْدِيّ .
قالَ أَبو الإصْبَع الأنْدَلُسِي : وهو عنْدَ العامَّةِ وادِي يارَةَ .
*!وآرةُ : بَلَدٌ بالبَحْرَيْن .
وقالَ عرامُ : *!آرةٌ جَبَلٌ بالحجازِ بينَ الحَرَمَيْن .

وبِئْرُ ذي *!أَرْوانَ ، بفتْحِ الهَمْزَةِ : بالمَدينَةِ المُشّرَّفَة ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
قُلْتُ : وهي المَعْرُوفَةُ بذروان .
*!والأَرْيانُ ، بالفتْح : الخَراجُ والإِتاوَةُ ، وقد جاءَ ذِكْرُه في حدِيثِ عبْدِ الرحمانِ النَّخَعي ، وهكذا فَسَّرُوه .
وقالَ الخطابيُّ : إن صحَّتِ الرِّوايَة فهو مِن *!التَّأْرِيَةِ لأنَّه شيءٌ قُرِّرَ على النَّاسِ وأُلْزِمُوه .
*!وأَروت النَّارَ *!أرواً : جَعَلْت لها *!إرَةً .
*!وإرَةٌ بَيِّنَةُ *!الإِرْوَة ؛ وهذا يُسْتدركُ على المصنِّف في الواوِ .

### Türkçe

: ( **الإرَةُ** ، **كعِدَةٍ** : ateşin bizzat kendisi.) Denilir ki: “Bize **بإِرَة** ile gel”; yani bir ateş ile; bunu Şemir nakletmiştir.
( Yahut onun yeri;) bunu Cevherî nakletmiştir.
İbnü’l-Esîr dedi ki:

O, içinde ateş yakılan bir çukurdur.
Ve denildi ki: O, etrafında **الأَثافيُّ** bulunan çukurdur. Denilir: “Ben bir **إِرَةً** yaktım”; ve ondan hadis: “Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem için bir koyun kesildi, sonra **الإِرَةِ** içinde pişirildi.” Ve denildi ki: **الإرَةُ** ateşin ortasında bulunan çukurdur; onda közün çoğu bulunur.
( Yahut **إرَةُ النَّارِ**: (onun tutuşması ve şiddeti;) bunu İbnü’l-A‘râbî nakletmiştir.
( Ve **الإرَةُ**: (kurutulmuş et;) ve ondan Bilâl hadisi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem bize dedi ki: “Yanınızda **الإِرَةِ**’den bir şey var mı?”
( Ve **الإِرَةُ**: ( **المُعْتَقَرُ** ,) yani boğazlama yeri.
( Ve **المُعالَجُ** ,) yani tedavi yeri.
( Ve **الإرَةُ**: (sirke ile kaynatılarak kaynatılan, sonra yolculukta taşınan et;) ve bununla Bilâl hadisi de tefsir edilmiştir.
Ve denildi ki: O, işkembede pişirilen ettir; ve bununla Bureyde hadisi tefsir edilmiştir: Şüphesiz o, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’e bir **إِرَةً** hediye etti; (ve aslı **إِرْيٌ** **كعِلْمٍ**’dir, ( **الهاءُ** **عِوَضٌ** **من** **الياءِ** , cemi **إِرُونَ** ,) **كعِزَوْن**; Sıhâh’ta olduğu gibi.
İbn Berrî dedi ki: Şahidi Ka‘b’a yahut Züheyr’e aittir:
“Yüzünün üzerine toprağı savururlar,
evcil hayvanların rengi gibi, **الإِرِينا**’nın üstünde.”
Dedi ki: Ve **الإرَةُ** **إِرَات** diye de cem‘ edilebilir; dedi ki: **والإرَةُ** Cevherî nezdinde, **إرِينَ** üzere cem‘ edilmesi ve fiilin **مَحْذُوف الَّلامِ** olması deliliyle, **مَحْذوفةُ الَّلامِ**’dır. Dedi ki: Ve **الإرَةُ** bazen **عِدَةٍ** gibi, **مَحْذوفَة الواوِ** olarak gelir; dersin ki: “**وَأَرْتُ** **إرَةً**.”
Ben dedim ki: Süheylî, er-Ravd’da, vezninin **علة**’den, **الأوار**’dan; yahut **أَوفعة**’den, mekânda **تأرى**’dan olması ihtimalini caiz gördü; ve ikincisini, bazılarında bir araştırma üzere, çeşitli yönlerden sahih kıldı.
( **وأَرَتِ** **القِدْرُ** **تَأْرِي** **أرْياً** : ) yandığı ve (altına) bir şey (yapıştığı) zaman,

( yanmadan dolayı siyah bir kabuk benzeri.
( Cevherî dedi ki: **شاطَتْ** gibidir.
Muhkem’de: Bu, içindekiler yanmadığı yahut üzerine su dökülmediği zaman olur.
( **كأَرِيَتْ** ; ) ve bu Ferrâ’dan.
( (ve)**أَرَتِ** (binit) bağlandığı yerini ve yemliğini **أَرْياً**: (ona yapışıp kaldı.
( Ve ) **أَرَتِ** (rüzgâr) suyu **أَرْياً**: (onu azar azar döktü.
( Ve **أَرَتِ** (arılar) **تَأْرِي** **أَرْياً**: (bal yaptı;) ve İbn Berrî, Ebû Züeyb’den şu beyti okudu:
“Otlayanları, yüksek yerleri **تَأْرِي** eder, **تَأْرِي** eder; bal yapar.”
Dedi ki: Ali b. Hamza bunu böyle rivayet etti; başkası **تَأْوي** rivayet etti.
( **كَتأَرَّتْ** **وأْئتَرَتْ** ,) Tırimmâh, bal arısının sırtı vasfında dedi ki:
“Ne zaman **تَأَرَّتْ** olur da sirke ile (iş görürse), onunla bina eder;
**شَريجَيْنِ**’i, **تَأْتَرِي** ve **تُتيِعُ** ettiği şeyden.”
**شَريجَيْنِ**: iki darbe demektir; yani bal peteği ve baldan; ve **تَأْتَرِي**: bal yapar; ve **تُتيِعُ**: yani balı kusar.
**الأَرْي**’nin **العُسَّالةِ** ile yapışması: onun **ائْتِرَاؤُه**’dur.
( Ve **أَرَى** (göğsü bana) öfkelendi, **كأَرِيَ**; ) Muhkem’de olduğu gibi.
Sıhâh’ta: **أَرِيَ** göğsü, kesre ile; yani kinlendi; bu mecazdır.
Denilir: “Şüphesiz senin göğsünde bana karşı bir **لأَرْياً** vardır”; yani kinden bir leke.
( Ve **أَرَتِ** (binit, binite) **تَأْرِي** **أَرْياً**: (ona sokuldu) (ve onunla bir tek yemliği ünsiyet etti;) bunu Cevherî nakletti.
( **وآرَيْتُها** ben; ) ve Cevherî, Lebîd’den, devesini vasfederken şu beyti okudu:

“**يُوأَرْ** ile onda işaret edilmemişken, süpürüleni soyar;
gölge bağlanınca, bacağın dalını (soyar).”
Ben dedim ki: Leys dedi ki: “**يُوأَرْ** ile onda” yani onunla hissedilmedi; dedi ki: Bu, **أَرَيْتُه**’den, yani ona bildirdim’den, kalb edilmiştir; dedi ki: Vezni şimdi “lem yulfa‘”dır; ve “lem yūrā” diye rivayet edilir; hemzenin hafifletilmesi üzere.
Cevherî dedi ki: “lem **يُؤْرَ** bihâ” diye de rivayet edilir.
Ben dedim ki: Yani “lem yu‘ri” vezninde; **الأَرْي**’den; yani korku göğsüne yapışmadı.
İbn Berrî dedi ki: Sîrâfî “lem yūwar”ı, güneşin **أُوار**’ından rivayet etti; aslı “lem **يُوأَرْ**”dır; manası: ürkütülmedi, yani ürküntü sıcağı ona isabet etmedi.
( **والأَرْيُ**: tencerenin altına yapışan şeydir) kabuk benzeri; ve ondan tencerede kalan şey; masdar ve isim bunda birdir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Tencerenin dibi, tortusu ve **أَرْيُها** aynı manadadır.
( (ve)**الأَرْيُ** (bal;) ve Cevherî, Lebîd’den şu beyti okudu:
“Bulutun ilklerinden, kül rengi bir (bulut) ile,
ve arıların karıştırdığı bir **وأَرْيِ** yaban arısı (balı) ile; onu arılar bal yapar.”
( Yahut o, (arıların içlerinde yahut ağızlarında baldan topladığı, sonra onu dışarı attığı şeydir,) yani onu atar; bu, **الأرِيَ**’nin arıların işine de ıtlak edildiğine bir işarettir; Sıhâh’ta olduğu gibi.
( Yahut o, (balın, içte yapışan şeyidir;) nüshalarda böyle; doğrusu: yanlarda; ( **العسَّالَةِ**’nin.
( Ve denildi ki: O, ağızlarından attıkları sırada onların balıdır.

( Ve **الأرْيُ** (buluttan: onun bol akmasıdır;) bunu Cevherî nakletti.
Ve denildi ki: **أَرْيُ السَّماءِ**: rüzgârın **أَرَتْه** olduğu, onu **تَأَرِيه** **أَرْياً** ile (yani) azar azar döktüğü şeydir; bu mecazdır.
( Ve **الأَرْيُ** (rüzgârdan: onun işi ve bulutu sevk etmesidir;) Züheyr dedi ki:
“Şimşeklerini koklarlar; ve güneyin **أَرْيَ**’sini serper,
kör bulut onun kaşları üzerine.”
Ezherî dedi ki: **أَرْيُ الجَنُوبِ**, güneyin, yağmur yağdığı zaman buluttan çevirdiği şeydir.
Esâs’ta: Ve mecazdandır: yağmura **أَرْيَ الجَنُوبِ** adının verilmesi; ve Züheyr’in beytini okudu.
( Ve Leys dedi ki: Züheyr (çiyi) ve (ağaç ve ot üzerine düşen, sonra bir kısmı bir kısmına yapışmayan ve çoğalmayan) şebnemi kastetti.
( Ve **الأَرْيُ**: (yediğinin bulaşığıdır;) Ebû Hanîfe’den.
( **وتَأَرَّى** ondan: geri kaldı.
( (ve)**تَأَرَّى** (mekânda: alıkondu, **كائْتَرَى**;) Muhkem’de olduğu gibi.
Sıhâh’ta: “**تَأَرَّيْتُ** mekânda”: orada ikamet ettim; Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi ki:
“**يَتَأَرَّى** etmez; tenceredekini gözetler,
ve sarılık, onun **شُرْسُوفِهِ**’unu ısırmaz.”
Yani tencereye yetişmek için alıkonmaz ki yesin; ve İbn Berrî, Hutay’e’den şu beyti okudu:
“Ve **تَأَرَّى** etmez; tenceredekini gözetler,
ve fecrin en üstünde kalkıp konuşmaz.”
( Ve **تَأَرَّى** (şeyi: onu araştırdı;) ve onunla… )

Ebû Zeyd, Bâhileli A‘şâ’nın sözünü; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere tefsir etti.

(**والآرِيُّ ،**) med ile ve teşdîd ile; (hafifletilir: **الآخِيَّةُ**) onunla adlandırıldı; çünkü o, hayvanları kaçıp kurtulmaktan alıkoyar. İbnü’s-Sikkît, el-Müsekkıb el-‘Abdî’ye ait, bir atı vasfeden şu beyti inşâd etti:

Dağılmamış sütle onu tedavi ettim, ta ki kışladı,
**الآرِيَّ**’yi **بالمِرْوَدِ** çeker;

yani **مَعَ المِرْوَدِ** ile. Ve **بآرِيِّه** ile murad etti: yerin altında gömülü, orada sabitlenmiş **الرَّكَاسَةَ**’yi; hayvan, dışarı çıkık halkasından ona bağlanır da, onun yerdeki sağlamlığı sebebiyle onu söküp çıkaramaz.

el-Cevherî dedi: O, takdirde **فاعُولٌ**’dür; cem‘i **الأَوارِي**’dir; şeddeli de yapılır, hafif de yapılır. (Ve ondan: (**أَرَّيتُها ،**) yani hayvanı; onun için daha önce bir zikri geçmemiştir; ancak bu, Yüce Allah’ın sözü gibidir: ﴿حتى **تَوارَتْ بالحجابِ**﴾.

(**وأَرَّيْتُ** (ona da (**تَأْرِيَةً**: ona **آرِيَّةً** yaptım;)) ve el-Cevherî birincisiyle yetindi. (**وأَرَّيْتُ** (şeyi **تَأْرِيَةً**: (onu sabitledim ve sağlamlaştırdım;)) ve ondan hadis: (Allah’ım, onların arasını **أَرِّ**), yani sevgiyi sabitle ve onu sağlamlaştır; erkeğe ve karısına dua eder.

Ebû ‘Ubeyde rivayet etti: Bir adam, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) karısını şikâyet etti de şöyle dedi: (**أَرِّ بَيْنَهما**); Ebû ‘Ubeyde dedi: Yani ikisinin arasını sabitle.

Bu duanın Ali ve Fâtıma için olduğu da rivayet edilir; Allah Teâlâ ikisinden razı olsun.

İbnü’l-Esîr rivayet etti: O, kocasını tırmalayan bir kadın için bir duadır; şöyle dedi: (Allah’ım, ikisinin arasını **أَرِّ**), yani ülfet ver ve ikisinin arasındaki sevgiyi sabitle.

İbnü’l-Enbârî onu şöyle rivayet etti: (Allah’ım, her birini

ikisini de arkadaşına **أَرِّ**), yani her birini arkadaşının üzerinde tut; ta ki kalbi başkasına dönmesin. Dedi: Bu rivayette doğru olan “arkadaşının üzerinde”dir; eğer “على”nın hazfiyle rivayet sahih olursa, onların “تَعَلَّقْتُ بفلانٍ” ve “تَعَلَّقْتُ فلاناً” demeleri gibidir.

(ve) **أَرَّيْتُ** (ateşi: onu büyüttüm ve yükselttim.

(**الصِّحاح**’ta: Ateşi **تَأْرِيَةً** **أَرَّيْتُ**: onu alevlendirdim.

İbn Berrî dedi: Bu bir tashîftir; ancak o, “onu **أَرَّثْتُ**”tur; üzerine attığın şeyin adı **الأُرْثَة**’dir.

Dedim: Tashîf değildir; çünkü Ebû Zeyd onu **النَّوادِر**’de böyle nakletti; dedi ki: Ateşi **تَأْرِيَةً** **أَرَّيْتُ** ve onu **تَنْمِيةً** artırdım, ve onu **تَذْكِيَةً** alevlendirdim; onu yükselttiğin zaman. Denir ki: **أَرِّ نارَكَ**.

el-Ezherî dedi: Zannederim Ebû Zeyd, “ateşi **أَرَّيْتُ**”ü “onu **وَرَّيْتَها**”dan yaptı; vav’ı hemzeye çevirdi; onların “yemini **أَكَّدْت**” ve “onu **وَكَّدْتها**”, ve “ateşi **أَرَّثْت**” ve “onu **وَرَّثْتها**” demeleri gibi.

(veya) onu **أَرَّيْتُ** ve onun için **أَرَّيْتُ**: (ona **إِرَةً** yaptım;) Ebû Hanîfe’den.

İbn Sîde dedi: Bu, ancak **وَأَرْتُ**’tan maklûb olmasıyla sahih olur; ya kullanılmış, ya da vehmedilmiş.

Bazılarından hikâye edildi: Denir ki: **أَرِّ نارَك** ve ateşin için; yani ortasını aç ki yer, kor için genişlesin.

(**وأَرَّيْتُ** (işten:)) (**وَرَّيْتُ**) gibidir; hemze vav’ın bedelidir.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**الأَرْيُ**: sütün kiri kabın üzerine yapışır; ve **أَرِيَ** (رضي gibi). Ve **أَرْيُ القِدْرِ والنَّارِ**: ikisinin harareti.

**والأرْيُ**: göğüste öfke yahut onun içindeki hararet; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Göğüsler **أَرْيَ المِئَر**’i ortaya çıkardığı zaman

**والتَأَرّي**: adamın iki oğluna yemeği toplaması; ve ondan şairin sözü:

Darlıkta **يَتَأَرَّوْنَ** olmazlar; eğer
bir çağıran “insinler” diye çağırsa inerler

der ki: darlıkta yemeği toplamazlar.

**والآريُّ**: hayvanın yemliği.

İbnü’s-Sikkît dedi: Bu, insanların onu yerli yerine koymadıkları şeylerdendir; aslı, hayvanın bağlandığı yerdir. Ve **الآريُّ**: sabit köktür. el-Cevherî, el-‘Accâc’a ait, bir boğayı vasfeden şu beyti inşâd etti:

Ve ona, **آرِيُّ**’si olan bir **آرباض**’a alıştı,
**الصِّيران** madeninden, **عُدْمُليُّ**

Ve **الآرِيُّ**: düz ile engebeli arasındaki şeydir; onunla, er-Râ‘î’nin sözü tefsir edildi:

Onun, sert bir gövdesi ve cömert bir ateşi vardır,
**الآرِيِّ**’nin, **الصَّرائم** arasında **مُعْتَلَج**’inde

Ve denildi ki: **مُعْتَلَج الآرِيِّ** bir yer adıdır. Ve onu **تَأْرِيَةً** **أَرَّيْتُ**: benden yol göstermemi istedi de onu aldattım.

**والإرَةُ** (عِدَة gibi): hörgücün yağıdır; râciz dedi ki:

**الإرَةِ**’nin, yığılmış yağ gibi bir vaad

Ve **آرةُ**: Endülüs’te bir vadidir; Ebû Nasr el-Humeydî’den.

Ebû’l-İsbâ‘ el-Endelüsî dedi: O, avam nezdinde “Yâra vadisi”dir.

Ve **آرةُ**: Bahreyn’de bir beldedir.

Arrâm dedi: **آرةٌ** Hicaz’da, iki harem arasında bir dağdır.

**أَرْوانَ**’lı kuyusu; hemzenin fethiyle: Medîne-i müşerrefe’dedir; el-Cevherî onu nakletti.

Dedim: O, “ذروان” diye bilinenidir.

**الأَرْيانُ**, feth ile: haraç ve vergi; Abdurrahman en-Neha‘î hadîsinde onun zikri gelmiştir; onu böyle tefsir ettiler.

el-Hattâbî dedi: Rivayet sahih olursa, o **التَّأْرِيَةِ**’dendir; çünkü o, insanlara takdir edilmiş ve onlara zorunlu kılınmış bir şeydir.

Ateşi **أرواً** **أَروت**: ona **إرَةً** yaptım.

**إرَةٌ** açıkça **الإِرْوَة**’lidir; bu, vav bahsinde musannif üzerine istidrâk edilir.
