# أزح — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%AD/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D8%AD/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أزح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%AD.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: أزح

باب الحاء والزاي
حزى ، حزا ، حاز ، تحوز ، تحيز ، زاح ، أزح .
حزى : قال الليث : الحَازِي الكاهِنُ تقول : حَزَا يَحْزُو ويَحْزِي ويَتَحَزَّى .
وأنشد :
ومن تَحَزَّى عَاطساً أو طَرَقا
وقال آخر :
وحازِيَةٍ ملبونة ومنجسٍ
وطارقةٍ في طرقها لم تُسَدَّد
قال الأصمعيُّ التحزّي التكهن .
وقال ابن شميل : الحازِي أقَلُّ عِلْماً من الطّارق ، والطّارقُ كاد أن يكونَ كاهِناً ، والحازِي يقول بِظَنَ وخَوْفٍ ، والعائف العالمُ بالأمور ولا يُسْتعافُ إلا من عَلِم وحَرَّب وعرَف ؛ والعَرَّاف الذي يَشُمُّ الأرض فيعرفُ مواقِع المياه ، ويعرف بأي بلدٍ هو .
أبو عبيد عن الأصمعي : حَزَيْت الشيء أحْزيه إذا خَرَصْتَه وحزوتُه مثلُه ، لغتان من الحازِي ، ومنه حَزَيْتُ الطيرَ إنما هو الخَرْصُ وحَزَا السرابُ الشيءَ يحزوه : رَفَعه . ابن هانىء عن أبي زيد : حزونا الطير نحزوها حَزْواً ، زجرناها زجراً قال : وهو عندهم أن ينعَقَ الغراب مُسْتقبِلَ رَجُلٍ وهو يريد حَاجَةً فيقول : هو خيرٌ فيخرج ، أو ينعق مُستَدْبِرَه فيقول : هذا شَرٌ فلا يخرج ، وإن سنح له عن يمينه شيءٌ تَيَمَّنَ به ، أو سَنَح عن يساره تشاءم به ، فهو الحَزْوُ والزَّجْرُ ، ويقال أحْزَى يُحزي إحْزاء إذا هاب وأبى . وأنشدوا :
ونفسي أرادت هجر سلمى ولم تطقْ
لها الهجر هابته وأحْزَى جَنِينُها
وقال أبو ذؤيب :
كعُوذِ المعطف أحْزَى لها
بمصدرة الماء رَأْمٌ
أي رجع لها ، رَأْمُ أي وقد رُدَّ هالكٌ ضعيفٌ والعُوذُ الحديثَةُ العهد بالنتاج . وقال الليث : الحَزَا مقصورٌ : نبات يُشْبِه الكرفْسَ من أحرار البقول ، ولريحه خَمْطةٌ يزعم الأعراب أن الجن لا تدخل بيتاً يكون فيه الْحَزَا ، والواحدة حَزَاةٌ . أبو عبيد عن الأصمعي : الحَزَاءُ ممدودٌ : نبتٌ . وقال شمر : تقول العرب ريحُ حَزَاء فالنَّجاءَ ، قال وهو نبات ذَفِرٌ يَتَدَخَّنُ به للأرواح ، يُشْبِهُ الكَرَفْسَ ، وهو أعْظَمُ منه . فيقال اهرُب إن هذا ريحُ شَر . قال : ودخل عمر بن الحكم النهدي عَلَى يزيد بن المهلّب وهو في الحَبْس فلما رآه قال : أبا خالد
ريحُ حزاء فالنَّجا لا تكن
فريسة للأسد اللابد
أي أن هذا تباشيرُ شَر وما يجيء بعد هذا شَرٌ منه . وقال أبو الهيثم الحَزَاءُ ممدودة لا يُقصر . وقال شمر : الحَزَاءُ يمَدُّ ويقصر .
وحَزْوَى جبلٌ من جبالِ الدهناء ، وقد مررتُ به
ومن مهموز هذا الباب :
حَزَأْتُ : الإبلَ وأَنا أَحْزُؤُها ، وهو أن تَضُمَّها وتسوقَها . وقال : واحْزَوْزَأَتْ الإبلُ إذا اجتمعت . والطائِر يحزَوْزِىء ، وهو ضمُّه نفْسَه وتجَافِيه عن بيضه وأنشد :
مُحْزَوْزأيْنِ الزفَّ عن مَكَوَيْهِما
وقال رؤبة فلم يهمز :
والسيرُ محزوزٍ به أحْزِيزَاؤُه
قال ذلك كلُّه الليث . وقال أبو زيد في كتاب الهمز :
حَزَأْتُ الإبل حَزْأً
إذا جمعتَها وسقتَها
حوز حيز : قال الليث : الحَوْزُ السيْرُ اللين . أبو عبيد عن أبي زيد : الحَوْزُ السيْر الروَيْدُ . قال : وقال أبو عمرو : الحَيْز السيْرُ الروَيْدُ . وَقد حِزْتُها أَحِيزُها . وقال الأصمعي هو الْحَوْزُ وأنشد قول الحطيئة :
وقد نظرْتكم إيناءَ صَادِرةٍ
للوِرْد طال بها حَوْزِي وتَناسِي
وقال عائشةُ في شمر : كان والله أحْوَزِيّا نسيجَ وحْدِه . قال السائق الحسن السياق وفيه معَ سياقه بعض النفار . وكان أبو عمرو يقول : الأحوزي .
أبو عبيد قال الأصمعي الأحوزيّ الخفيثُ . وقال العجاج يصف ثوراً وكلاباً :
يحوزهن وله حُوزِيّ
كما يحوز الفِئَة الكَمِيُّ
وبعضهم يرويه ، كان والله أحْوَذِياً بالذال ، وهو قريب من الأحوزي .
قال شمر الحَوْز من الأرْض أن يتخذَها رجلٌ ، ويبيّن حدودَها فيستحقُّها ، فلا يكونُ لأحدٍ فيها حقٌّ معه ، فذلك الحَوْز . وقولُ العجاج وله حُوزِي أي له مَذْخُورُ سَيْرٍ لم يَبْتَذِلْه أي يَغْلبهنّ بالهُوَيْنَى .
وقال شمر في قوله : وله حُوزِيّ ، أي له طَارِدٌ يطرُد عن نَفْسه من نشاطِه وحْدَه . قال : وسمعت ابن الأعرابي يقول : جمل حُوزِيّ ورجُلٌ حُوزِيٌّ ورجُلٌ أَحْوَزِيٌّ قد حاز الأمورَ وأحكمَها .
وقال الليث : الحَوْزُ أيضاً موضعٌ يحوزُه الرجلُ يتَّخذْ حواليه مُسَنَّاة ، والجميع الأحْوَازُ ، قال وكلُّ من ضمَّ شيئاً إلى نَفْسه من مال وغيرِ ذلك فقد حازَه واحْتَازَه . قال وحَوْزُ الرجُلِ طبيعتُه من خير أو شر . قال والحَوْزُ النكاح وأنشد :
تقول لمّا حَازَها حَوْزَ المَطِي
أي جَامعها . وفي الحديث : ( فَلَمَّا تحوّز له عن فِراشه ) . قال أبو عبيد التحوُّزُ هي التنَحي . وفيه لغتان : التحوُّز والتحيُّز .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ ) ( الأنفَال : 16 ) فالتحوز تَفَعُّلٌ والتحيّز التَّفَيْعلُ ، ونحوَ ذلك قال الفراءُ وحذّاقُ النحويين . وقال القطامي يصف عجوزاً استضَافها فجعلت تروغُ عنه فقال :
تَحَوَّزُ عنّي خَشْيَةً أن أضِيفَها
كما انحازَت الأفْعى مخافَة ضَارِب
وقال أبو إسحاق في قول الله : ( أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ ) ( الأنفال : 16 ) نصب ) مُتَحَرِّفاً ( و ) وُوِمُتَحَيِّزاً ( على الحال ، إلا أن
يتحرّف لأن يُقاتل أو أن ينْحازَ أي ينفرِدَ ليكُون مع المقاتِلة . قال وأصل متحيز محيوِز فأُدْغِمت الواوُ في الياء .
قال شمر : الإثم حَوَّاز القلوبِ أي يحوزَ القلْبَ ويغلبُ عليه حتى يركب ما لا يَجِبُ ، وكأنّه من حاز يحوز . قال الأزهري : وأكثر الرواية ( الإثم حزّاز القلوب ) أي حزّ في القلبِ وحاكَ فيه .
وقال شمر : حُزْتُ الشيء أي جمعتُه أو نحيته قال والحوزِي المتوحّد في قول الطرماح :
يَطُغْنُ بِحُوزِي لم يُرَعْ بواديه
من قَرْع القِسيّ الكِنَائنُ
قال : الحوزيُّ المتوحدُ وهو الفَحْلُ منها وهو مِنْ حُزْتُ الشيء إذا جمعته أو نحَيتَه .
وقال الليث : يقال مالك تَتَحَوَّزُ إذا لم تَسْتقرَّ على الأرضِ ، والاسم منه التحوُّز . قال : وحَيزُ الدّار ما انضمَّ إليها من المرافق والمنافِع ، وكلُّ ناحِية حيّزُ على حدَةٍ ، بتشديد الياء ، والجميع أحْيَازٌ ، وكان القياس أن يكون أحْوَازاً ، بمنزلة الميّت والأموات ولكنهم فرّقوا بينهما كراهةَ الالتباس ، وقال الراعي يصف إبلاً :
حوزيَّةٌ طُوِيَتْ على زَفَراتِها
طيَّ القناطِر قد بزلْن بزولا
قال والحُوزية النوق التي لها خِلْقَةٌ انقطعت عن الإبل في خِلْقَتِها وفراهتها ، كما تقول منقطِع القرين .
وقيل ناقة حُوزِيةٌ أي مُنْحازَة عن الإبل لا تخالطها من سَيْرها مصونٌ لا يُدْرك ، وكذلك الرجل الحُوزيّ الذي له أبداً ، من رأيه وعقله مذخور .
وقيل بل الحُوزية التي عندها مذخورٌ ، وقال العجّاج ( يحوزُهنّ وله حُوزِيٌّ ) أي يَغْلِبُهن بالهوينَى ، وعنده مذخورٌ منه لم يبتذلْه وفي حديث : ( فلم نزل مفطرين حتى بلغنا ما حُوزَنَا ) .
قال شمر : في قوله ( ما حُوزَنا ) : هو الموضع الذي أرادُوه ، وأهل الشام يسمون المكانَ الذي بينهم وبين العدوّ الذي فيه أَساميهِم ومكاتبُهم الماحُوزُ .
قال شمر : قال بعضهم : هو من قولك حُزْتُ الشيء إذا أحرزْتَه .
قال الأزهري : لو كان منه لقيل مَحازَنا أو مَحُوزَنَا ، وحزت الأرضَ إذا أعلَمْتُها وأحيْيتُ حدودَها ، وهو يُحاوِزُه أي يُخالطه ويجامِعُه . قلت : أحسَبُ قوله : ( ما حوزنا ) بلغة غير عربية وكأنَّه فاعُولٌ ، والميم أصليّة مثل الفاخُور لنبْت والرّاحول للرّحْلِ .
وقال الأصمعيُّ : إذا كانت الإبِلُ بعيدة المَرْعَى من الماءِ فأوَّلُ ليلَةٍ توجهِها إلى الماء ليلةُ الجَوْزِ وقد حوَّزْتُها وأنشد :
حوَّزَها من بُرَقِ الغَيَمِ
أهدأُ يَمْشِي مِشْيَة الظلِيم
ويقال للرجل إذا تحبّس في الأمر : دعني من حَوْزك وطِلْقِك . ويقال : طوَّلَ فلانٌ علينا بالحَوْزِ والطلْقِ ، والطلْقُ أن يخليَ
وُجُوه الإبل إلى الماء ويتركَهَا في ذلك تَرْعَى لَيْلَتَئِذٍ ، فهي ليلة الطلْقِ وأنْشدَ ابنُ السكيت :
قد غرَّ زيداً حُوْزُه وطِلْقُهُ
وقال أبو عمرو : تحوُّز الحيةِ وهو بُطْء القِيَامِ إذا أراد أَنْ يَقُوم . وقال غيره : التحوُّس مثله عمرو عن أبيه : الحوْزُ الملك الملك وحَوْزَةُ المرأة فرجها وقالت امرأة :
فَظَلْتُ أحْثِي التُّرْبَ في وَجْهِه
عنّي وأَحْمِي حَوْزَةَ الغَائب
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال حوزاته وأنشد :
لها سَلَفُ يعوذُ بكل رَيْعٍ
حَمَى الحوْزَاتِ واشتَهر الإفَالا
قال السَّلَفُ الفحْل حَمى حَوْزَاته ، أي لا يدنو فحل سواه منها وأنشد الفراء :
حمى حَوْزَاتِه فَتُرِكْن قَفْراً
وأَحْمَى ما يَلِيه من الإجَامِ
أراد بحوْزاته نواحيَه من المراعي .
زيح زوح : قال الليث : الزَّيحُ ذهاب الشيء ، تقول : قد أَزَحْتُ عِلَّتَه فزاحَتْ ، وهي تَزِيحُ ، وقال الأعشى :
هَنَأْنَا فلم نَمْنن عَليْهَا فأصبحَتْ
رَخِيَّةَ بَالٍ قد أَزَحْنَا هُزَالَها
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أزاحَ الأمْرَ إذا قَضَاه ، عمرو عن أبيه : الزَّوْح تفريقُ الإبل ، ويقال الزَّوْحُ جَمْعها إذا تفرَّقت ، والزَّوْحُ الزَّوَلاَن . شمر : زَاحَ وزَاخ بالحاء والخاء بمعنَى واحدٍ إذا تنحَّى قال ومنه قول لبيد :
لو يقوم الفيلُ أبو فَيَّالُه
زَاحَ عن مثل مَقامي وزَحل
قال ومنه زاحت عِلَّتُه وأزَحْتُها أنا .
أزح : قال أبو عبيد أزَح يَأزِح أُزُوحاً ، إذا تخلّف وقال العجاج :
جَرَى ابنُ لَيْلَى جِرْيةَ السُّبُوح
جِرْيَةَ لا كابٍ ولا أَزُوحِ
قال الأزُوح : الثقيل الذي يَزْحَرُ عند الحَمْل .
وقال شمر الأَزُوح المتقاعِس عن الأَمْر .
وقال الكميت :
ولم أك عند مَحْملِها أَزُوحاً
كما يَتَقَاعَسُ الفَرسُ الحزوَّرْ
يصف حِمَالة تحمّلها . أبو عبيد عن الأصمعي أَزَحَ الإنسانُ وغيرُه بأزِح أُزوحاً وأَرَزَ يأْرِزُ أروزاً إذا تقبَّض ودنا بعضُه من بعض . وقال غيره أَزَاحَتْ قدمُه إذا زلَّت ، وكذلك أَزَحت نَعْلُهُ قال الطرّماح يصف ثوراً وحشياً :
تزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه
كما زلّت القدَمُ الآزحه
والله أعلم .

### Türkçe

**باب الحاء والزاي**
**حزى** , **حزا** , **حاز** , **تحوز** , **تحيز** , **زاح** , **أزح** .

**حزى** : Leys dedi: **الحَازِي** kâhindir; dersin ki: **حَزَا** **يَحْزُو** ve **يَحْزِي** ve **يَتَحَزَّى**.
Ve inşad etti:
Ve kim **تَحَزَّى** bir aksıranı yahut bir gece geleni (uğur saydıysa)
Ve bir başkası dedi:
Ve sütlü bir **وحازِيَةٍ** ve bir **ومنَجسٍ**
Ve yollarında isabet ettirilmeyen bir **وطارقةٍ**
Asmaî dedi: **التحزّي** kâhinlik etmektir.
İbn Şümeyl dedi: **الحازِي** **الطّارق**’tan daha az ilim sahibidir; **والطّارقُ** neredeyse kâhin olur; **والحازِي** zan ve korku ile söyler; **والعائف** işlere dair âlimdir ve ancak bilen, tecrübe eden ve tanıyan kimseden **يُسْتعافُ** olunur; **والعَرَّاف** ise yeri koklar da su yerlerini bilir ve hangi beldede olduğunu bilir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **حَزَيْت** şeyi **أحْزيه**; onu tahmin ettiğimde (kestirdiğimde). Ve **حزوتُه** bunun benzeridir; **الحازِي**’den iki lehçedir. Ve ondan: **حَزَيْتُ الطيرَ**; bu ancak tahmindir. Ve **حَزَا** serap şeyi **يحزوه**: onu yükseltti. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: **حزونا الطير نحزوها حَزْواً**; onları ürkütüp sürdük, sürüşle. Dedi: Bu, onların yanında, karga bir adamın yüzüne karşı ötüp o bir ihtiyacı istiyor iken “bu hayırdır” demesi ve çıkmasıdır; yahut arkasına doğru ötüp “bu şerdir” demesi ve çıkmamasıdır. Ve eğer sağından bir şey görünürse onunla uğur sayar; yahut solundan görünürse onunla uğursuz sayar; işte bu **الحَزْوُ** ve **الزَّجْرُ**’dür. Ve denir: **أحْزَى** **يُحزي** **إحْزاء**; korktuğu ve kaçındığı zaman. Ve inşad ettiler:
Nefsim Selmâ’yı terk etmeyi istedi de güç yetiremedi;
Terk ona (nefse) ağır geldi; ondan korktu ve onun cenini **أحْزَى**.
Ebû Züeyb dedi:
Bükümlü elbisenin sığınağı gibi; ona **أحْزَى**
Su başına gidişte bir **رَأْمٌ**
Yani ona döndü; **رَأْمُ**: yani geri çevrilmiş, helâk olmuş zayıf (yavru). **والعُوذُ**: doğumla yeni ahitli (yeni doğurmuş) olandır. Leys dedi: **الحَزَا** (kısaltılmış): yabani otların serbestlerinden, kerevize benzeyen bir bitkidir; kokusunda bir keskin koku vardır; bedevîler, içinde **الْحَزَا** bulunan bir eve cinlerin girmediğini iddia ederler. Tekili **حَزَاةٌ**’dır. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الحَزَاءُ** (uzatılmış): bir bitkidir. Şemr dedi: Araplar “**ريحُ حَزَاء فالنَّجاءَ**” der; dedi: O, ruhlar için tütsülenilen, keskin kokulu bir bitkidir; kerevize benzer, ondan daha büyüktür. “Kaç; çünkü bu şer kokusudur” denir. Dedi: Ömer b. el-Hakem en-Nehdî, hapiste iken Yezîd b. el-Mühelleb’in yanına girdi; onu görünce dedi: “Ey Ebû Hâlid,
**ريحُ حزاء فالنَّجا**; sakın olma
Yapışık aslan için bir av”
Yani bu, şerrin ilk belirtileridir; bundan sonra gelen, ondan daha şerdir. Ebû’l-Heysem dedi: **الحَزَاءُ** uzatılmıştır; kısaltılmaz. Şemr dedi: **الحَزَاءُ** uzatılır ve kısaltılır.

**وحَزْوَى**: Dehnâ’nın dağlarından bir dağdır; ben onun yanından geçtim.

Bu babın hemzeli olanlarından:
**حَزَأْتُ**: develeri; ben onları **أَحْزُؤُها**; bu, onları bir araya sıkıştırman ve sürmendir. Ve dedi: Develer **احْزَوْزَأَتْ**; toplandıkları zaman. Ve kuş **يحزَوْزِىء**; bu, kendini toplaması ve yumurtasından uzak durmasıdır. Ve inşad etti:
İkisi de **مُحْزَوْزأيْنِ**; iki yanlarını (kanatlarını) açıp çekerek
Rü’be dedi; hemzelemeyerek:
Ve yürüyüş; onda **محزوزٍ**; onun **أحْزِيزَاؤُه** ile
Bunların hepsini Leys söyledi. Ebû Zeyd, hemze kitabında dedi:
**حَزَأْتُ الإبل حَزْأً**
Onları topladığın ve sürdüğün zaman.

**حوز حيز** : Leys dedi: **الحَوْزُ** yumuşak yürüyüştür. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الحَوْزُ** yavaş yürüyüştür. Dedi: Ebû Amr dedi: **الحَيْز** yavaş yürüyüştür. Ve ben onu **حِزْتُها**; onu **أَحِيزُها**. Asmaî dedi: O, **الْحَوْزُ**’dur. Ve Hutay’e’nin sözünü inşad etti:
Ve sizi, suya giden bir (sürünün) dönüş vaktinde gözetledim;
Suya varış için; onda **حَوْزِي**’m ve ağırdan almam uzadı.
Âişe, Şemr’de: Vallahi o, tek başına dokunmuş bir **أحْوَزِيّا** idi, dedi. (Yani) sürücü: güzel sevk ediş; ve sevk edişiyle birlikte biraz ürkütme vardır. Ebû Amr, **الأحوزي** derdi.

Ebû Ubeyd dedi: Asmaî: **الأحوزيّ** alçak (kötü huylu)dır. A‘câc, bir boğayı ve köpekleri vasfederek dedi:
Onları sürer; ve onun bir **حُوزِيّ**’si vardır;
Nasıl ki yiğit, bölüğü sürer.
Bazıları onu “vallahi **أحْوَذِياً** (ذ ile)” diye rivayet eder; o, **الأحوزي**’ye yakındır.

Şemr dedi: **الحَوْز** yerden, bir adamın onu edinmesi ve sınırlarını belirleyip ona hak kazanmasıdır; böylece onunla birlikte onda kimse için bir hak olmaz; işte bu **الحَوْز**’dur. A‘câc’ın “**وله حُوزِي**” sözü: yani onda, yıpratmadığı bir yürüyüş birikimi vardır; yani onları yumuşaklıkla yener.
Şemr dedi: “**وله حُوزِيّ**” sözünde: yani onda, kendi başına canlılığından, kendinden uzaklaştırıp kovan bir kovucu vardır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi şöyle derken işittim: **جمل حُوزِيّ** ve **رجُلٌ حُوزِيٌّ** ve **رجُلٌ أَحْوَزِيٌّ**; işleri **حاز** etmiş ve onları sağlamlaştırmıştır.

Leys dedi: **الحَوْزُ** ayrıca, adamın kendisine ayırdığı bir yerdir; çevresine bir set yapar; çoğulu **الأحْوَازُ**’dır. Dedi: Her kim bir şeyi mala ve başka şeye dair kendine katıp toplarsa onu **حازَه** ve **احْتَازَه**. Dedi: Adamın **حَوْزُ**’u, hayır veya şerden tabiatıdır. Dedi: **الحَوْزُ** nikâhtır. Ve inşad etti:
Ona, bineklerin **حَوْزَ**u ile **حَازَ** ettiği vakit der ki
Yani onunla cima etti. Hadiste: “( **فَلَمَّا تحوّز له عن فِراشه** )”. Ebû Ubeyd dedi: **التحوُّزُ** uzaklaşmadır. Onda iki lehçe vardır: **التحوُّز** ve **التحيُّز**.

Allah azze ve celle dedi: “( **أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ** ) ( **الأنفَال : 16** )”. **فالتحوز** **تَفَعُّلٌ**’dür; **والتحيّز** **التَّفَيْعلُ**’dür; buna benzerini Ferrâ ve nahivcilerin mahirleri söyledi. Kutâmî, kendisini misafir eden bir kocakarıyı vasfederek; o da ondan sıvışıp duruyordu; dedi:
Benden **تَحَوَّزُ** eder; onu misafir etmemden korkarak;
Nasıl ki engerek, vuran (adam)dan korkarak **انحازَت**.
Ebû İshâk, Allah’ın “( **أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلَى فِئَةٍ** ) ( **الأنفال : 16** )” sözü hakkında dedi: “**مُتَحَرِّفاً**” ve “**مُتَحَيِّزاً**” hâl olarak mansuptur; ancak, savaşmak için yön değiştirmesi yahut **ينْحازَ** yani ayrılıp savaşanlarla birlikte olması içindir. Dedi: **متحيز**’in aslı **محيوِز** idi; vav, yâ’ya idğam edildi.

Şemr dedi: Günah, kalplerin **حَوَّاز**’ıdır; yani kalbi **يحوزَ** eder ve ona galip gelir; ta ki vacip olmayanı işler. Sanki **حاز يحوز**’dandır. Ezherî dedi: Rivayetin çoğu “( **الإثم حزّاز القلوب** )”dur; yani kalpte yarıp geçti ve onda vesvese verdi.

Şemr dedi: **حُزْتُ** şeyi; yani onu topladım yahut onu ayırdım. Dedi: **الحوزِي** tek başına olan kimsedir; Tırmâh’ın sözünde:
Vadilerinde, yayların vurmasından sadaklar onu ürkütmediği halde, bir **حُوزِي** ile taşkınlık ederler.
Dedi: **الحوزيُّ** tek başına olandır; o, onların erkek devesidir; ve bu, “**حُزْتُ** şeyi” (onu topladım yahut ayırdım)dan gelir.

Leys dedi: Denir: “Sana ne oluyor da **تَتَحَوَّزُ** ediyorsun?”; yere yerleşmediğin zaman. Bunun adı **التحوُّز**’dur. Dedi: **حَيزُ الدّار**: ona bitişen eklentiler ve menfaatlerdir; her bir taraf, yâ’nın şeddeli olmasıyla, başlı başına bir **حيّزُ**dür; çoğulu **أحْيَازٌ**’dır. Kıyas, ölü ve ölüler misali, **أحْوَازاً** olması idi; fakat karışıklık korkusuyla ikisini ayırdılar. Râ‘î, develeri vasfederek dedi:
**حوزيَّةٌ**; iç çekişleri üzerine dürülmüş;
Kemerlerin dürülmesi gibi; yaşlanıp yaşlandılar.
Dedi: **الحُوزية**: yaratılış ve semizlikte, yaratılışlarıyla develerden ayrılıp kopmuş dişi develerdir; tıpkı “eşinden kopmuş” dediğin gibi.

Ve denildi: **ناقة حُوزِيةٌ**; yani develerden ayrılmış; yürüyüşüyle onlara karışmaz; korunmuş, erişilmez. Aynı şekilde **الرجل الحُوزيّ**: onun yanında daima, görüşünden ve aklından biriktirilmiş (bir şey) vardır.
Ve denildi: Bilakis **الحُوزية**: yanında biriktirilmiş olan (dişi deve)dir. A‘câc’ın “( **يحوزُهنّ وله حُوزِيٌّ** )” sözü: yani onları yumuşaklıkla yener; onda ondan biriktirilmiş vardır; onu yıpratmamıştır. Ve bir hadiste: “( **فلم نزل مفطرين حتى بلغنا ما حُوزَنَا** )”.

Şemr dedi: “( **ما حُوزَنا** )” sözünde: o, kastettikleri yerdir. Şam ehli, kendileriyle düşman arasında, içinde hayvanlarını otlattıkları ve yazışmalarının bulunduğu yere **الماحُوزُ** derler.
Şemr dedi: Bazıları dedi ki: Bu, “**حُزْتُ** şeyi” (onu korumaya aldım) sözündendir.
Ezherî dedi: Ondan olsaydı “**مَحازَنا**” yahut “**مَحُوزَنَا**” denirdi. “**حزت الأرضَ**”: onu işaretledim ve sınırlarını ihya ettim. Ve o, onu **يُحاوِزُه** eder; yani ona karışır ve onunla cima eder. Ben derim: “( **ما حوزنا** )” sözü, Arapça olmayan bir dille (olsa gerek); sanki o **فاعُولٌ** veznindedir; mîm asıldır; tıpkı bir bitki için **الفاخُور** ve eyer için **الرّاحول** gibi.

Asmaî dedi: Develer suya uzak otlakta oldukları zaman, suya yönelişlerinin ilk gecesi **ليلةُ الجَوْزِ** gecesidir; ben onları **حوَّزْتُها**. Ve inşad etti:
Onu, bulut şimşeğinden **حوَّزَ** etti;
Sakin; devekuşunun yürüyüşü gibi yürür.
Ve bir adama, işte hapsolduğu zaman, “Beni senin **حَوْز**’undan ve **طِلْق**’ından bırak” denir. Ve denir: “Falan, bize **بالحَوْزِ والطلْقِ** ile uzattı.” **والطلْقُ**: develerin yüzlerini suya salıvermesi ve onları o gece otlasınlar diye bırakmasıdır; o, **ليلة الطلْقِ** gecesidir. İbnü’s-Sikkît inşad etti:
Zeyd’i, onun **حُوْزُه**’u ve **طِلْقُهُ** aldattı.
Ebû Amr dedi: Yılanın **تحوُّز**’u: kalkmak istediği zaman kalkışın yavaşlığıdır. Başkası dedi: **التحوُّس** bunun benzeridir. Amr, babasından: **الحوْزُ** mülk, mülktür. Ve kadının **حَوْزَةُ**’si ferci (cinsel uzvu)dur. Bir kadın dedi:
Onun yüzüne toprağı saçıp durdum;
Benden (uzaklaştırarak) ve gaibin **حَوْزَةَ**’sini koruyarak.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: **حوزاته** denir. Ve inşad etti:
Onun bir **سَلَفُ**’u vardır; her otlak artışına sığınır;
**الحوْزَاتِ**’ı korudu ve **الإفَالا**’yı meşhur etti.
Dedi: **السَّلَفُ** erkek devedir; **حَمى حَوْزَاته**: yani onlardan, ondan başka bir erkek deve yaklaşmaz. Ferrâ inşad etti:
**حَوْزَاتِه**’i korudu; böylece onlar ıssız bırakıldılar;
Ve çalılıklardan kendisine yakın olanı daha çok korudu.
**حوْزاته** ile, otlaklardan onun taraflarını kastetti.

**زيح زوح** : Leys dedi: **الزَّيحُ** şeyin gitmesidir. Dersin ki: “Onun illetini **أَزَحْتُ**; böylece o **زاحَتْ**; o **تَزِيحُ** eder.” A‘şâ dedi:
Onu nimetlendirdik; ona minnet etmedik; derken sabahladı;
Gönlü rahat; zayıflığını **أَزَحْنَا** ettiğimiz (giderdiğimiz).
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أزاحَ** işi; onu yerine getirdiği zaman. Amr, babasından: **الزَّوْح** develeri dağıtmaktır; ve **الزَّوْحُ** denir: dağıldıkları zaman onları toplamak. Ve **الزَّوْحُ**: hareket edip gitmedir. Şemr: **زَاحَ** ve **زَاخ** (ح ve خ ile) bir mânada; uzaklaştığı zaman. Dedi: Ondan, Lebîd’in sözü:
Fil, onun Ebû Feyyâl’ı kalksa,
Benim makamımın benzerinden **زَاحَ** eder ve **زَحل** eder.
Dedi: Ondan: onun illeti **زاحت**; ben onu **أزَحْتُ**.

**أزح** : Ebû Ubeyd dedi: **أزَح** **يَأزِح** **أُزُوحاً**; geri kaldığı zaman. A‘câc dedi:
İbn Leylâ, sabûh koşuşu gibi koştu;
Ne sendeleyen ne de **أَزُوحِ** olan bir koşuş.
Dedi: **الأزُوح**: yükte ağır davranan ağır (kimse)dir.
Şemr dedi: **الأَزُوح** işten geri duran kimsedir.
Kümeyt dedi:
Onun yüklenişi yanında **أَزُوحاً** olmadım;
Nasıl ki **الحزوَّرْ** atı geri durur.
Yüklendiği bir yükü vasfeder. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: İnsan ve başkası **أَزَحَ** eder; **بأزِح** **أُزوحاً**. Ve **أَرَزَ** **يأْرِزُ** **أروزاً**: büzüşüp birbirine yaklaşınca. Başkası dedi: Ayağı **أَزَاحَتْ**; kaydığı zaman. Aynı şekilde: nalı **أَزَحت**. Tırmâh, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
Yerden, ayakları kayar;
Nasıl ki **الآزحه** ayak kaydı.
Allah daha iyi bilir.
