# أزز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أزز

أزّت القِدْرُ تَؤُزُّ وتَئِزُّ أَزّاً وأَزِيزاً وأَزازاً وائْتَزَّتِ ائْتِزازاً إِذا اشتدّ غليانها، وقيل: هو غليان ليس بالشديد. وفي الحديث عن مُطَرِّفٍ عن أَبيه، رضي الله عنه، قال: أَتيت النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو يصلي ولجوفه أَزِيزٌ كأَزِيزِ الـمِرْجَلِ من البكاءِ يعني يبكي، أَي أَن جوفه يَجِيش ويغلي بالبكاءِ؛ وقال ابن الأَعرابي في تفسيره: خَنِين، بالخاء المعجمة، في الجوف إِذا سمعه كأَنه يبكي. وأَزَّ بها أَزّاً: أَوقد النار تحتها لتغلي. أَبو عبيدة: الأَزِيزُ الالتهابُ والحركة كالتهاب النار في الحطب. يقال: أُزَّ قِدْرَك أَي أَلْهِبِ النارَ تحتها. والأَزَّةُ: الصوتُ. والأَزِيزُ: النَّشِيشُ. والأَزِيزُ: صوت غليان القدر. والأَزِيزُ: صوت الرعد من بعيد، أَزَّت السحابةُ تَئِزُّ أَزّاً وأَزِيزاً.
وأَما حديث سَمُرَة: كَسَفَتِ الشمسُ على عهد رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فانتهيت إِلى المسجد فإِذا هو يأْزَزُ، فإِن أَبا إِسحق الحَرْبيَّ قال في تفسيره: الأَزَزُ الامتلاءُ من الناس يريد امتلاءَ المجلس، قال ابن سيده: وأُراه مما تقدّم من الصوت لأَن المجلس إِذا امتلأَ كثرت فيه الأَصوات وارتفعت. وقوله يأْزَزُ، بإظهار التضعيف، هو من باب لَحِحَتْ عينُه وأَللَ السِّقاءُ ومَشِشَت الدابةُ، وقد يوصف بالمصدر منه فيقال: بيت أَزَز، والأَزَزُ الجمعُ الكثير من الناس. وقوله: المسجد يأْزَزُ أَي مُنْغَصٌّ بالناس. ويقال: البيت منهم بأَزَزٍ إِذا لم يكن فيه مُتَّسَعٌ، ولا يشتق منه فعل؛ يقال: أَتيت الوالي والمجلسُ أَزَزٌ أَي كثير الزحام ليس فيه متسع، والناس أَزَزٌ إِذا انضم بعضهم إِلى بعض. وقد جاءَ حديث سَمُرة في سنن أَبي داود فقال: وهو بارِزٌ من البُروز والظهور، قل: وهو خطأٌ من الراوي؛ قاله الخطابي في المعالم وكذا قاله الأَزهري في التهذيب. وفي الحديث: فإِذا المجلس يَتَأَزَّزُ أَي تموج فيه الناس، مأْخوذ من أَزِيزِ المِرْجَل، وهو الغليان. وبيت أَزَزٌ: ممتلئ بالناس، وليس له جمع ولا فعل. والأَزَزُ: الضِّيق. أَبو الجَزْلِ الأَعرابي: أَتيت السُّوق فرأَيت النساءَ أَزَزاً، قيل: ما الأَزَزُ؟ قال كأَزَزِ الرُّمَّانة المحتشية. وقال الأَسَدِيُّ في كلامه: أَتيت الوالي والمجلس أَزَزٌ أَي ضَيِّق كثير الزِّحام؛ قال أَبو النجم:
أَنا أَبو النَّجْمِ إِذا شُدَّ الحُجَزْ،
واجْتَمَع الأَقْدامُ في ضَيْقٍ أَزَزْ
والأَزُّ: ضَرَبانُ عِرْق يَأْتَزُّ أَو وجَعٌ في خُراج. وأَزُّ العروق: ضَرَبانُها. والعرب تقول: اللهم اغفر لي قبل حَشَكِ النَّفْسِ وأَزِّ العروق؛ الحَشَكُ: اجتهادها في النَّزْعِ، والأَزُّ: الاختلاطُ. والأَزُّ: التَّهْيِيجُ والإِغراءُ. وأَزَّهُ يَؤُزُّهُ أَزّاً: أَغراه وهيجه. وأَزَّهُ: حَثَّه. وفي التنزيل العزيز: إِنا أَرسلنا الشياطين على الكافرين تَؤُزُّهم أَزّاً؛ قال الفراء أَي تُزْعِجُهم إِلى المعاصي وتُغْرِيهم بها، وقال مجاهد: تُشْليهم إِشْلاءً، وقال الضحاك: تغريهم إِغراءً. ابن الأَعرابي: الأُزَّازُ الشياطين الذين يَؤُزُّونَ الكفارَ. وأَزَّه أَزَّاً وأَزِيزاً مثل هَزَّه. وأَزَّ يَؤُزُّ أَزّاً، وهو الحركة الشديدة، قال ابن سيده: هكذا حكاه ابن دريد؛ وقول رؤْبة:
لا يأْخُذُ التأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فينا، ولا قَوْلُ العِدَى ذُو الأَزِّ
يجوز أَن يكون من التحريك ومن التهييج. وفي حديث الأَشْتَرِ: كان الذي أَزَّ أُمَّ المؤْمنين على الخروج ابنَ الزبير أَي هو الذي حركها وأَزعجها وحملها على الخروج. وقال الحَرْبِيُّ: الأَزُّ أَن تحمل إِنساناً على أَمْر بحيلة ورفق حتى يفعله. وفي رواية: أَنَّ طلحة والزبير، رضي الله عنهما، أَزَّا عائشة حتى خرجت.
وغَداةٌ ذاتُ أَزِيزٍ أَي بَرْدٍ، وعَمَّ ابنُ الأَعرابي به البَرْدُ فقال: الأَزِيزُ البردُ ولم يَخُصَّ بَرْدَ غَداةٍ ولا غيرها فقال: وقيل لأَعرابي ولَبِسَ جَوْرَبَيْن لِمَ تَلْبَسُهما؟ فقال: إِذا وجدت أَزِيزاً لبستهما. ويومٌ أَزِيزٌ: بارد، وحكاه ثعلب أَرِيزٌ.
وأَزَّ الشيءَ يَؤُزُّه إِذا ضم بعضه إِلى بعض. أَبو عمرو: أَزَّ الكتائبَ إِذا أَضاف بعضها إِلى بعض؛ قال الأَخطل:
ونَقْضُ العُهُودِ بِإِثْرِ العُهود
يَؤُزُّ الكتائبَ حتى حَمِينا
الأَصمعي: أَزَزْتُ الشيءَ أَؤُزُّه أَزّاً إِذا ضممت بعضه إِلى بعض. وأَزَّ المرأَةَ أَزّاً إِذا نكحها، والراء أَعلى، والزاي صحيحة في الاشتقاق لأَن الأَزَّ شِدَّةُ الحركة. وفي حديث جَمَلِ جابر، رضي الله عنه: فَنَخَسَه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، بقَضِيب فإِذا تحتي له أَزِيزٌ أَي حركةٌ واهتياجٌ وحِدَّةٌ. وأَزَّ الناقةَ أَزّاً: حلبها حلباً شديداً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد
كأَنْ لم يُبَرِّكْ بالقُنَيْنِيِّ نيبُها،
ولم يَرْتَكِبْ منها الزِّمِكَّاءَ حافِلُ
شديدَةُ أَزِّ الآخِرَيْنِ كأَنها،
إِذا ابْتَدَّها العِلْجانِ، زَجْلَةُ قافِلِ
قال: الآخِرَينِ ولم يقل القادِمَيْنِ لأَن بعض الحيوان يختار آخِرَيْ أُمِّهِ على قادِمَيْها، وذلك إِذا كان ضعيفاً يجثو عليه القادمان لجَثْمِهما، والآخران أَدَقُّ. والزَّجْلَةُ: صوت الناس، شَبَّهَ حَفِيفَ شَخْبِها بحفيف الزَّجْلَةِ. وأَزَّ الماءَ يَؤُزُّه أَزّاً: صَبَّهُ. وفي كلام بعض الأَوائل: أُزَّ ماءً ثم غَلِّه؛ قال ابن سيده: هذه رواية ابن الكلبي وزعم أَنّ أُزَّ خَطَأٌ. وروى المُفَضَّلُ أَنَّ لُقْمانَ قال لِلُقَيْم: اذهبْ فَعَشِّ الإِبلَ حتى تَرَى النجمَ قِمَّ رأْسٍ، وحتى تَرى الشِّعْرَى كأَنها نارٌ، وإِلاَّ تكن عَشَّيْتَ فقد آنَيْتَ؛ وقالَ له لُقَيْمٌ: واطْبُخْ أَنت جَزُورَك فأُزَّ ماءً وغَلِّهِ حتى ترى الكَرادِيسَ كأَنها رُؤُوس شُيوخٍ صُلْعٍ، وحتى ترى اللحم يدعو غُطَيْفاً وغَطَفان، وإِلاَّ تكن أَنْضَجْتَ فقد آنَيْتَ؛ قال: يقول إِن لم تُنْضِجْ فقد آنيت وأَبطأْتَ إِذا بلغت بها هذا وإِن لم تنضج. وأَزَزْتُ القِدْرَ آؤُزُّها أَزّاً إِذا جمعت تحتها الحطب حتى تلتهب النار؛ قال ابن الطَّثَرِيَّةِ يصف البرق:
كأَنَّ حَيْرِيَّةً غَيْرَى مُلاحِيَةً
باتتْ تَؤُزُّ به من تَحْتِه القُضُبا
الليث: الأَزَزُ حسابٌ من مَجاري القمر، وهو فُضُولُ ما يدخل بين الشهور والسنين. أَبو زيد: ائْتَرَّ الرجلُ ائتِراراً إِذا استعجل، قال أَبو منصور: لا أَدري أَبالزاي هو أَم بالراء.

### Türkçe

**أَزّت** tencere **تَؤُزُّ** ve **تَئِزُّ** **أَزّاً** ve **أَزِيزاً** ve **أَزازاً** (diye ses çıkarır/olur);
ve **ائْتَزَّتِ** **ائْتِزازاً**: kaynaması şiddetlendiği zaman; ve denildi ki: o, şiddetli olmayan bir kaynamadır. Ve
hadiste, **مُطَرِّفٍ**’ten, babasından, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Peygambere geldim, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, o namaz kılıyordu ve karnının içinden, ağlamadan, kazan sesine benzer bir **أَزِيزٌ** vardı; yani ağlıyordu; yani karnının içi ağlamayla kabarıp kaynıyor; ve İbnü’l-A‘râbî onun tefsirinde dedi ki: **خَنِين** (mu‘ceme **الخاء** ile), içte, onu işittiğinde sanki ağlıyormuş gibi (olan ses). Ve onunla **أَزّاً** **أَزَّ**: kaynasın diye altına ateşi yaktı. Ebû Ubeyde: **الأَزِيزُ** tutuşma ve harekettir; odun içindeki ateşin tutuşması gibi. Denir: **أُزَّ** tencereni; yani altındaki ateşi alevlendir. Ve **الأَزَّةُ**: sestir. Ve **الأَزِيزُ**: fokurtudur. Ve **الأَزِيزُ**: tencerenin kaynama sesidir. Ve **الأَزِيزُ**: uzaktan gök gürültüsünün sesidir; bulut **أَزَّت** **تَئِزُّ** **أَزّاً** ve **أَزِيزاً**.

Ama Semure hadisi: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, zamanında güneş tutuldu; mescide vardım, bir de o **يأْزَزُ**; çünkü Ebû İshak el-Harbî onun tefsirinde dedi ki: **الأَزَزُ** insanlarla doluluktur; meclisin doluluğunu ister. İbn Sîde dedi ki: Ve ben onu, önce geçen sesten (olan manadan) sayıyorum; çünkü meclis dolunca sesler çoğalır ve yükselir. Ve onun sözü **يأْزَزُ**, şeddeli harfi açıkça göstermekle, **لَحِحَتْ** gözü ve **أَللَ** kırba ve **مَشِشَت** binek (kalıbı) babındandır; ve ondan masdar ile vasfedilir de denir: **بيت أَزَز**. Ve **الأَزَزُ**: insanlardan çok topluluktur. Ve onun sözü: mescid **يأْزَزُ**; yani insanlarla tıka basa doludur. Ve denir: ev onlardan **بأَزَزٍ** (hâlinde)dir; içinde genişlik yoksa; ve ondan fiil türetilmez. Denir: valiye geldim ve meclis **أَزَزٌ**; yani çok sıkışık, içinde genişlik yok; ve insanlar **أَزَزٌ** (olur), bir kısmı bir kısmına bitiştiğinde. Semure hadisi Ebû Dâvûd’un Sünen’inde gelmiştir de şöyle dedi: “ve o **بارِزٌ**”; **البُروز** ve **الظهور**’dan. De ki: o, râviden bir hatadır; bunu Hattâbî “el-Me‘âlim”de söyledi; aynı şekilde Ezherî de “et-Tehzîb”de söyledi. Ve hadiste: “bir de meclis **يَتَأَزَّزُ**”; yani insanlar içinde dalgalanır; **المِرْجَل**’in **أَزِيزِ**’inden alınmıştır; o da kaynamadır. Ve **بيت أَزَزٌ**: insanlarla dolu; onun ne çoğulu vardır ne fiili. Ve **الأَزَزُ**: darlıktır. Ebû’l-Cezl el-A‘râbî: pazara geldim de kadınları **أَزَزاً** gördüm. Denildi: **الأَزَزُ** nedir? Dedi ki: içi doldurulmuş narın **أَزَزِ**’i gibi. Ve Esedî sözünde dedi ki: valiye geldim ve meclis **أَزَزٌ**; yani dar, çok kalabalık. Ebû’n-Necm dedi ki:
أَنا أَبو النَّجْمِ إِذا شُدَّ الحُجَزْ،
واجْتَمَع الأَقْدامُ في ضَيْقٍ أَزَزْ

Ve **الأَزُّ**: bir damarın atmasıdır; **يَأْتَزُّ**; yahut bir çıbanda ağrıdır. Ve **أَزُّ** damarların: onların atmasıdır. Ve Araplar der ki: “Allah’ım, bana, nefesin **حَشَكِ**’inden ve damarların **أَزِّ**’inden önce mağfiret et.” **الحَشَكُ**: çekip çıkarma (can çekişme)da onun zorlanmasıdır; ve **الأَزُّ**: karışmadır. Ve **الأَزُّ**: kışkırtma ve tahriktir. Onu **أَزَّهُ** **يَؤُزُّهُ** **أَزّاً**: onu kışkırttı ve tahrik etti. Ve **أَزَّهُ**: onu sevk etti. Aziz tenzilde: “Şüphesiz biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik; onları **تَؤُزُّهم أَزّاً**.” Ferrâ dedi ki: yani onları günahlara doğru rahatsız edip sürükler ve onlara kışkırtır. Mücâhid dedi ki: onları **تُشْليهم إِشْلاءً** (eder). Dahhâk dedi ki: onları **تغريهم إِغراءً** (eder). İbnü’l-A‘râbî: **الأُزَّازُ** kâfirleri **يَؤُزُّونَ** olan şeytanlardır. Ve onu **أَزَّه** **أَزَّاً** ve **أَزِيزاً**: **هَزَّه** gibi. Ve **أَزَّ** **يَؤُزُّ** **أَزّاً**: o, şiddetli harekettir. İbn Sîde dedi ki: İbn Düreyd bunu böyle rivayet etti. Ve Ru’be’nin sözü:
لا يأْخُذُ التأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فينا، ولا قَوْلُ العِدَى ذُو الأَزِّ
Hareket ettirmeden de, kışkırtmadan da olması caizdir. Ve Eşter hadîsinde: müminlerin annesini çıkmaya **أَزَّ** eden (kışkırtan) kişi İbnü’z-Zübeyr idi; yani onu hareket ettirdi, rahatsız edip sürükledi ve çıkmaya taşıdı. Harbî dedi ki: **الأَزُّ**, bir insanı bir işe hile ve yumuşaklıkla taşımandır; ta ki onu yapsın. Bir rivayette: Talha ve Zübeyr, Allah onlardan razı olsun, Âişe’yi **أَزَّا** ettiler; ta ki çıktı.

Ve **غَداةٌ ذاتُ أَزِيزٍ**: yani soğuk. İbnü’l-A‘râbî bununla soğuğu genelledi de dedi ki: **الأَزِيزُ** soğuktur; sabahın soğuğunu ve başkasını tahsis etmedi. Sonra dedi ki: Bir bedevîye denildi, iki çorap giydiği hâlde: Niçin onları giyiyorsun? Dedi ki: **أَزِيزاً** bulduğumda onları giyerim. Ve **يومٌ أَزِيزٌ**: soğuk; Sa‘leb bunu **أَرِيزٌ** (şeklinde) rivayet etti.

Ve bir şeyi **أَزَّ** **يَؤُزُّه**: bir kısmını bir kısmına kattığı/bitirdiği zaman. Ebû Amr: orduları **أَزَّ** eder; yani bir kısmını bir kısmına ekler; Ahtal dedi ki:
ونَقْضُ العُهُودِ بِإِثْرِ العُهود
يَؤُزُّ الكتائبَ حتى حَمِينا
Asma‘î: bir şeyi **أَزَزْتُ** **أَؤُزُّه** **أَزّاً**: bir kısmını bir kısmına kattığım zaman. Ve kadını **أَزَّ** **أَزّاً**: onunla cinsel ilişkide bulunduğu zaman; ve **الراء** daha üstündür; ve **الزاي** iştikakta sahihtir; çünkü **الأَزَّ** hareketin şiddetidir. Câbir’in devesi hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu bir değnekle dürttü; bir de altımda onun için bir **أَزِيزٌ**; yani hareket, coşma ve keskinlik. Ve deveyi **أَزَّ** **أَزّاً**: onu şiddetli sağdı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
كأَنْ لم يُبَرِّكْ بالقُنَيْنِيِّ نيبُها،
ولم يَرْتَكِبْ منها الزِّمِكَّاءَ حافِلُ
شديدَةُ أَزِّ الآخِرَيْنِ كأَنها،
إِذا ابْتَدَّها العِلْجانِ، زَجْلَةُ قافِلِ
Dedi ki: **الآخِرَينِ** dedi, **القادِمَيْنِ** demedi; çünkü hayvanın bazısı, anasının ön ikisine karşı arka ikisini seçer; bu, zayıf olduğunda olur: ön ikiler, ağırlıklarından dolayı onun üzerine çöker; arka ikiler ise daha incedir. Ve **الزَّجْلَةُ**: insanların sesidir; onun süt fışkırmasının hışırtısını **الزَّجْلَةِ**’nin hışırtısına benzetti. Ve suyu **أَزَّ** **يَؤُزُّه** **أَزّاً**: onu döktü. Bazı evvellerin sözünde: “**أُزَّ** su, sonra onu kaynat.” İbn Sîde dedi ki: bu, İbnü’l-Kelbî’nin rivayetidir ve **أُزَّ**’ün hata olduğunu iddia etti. Mufaddal rivayet etti ki Lokman, Lukaym’a dedi: “Git, develeri akşamlat; ta ki başın tepesinin yıldızını göresin; ve **الشِّعْرَى**’yı sanki ateşmiş gibi göresin; yoksa akşamlatmış değilsen, geciktirmiş olursun.” Lukaym ona dedi ki: “Sen de deveni pişir; **أُزَّ** su ve onu kaynat; ta ki eklemleri sanki kel ihtiyarların başları gibi göresin; ve ta ki et, **غُطَيْفاً** ve **غَطَفان** diye çağırır (hâle gelir) göresin; yoksa pişirmiş değilsen, geciktirmiş olursun.” Dedi ki: “Eğer pişirmezsen geciktirmiş olursun” der; onu bu dereceye ulaştırdığında, pişmese bile. Ve tencereyi **أَزَزْتُ** **آؤُزُّها** **أَزّاً**: altına odunu topladığım zaman; ta ki ateş tutuşsun. İbnü’t-Tathariyye, şimşeği vasfederek dedi ki:
كأَنَّ حَيْرِيَّةً غَيْرَى مُلاحِيَةً
باتتْ تَؤُزُّ به من تَحْتِه القُضُبا
Leys: **الأَزَزُ**, ayın menzillerinden bir hesaptır; o, aylar ve yıllar arasına giren fazlalıktır. Ebû Zeyd: adam **ائْتَرَّ** **ائتِراراً**: acele ettiği zaman. Ebû Mansûr dedi ki: bilmiyorum, **بالزاي** ile mi o, yoksa **بالراء** ile mi.
