# أزف (أ-ز-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ezef bodur ormanlık, sık ormanlık demektir

- Harfler: أ - ز - ف
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءزف · ازف

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَزِفَتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%90.md) | فَعِلَتِ | Yaklaştı | 1 | 1 | [53:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/ayet/53:57.md) |
| [الْآزِفَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A2%D8%B2%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَاعِلَةُ | Daralan vakit | 1 | 1 | [53:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/ayet/53:57.md) |
| [الْآزِفَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A2%D8%B2%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَاعِلَةِ | Daralan vakit | 1 | 1 | [40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/ayet/40:18.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حنجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Gırtlaklar
2. [كظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · İçerde tutan
3. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hümem kömür demektir
4. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onların yanı
5. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şefeve” dudak demektir
6. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
7. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
8. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
9. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أزف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md), [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md), [أفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AF.md), [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Vaktin ve mesafenin daralarak aniden yaklaşması, sıkışması ve imkân aralığının tükenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kaçınılmaz ve dehşet verici sonun (kıyamet, ecel ve hesap anı) ötelenemez biçimde kapıya dayanması |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın geri döndürülemez sıkışmasıyla hazırlık yapma alanının sıfırlandığı kritik eşik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yaklaşma ([قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md)) sayıp içinde barındırdığı vakit daralması, kuşatıcı sıkışma ve telaş unsurunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أز | Sıkışma, içten içe kaynama, itişme, kışkırtma ve dar alanda titreşim hareketi; nitekim [أزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B2.md) kökünde kaynayan kazanın homurtusu ve şiddetli tahrik, [أزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D8%B1.md) kökünde ise beli sıkıca sarıp güçlendirme ve kenetlenme anlamı bulunur | ف | Dudakların açılmasıyla patlayan nefes harfi olan ف sesi, içteki sıkışma ve titreşimi dışa doğru ani bir sona, vaktin daralarak tükenme sınırına ve kaçınılmaz yüzleşmeye bağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete yön veren belirleyici ilke, kaçınılmaz biçimde öne atılan ve ertelenemeyen kudretli başlangıç hamlesi |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Sürenin kesilmesi, aradaki mesafenin aniden biçilip daralması ve iki durum arasındaki sınırın hızla kalkması |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Olayın sınıra dayanması, son eşikten dışa vurması ve tecelli anının ağzına kadar dolması |
| أزف | Güçlü bir başlangıcın mesafeyi hızla keserek son sınıra dayanması | Kaçınılmaz bir oluşumun aradaki zamanı ve mesafeyi hızla tüketerek doğrudan insanın sınırına ve yüzüne dayanması eylemidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin veya adımların birbirine çok yakın, sıkışık ve kısa olması; devenin ya da insanın adımlarını sıklaştırarak telaşla yürümesi; su kabının veya dar boğazın sıkışması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ümmü Yezîd bintü’t-Tathriyyet veya Uceyr es-Selûlî’ye nispet edilen beyitte boyu posu tam, basık ve tıkız olmayan yiğit tarif edilirken şöyle denmiştir: فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ / وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه |
| Erken Arapça kullanım | Hudbe b. Haşrem’e ait erken beyitte akşamın ve soğuğun aniden çöküp bastırması şöyle tasvir edilir: وبادرها قصر العشية قرمها / ذرى البيت يغشاه من القر آزف |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça أزف kökü, Sami dillerinde zamanın daralması, hızlı adımlarla sokulma ve bir eşiğin sıkışarak yaklaşması dairesinde yer alır. Kökün ilk iki harfi olan ikili çekirdek, Doğu ve Kuzeybatı Sami dillerinde iç basınç, sıkıştırma ve telaş bildiren köklerle fonetik akrabalık sergiler. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir fiil gövdesi bulunmamakla birlikte, zamanın sıkışmasını ve hızlanmasını ifade eden erken Sami arka planı Arapçada özelleşmiştir. Arap dili bu kökü, genel yakınlaşmadan farklı olarak zamanın darlığıyla sınırlı bir yaklaşma, ötelenemez bir vaktin kapıya dayanması ve mekânın tıkızlığı anlamında korumuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أزف ve türevleri | Vaktin daralması, adımların sıklaşması ve boyun tıkızlığı ekseninde zaman ve mekân sıkışması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek paralellikleri | İç baskı, daralma ve aceleyle sokulma anlam alanını paylaşan ortak Sami kök katmanı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde güvenilir dilsel akrabalık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أزف | Anlamlı | Vaktin daralarak yaklaşması | Bir olayın veya ecelin hızla ve sıkışarak kapıya dayanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [أفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde kullanım dışı bırakılmıştır |
| [زأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A3%D9%81.md) | Anlamlı | Hızla öldürme, canını alma | Bir canlının ölümünü çabuklaştırma, can çekişeni hemen öldürme | Hızlı tükeniş bakımından anlam bağı vardır; Kur'an'da geçmez |
| زفأ | Anlamlı | İtme, defetme, aceleyle sürme | Bir şeyi sertçe öne doğru itme ve sevk etme | Hızlı sevk ve itiş ortaklığı; Kur'an'da geçmez |
| فأز | Anlamlı | Yok olma, ölme, kurtulma | Çölü aşıp helaktan çıkma veya aniden can verme | Sınırı geçme ve ani bitiş çağrışımı; Kur'an'da geçmez |
| فزأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أزف | Merkez | Zamanın daralarak yaklaşması | Yaklaşırken imkân ve mühlet aralığını daraltan, telaş uyandıran yakınlaşma | Geri sayımın sonuna gelindiğini ve vaktin sıkıştığını bildirir |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Genel yakınlık | Zaman, mekân, nesep veya mertebece yakın olmayı ifade eder; darlık veya aciliyet şart değildir | Mesafe ve derecenin azlığını anlatan genel kavramdır |
| [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) | Komşu | Alçalarak veya eğilerek yaklaşma | Bir şeyin nesneye doğru sarkması, meyletmesi veya kolayca erişilecek hizaya inmesi | Dikey veya fiziksel bir erişilebilirlik yönü ağır basar |
| [أفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AF.md) | Komşu | Vaktin yetersizliğiyle yaklaşma | أزف köküne en yakın eşanlamlıdır; vaktin daralması ve yolculuğun çatması | Zamanın yetmeyecek kadar kısalmasını öne çıkarır |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Hız ve ivedilik | Bir işi vaktinden önce yapma veya telaşla hızlanma | Yaklaşmanın kendisinden ziyade eylemin ivmesini ifade eder |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Uzaklık | Zaman, mekân veya mertebe olarak erişilmez derecede uzakta olma | Yaklaşmanın, sıkışmanın ve aciliyetin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أزف | Zamanın daralarak yaklaşması | Bir hadisenin vaktinin sıkışıp ertelenemez biçimde kapıya dayanmasıdır | Kesin |
| Latince | Imminere, appropinquare | Başın üstünde belirmek, yaklaşmak | Imminere kelimesi tehlikenin tepede asılı durması nüansını iyi verir ancak zamanın tıkızlaşması boyutunu tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | To draw near, to be imminent, to impend | Kapıya dayanmak, eli kulağında olmak | Imminent sözcüğü kaçınılmaz tehlike baskısını karşılar, daralan zaman hissini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Herannahen, bevorstehen | Yaklaşmak, kapıda olmak | Bevorstehen durumu karşılar fakat olayın yarattığı boğucu sıkışmayı tek başına aktaramaz | Güçlü |
| Fransızca | Être imminent, approcher à grands pas | Yakınlaşmak, eli kulağında olmak | Tehlikenin yaklaştığını bildirir; varoluşsal daralma ve telaşı yan anlamlarla kurar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiil-i mazi kalıbı | Kıyametin vaktinin daralıp kesinleşmesi | Mühletin fiilen tükendiğini, saatin artık kapıya dayandığını ihbar eden tehdit ve uyarı bağlamı (Necm [53:57](https://lisan.digital/tr/ayet/53:57.md)) |
| İsm-i fail / Sıfat kalıbı | Yaklaşan dehşet anı (kıyamet/ölüm) | İnsanın vaktini dolduran, yürekleri ağza getiren kaçınılmaz hesap günü (Mü'min [40:18](https://lisan.digital/tr/ayet/40:18.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa ve ahiret bahsi | Kıyametin vakti ötelenemez biçimde yakın mıdır, yoksa izafi midir tartışması; Allah katındaki kesinliğin kul idrakine baskısı | Ecelin ve kıyametin ansızın bastıran, tehir kabul etmez kesinliği |
| Fıkıh | İbadet ve eda vakitlerinin sonu | Namaz veya oruç vaktinin sıkışması, dar vakit kavramı | Mükellefin gevşek eda imkânını kaybedip daralan vakitte eyleme zorlanması |
| Tefsir | Kıyamet isimlerinin tahlili | Kur'an'ın kıyamete neden bu ismi verdiği; zamanın tükenişi ve yüreklerin gırtlağa dayanması tasviri | İnkârcıların uzak gördüğü ama hakikatte eşiğe dayanmış bulunan kaçınılmaz an |
| Hadis | Ahir zaman ve vaktin kısalması | Vaktin daraldığını, ecelin ve fitnelerin yaklaştığını bildiren nebevi ikazlar | Gafletten uyandırma amacıyla zamanın sıkıştığını ihtar eden uyarı tonu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esenlik ve hesap bilinci | Kaçınılmaz hesap eşiği | Tehir arzusunu kırıp insanı tövbeye ve amele sevk etme | Vaktin daraldığı hissi, dini hayatın dinamizmini ve sorumluluk bilincini ayakta tutar | Kesin |
| İlmi | Doğrusal ve geri döndürülemez zaman | Kritik eşik ve tükeniş noktası | Bir sistemin kararlılık aralığının sona ermesi | Entropinin veya fiziksel sürecin geri dönülemez son aşamaya girmesini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | Kriz ve çöküş anı | Sosyal veya idari çözülmenin kapıya dayanması | Tedbir alma mühletinin bitişini haber verme | Bir devletin ya da toplumun düzeltme fırsatlarını tüketip nihai sarsıntıyla yüzleşmesi | Güçlü |
| İktisadi | İflas ve borç vadesi | Vadenin dolması ve likidite sıkışması | Ödeme veya tedbir marjının sıfırlanması | Kaynakların tükendiği ve son ödeme eşiğinin dayandığı finansal darboğaz | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit durumunda sıfıra yaklaşma | Zaman aralığının sıfıra doğru büzülmesi; bir fonksiyonun kritik eşikte tekilliğe ulaşması ve aralığın kapanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz eşiğinde karar daralması | Sosyolojide ve psikolojide bireyin ya da grubun son saniyede alternatiflerini yitirip tek bir kaçınılmaz sonla yüzleşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi herhangi bir takvimsel yakınlaşma ([قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md)) derekesine indirgemek ve içerdiği darlık, telaş ve sıkışma gerilimini yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, zamanın darlığı sebebiyle telafi imkânının kalmadığını, dehşetin yürekleri gırtlağa tıkadığını ve mühletin bittiğini anlatan varoluşsal bir sıkışma anıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki acil ikaz ve sarsıcı tehdit havası kaybolur; kıyamet sadece kronolojik bir uzaklık meselesi gibi algılanır ve sorumluluk bilinci gevşer |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman tasavvurunu ortaya koyar; insanın uzakta sandığı akıbetin aslında zaman ve imkân açısından son derece daralıp eşiğe dayandığını ihtar eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerinin, inkârcılara yönelik son uyarıların ve canın boğaza geldiği ölüm/ecel bağlamlarının yer aldığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyametin geleceğe ait belirsiz ve pasif bir bekleyiş olduğu zannını yıkar; her an kapıyı çalabilecek, hazırlık payı bırakmayan aktif bir daralma olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Adımların sıklaşması, bedenin basıklaşıp tıkızlaşması ve aradaki boşluğun daralarak sıkışması.
- Soyut anlam: Bir olayın, ecelin ya da hesabın zaman aralığını hızla tüketerek ertelenemez biçimde eşiğe dayanması.
- Sistematik karşılık: Sistemin eylemsizlik marjını sıfırlayan, telafi payını ortadan kaldıran ve kaçınılmaz sonuca geçişi zorunlu kılan kritik limit noktası.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\Delta t \to 0} D(\Delta t) = 0 \implies \Psi \to \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Delta t$ kalan süreyi, $D$ kalan mühlet veya imkân aralığını temsil eder. Kalan süre sıfıra yaklaşırken imkân aralığı sıfırlanmakta ve sistemin mevcut hali olan $\Psi$, kaçınılmaz nihai akıbet ve tekillik olan $\Omega$ durumuna zorunlu olarak dönüşmektedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Mü'min 40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/ayet/40:18.md) — الْآزِفَةِ

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ

Meal (IK): Onları yaklaşan gün ile uyar. O zaman ki; yürekler ağızlara gelecek, tasadan yutkunacaklar. Zalimlerin ne dostu, ne de dinlenecek şefaatçısı olur.

### [Necm 53:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/ayet/53:57.md) — أَزِفَتِ · الْآزِفَةُ

أَزِفَتِ الْآزِفَةُ

Meal (IK): Yaklaşan yaklaştı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ezef bodur ormanlık, sık ormanlık demektir. Sıkışma, yaklaşma ve çabuklaşma anlamındadır.
Ezef (helze,ze) Yaranın iyileşmesinden sonra kalan izdir. Mastar olarak yaranın iyileşmeye gitmesi, yaklaşmak anlamları kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والفاء و و ا ي ء معهما
ز و ف، و ز ف، ف و ز، و ف ز، ز ف ي، ز ي ف، أ ز ف مستعملات
زوف:
الزَّوف: يقالُ: الغِلْمان يَتَزاوفونَ، وهو أن يَجيءَ أحدُهم إلى رُكنِ الدّكّان، فيضع يَدَهُ على حَرْفه، ثم يَزُوفُ زوفةً فيستقلّ من مَوْضِعه، ويدورُ حوالَيْ ذلك الدّكّان في الهواء حتّى يَعُود إلى مكانِه، وإنّما يَتَعَلَّمُون بذلك الخِفّة للفُرُوسيّة.
وزف:
وأَمّا وَزَفَ يَزِفُ وزفاً فيجري مجرى زفّ يَزِفُّ زفّاً، وهو سُرعةُ المَشْي، قال الله عزّ وجلّ في قراءة من قرأ: "فأَقْبَلوا إليهِ يَزْفُونَ"، أي: يُسرِعُون.
فوز:
الفَوْزُ: الظَّفَرُ بالخَيْر، والنّجاة من الشّرّ. يقال: فاز بالجنّةِ ونَجا من النّارِ، وقوله جلّ وعزّ: "فلا تَحسبَنَّهم بمَفازةٍ من العذاب"، أي: مَنْجاة.
وفوّز الرَّجُلُ تفويزاً: رَكِبَ المفازة ومضى فيها، قال الشاعر:
لله درُّ رافعٍ أَنَّى اهْتَدَى
خِمساً إذا ماسارها الجيش بكَى
ما سارها مِنْ قَبله إنسٌ يُرَى
فوّز من قُراقِرٍ إلى سُوَى
ومنه يُقالُ لمن مات: فَوَّزَ، أي: صار في مَفازةٍ بين الدُّنيا والآخرة. ويقال: بل سُمِّيَتْ، تطيّراً من الفلاة وهي المَهلكة، كما قيل لِلّديغ: سليم.
وإذا خرج قِدْح قومٍ في القمار قيل: قد فاز، قال الطِّرِمّاح:
وابنِ سَبيلٍ قَرَيْتُه أُصُـلاً		من فَوْزِ قِدْحٍ مَنْسوبةٍ تُلُدُهْ
والفازةُ: من أَبنيةِ الحِزَقِ وغيرها تُبْنَى في العساكر.
وفز:
الوَفَزَةُ: أَنْ تَرَى الإنسانَ مُستَوْفِزاً، قَدِ اسْتَقَلّ على رِجْلَيْه ولمّا يَسْتَوِ قائماً، وقد تهيّأَ للأَفز والوُثُوبِ والمُضِيِّ، يُقالُ: ما لي أراك مُسْتَوْفِزاً لا تَطمئنّ!!
زفي:
الرِّيحُ تَزْفي الغُبارَ والتُّرابَ والسَّحابَ، وكلَّ شَيْءٍ، إذا طَرَدَته ورفعته على وجه الأرض، كما تَزْفي الأمواجُ السّفينةَ.
والزَّفَيان: شِدّةُ هُبُوب الرِّيح، لأنّها تَزْفي كلَّ شيءٍ تَمُرُّ به، وتَسُوقُه معها، قال العجّاج:
يَزْفيهِ والمُفَزَّعُ المَزْفيُّ
من الجَنوبِ سَنَنٌ رَمْليُّ
زيف:
يُقال: زافت عليهم دراهم كثيرة، وهي تَزِيف عليه زَيفا.
والجَمَلُ يَزِيفُ في مَشْيِهِ زَيَفاناً. والمرأة تَزِيفُ في مَشيِها كأنّها تستديرُ. والحمامة تَزِيفُ عند الحَمامِ الذَّكَر، إذا تمشّيتْ بين يَدَيه مُدِلّة، أي: اقترب ودنا.
أزف:
أَوِفَ الشّيءُ يَأْزَفُ أَزَفاً وأُزُرفاً. والآزفةُ القيامة.
والمُتَآزِفُ: المكانُ الضَّيِّق. والمتآزف: الخَطْوُ المُتَقارِب، والمتآزف: القَصيرُ مِن الرّجال، قال:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْف لا مُتَآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـهُ وبـآدِلُـهُ

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الفاء** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ز و ف**، و**ز ف**، **ف و ز**، و**ف ز**، **ز ف ي**، **ز ي ف**، **أ ز ف** مستعملات

**زوف**:
**الزَّوف**: denilir ki: oğlanlar **يَتَزاوفونَ**; bu, onların birinin dükkânın köşesine gelmesi, elini onun kenarına koyması, sonra bir **زوفةً** ile **يَزُوفُ** etmesi; bulunduğu yerden hafifleyip yükselmesi ve o dükkânın çevresinde havada dönmesi, ta ki yerine dönünceye kadar; ancak onlar bununla süvârîlik için hafifliği öğrenirler.

**وزف**:
Ama **وَزَفَ يَزِفُ وزفاً** ise, **زفّ يَزِفُّ زفّاً**’ın yürüdüğü yolda yürür; o, yürüyüşün süratidir. Allah azze ve celle, okuyan kimsenin kıraatinde şöyle dedi: "**فأَقْبَلوا إليهِ يَزْفُونَ**", yani: hızlanırlar.

**فوز**:
**الفَوْزُ**: hayır ile zafere ermek ve şerden kurtuluştur. Denilir: cennet ile **فاز** etti ve ateşten **نَجا** etti. Ve O’nun (celle ve azze) sözü: "**فلا تَحسبَنَّهم بمَفازةٍ من العذاب**", yani: bir kurtuluş.

Ve adam **فوّز** eder, **تفويزاً**: **المفازة**’ye bindi ve onun içinde geçti. Şair dedi:
لله درُّ رافعٍ أَنَّى اهْتَدَى
خِمساً إذا ماسارها الجيش بكَى
ما سارها مِنْ قَبله إنسٌ يُرَى
فوّز من قُراقِرٍ إلى سُوَى

Ve ondan, ölen kimse için denilir: **فَوَّزَ**, yani: dünya ile âhiret arasında bir **مَفازة** içinde oldu. Ve denilir: bilakis ona, **الفلاة**’den (o da helâk edicidir) uğursuzluk savma yoluyla ad verilmiştir; nasıl ki sokulana **سليم** denildi.

Ve bir kavmin **قِدْح**’ı kumarda çıkınca denilir: **قد فاز**. **الطِّرِمّاح** dedi:
وابنِ سَبيلٍ قَرَيْتُه أُصُـلاً		من فَوْزِ قِدْحٍ مَنْسوبةٍ تُلُدُهْ

Ve **الفازةُ**: askerî kamplarda inşa edilen, **الحِزَقِ** ve başkalarının yapılarındandır.

**وفز**:
**الوَفَزَةُ**: insanı **مُستَوْفِزاً** görmendir; iki ayağı üzerinde doğrulup yükselmiş, henüz dimdik ayakta eşitlenmemiş; **الأَفز** ve sıçrama ve gitmeye hazırlanmıştır. Denilir: Niçin seni **مُسْتَوْفِزاً** görüyorum, sükûnet bulmuyorsun!!

**زفي**:
Rüzgâr, tozu ve toprağı ve bulutu ve her şeyi **تَزْفي** eder; onu kovduğu ve yer yüzü üzerinde kaldırdığı zaman; nasıl ki dalgalar gemiyi **تَزْفي** eder.

Ve **الزَّفَيان**: rüzgârın esişinin şiddetidir; çünkü o, üzerinden geçtiği her şeyi **تَزْفي** eder ve onu kendisiyle sürer. **العجّاج** dedi:
يَزْفيهِ والمُفَزَّعُ المَزْفيُّ
من الجَنوبِ سَنَنٌ رَمْليُّ

**زيف**:
Denilir: onların üzerine çokça dirhemler **زافت**; ve o, onun üzerine **زَيفا** olarak **تَزِيف** eder.

Ve deve yürüyüşünde **زَيَفاناً** olarak **يَزِيفُ** eder. Ve kadın yürüyüşünde **تَزِيفُ** eder; sanki yuvarlaklaşır. Ve güvercin, erkek güvercinin yanında **تَزِيفُ** eder; onun iki eli arasında nazlanarak yürüdüğü zaman; yani: yaklaş ve yakın ol.

**أزف**:
**أَوِفَ** olan şey, **يَأْزَفُ أَزَفاً** ve **أُزُرفاً**. Ve **الآزفةُ** kıyamettir.

Ve **المُتَآزِفُ**: dar yerdir. Ve **المتآزف**: birbirine yakın adım atıştır. Ve **المتآزف**: erkeklerden kısa olandır. Dedi ki:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْف لا مُتَآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـهُ وبـآدِلُـهُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَزِفَ الترحُّلُ يأْزَفُ أَزَفاً، أي دنا وأَفِدَ. ومنه قوله تعالى: "أَزِفَتِ الآزِفَةُ" يعني القيامة. وأَزِفَ الرجُل، أي عَجِلَ، فهو آزِفٌ والمتآزِفُ: القصيرُ، وهو المتداني.

##### Türkçe

**أَزِفَ** göçüp gitme **يأْزَفُ** **أَزَفاً**; yani yaklaştı ve **أَفِدَ**. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**أَزِفَتِ الآزِفَةُ**” yani kıyamet. Ve **أَزِفَ** adam; yani acele etti; o hâlde o **آزِفٌ**’dir. Ve **المتآزِفُ**: kısa boylu; ve o, birbirine yaklaşan (yakın duran)dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز ف ( و ا ي ء )
زوف ، وزف ، زيف ، زفي ، فوز ، أزف ، وفز ، أفز ، زأف .
زوف : قال الليث : الزَّوْف ، يقال : إن الغِلمان يتزاوَفون ، وهو أن يجيءَ أحدُهم إلى رُكن الدكان فيضع يده على حرفه ثم يزُوف زَوْفَةً فيستقلّ من موضعه ويدور حواليْ ذلك الدكّان في الهواء حتى يعودَ إلى مكانه ، وإنما يتعلمون بذلك الخفّة للفُروسية .
وقال ابن دريد : الزَّوفُ : زَوْفُ الحمامة : إذا نَشَرَتْ جناحيها وذنبها عَلَى الأرض . وكذلك زَوْف الإنسان إذا مشى مسترخِيَ الأعضاء .
وزف ( زيف ) : قال : وزفْتُه وَزفاً : إذا استعجَلْتَه .
وقال الليث : قرىء : ( فأقبلوا إليه يَزِفُون ) ( الصافات : 94 ) ، بتخفيف الفاء ، من وَزَفَ يَزِف : إذا أسرع ، مثل : زَفّ يَزِفُّ .
قال الفرّاء : لا أعرف وَزَف في كلام العرب ، وقد قرىء به .
وزعم الكسائيُّ أنه لا يعرفها .
وقال الزجاج : عرف غيرُ الفرّاء : ( يَزفُون ) بالتخفيف بمعنى يُسْرِعون ، وقال : هي صحيحة .
وروى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي يقال : وزَفَ وأَوْزَفَ ووَزَّفَ : إذا أَسرع .
وقال غيره : التّوازُف : المُنَاهَدة في النّفقات ، يقال : توازَفوا بينهم ، وأنشد :
عِظَامُ الجِفانِ بالعَشِيّة والضُّحا
مَشاييطُ للأبْدَانِ عند التَّوَازف
وأما زافَ يَزِيف ، فإنه يقال للجمَل هو يَزِيف في مشيَتِه زيفاناً وهي سُرْعةٌ في تَمَايل ؛ وأَنشد :
أَنْكَبُ زَيافٌ وما فيه نكَبْ
والمرأة تَزِيف في مِشْيتها كأنّها تَستدِير . والحمامةُ تَزِيف عند الحَمامِ الذَّكَر إذا تمشّت بين يديه مُدلِة . والزَّيف من حنقه الدراهم ، ويقال : زافَتْ عليه دَرَاهِمُه ، وهي تَزِيف ، أي : صارتْ مردودة الغِشِّ فيها ، وقد زُيِّفَتْ : إذا رُدّت .
ورُوِي عن عُمَر أنه قال : من زافَتْ عليه
دراهمهُ فليأتِ بها السُّوق وليشترِ بها سَحْقَ ثوب ، ولا يُحالِف الناسَ عليها أنّها جياد .
وقال اللّحياني : يقال : زَافَ الدِّرهمُ والقَوْلُ يَزِيف ، وهو زَيْف وزأيف ، وزِفْتُه أنا وزَيّفْته .
قال : وزفتُ الحائطَ : إذا قفزته .
وقول عدي بن زيد :
تركوني لدى قصور وأعراض لقصور لزيفهن مراقي
الزيف : شُرَف القصور واحدتها زيفة : سميت بذلك لأن الحمام يزيف عليها من شرفة إلى شرفة .
( أفز ) : عَمْرو عن أبيه : الأفْزُ بالزاي : الوَثْبة بالعَجَلة . والأفْرُ بالراء : العَدْو ، يقال : أَفَرَ يأْفِرُ والأبْزُ مِثْل الأفْر .
وفز : قال الليث : الوَفَزةَ : أن تَرَى الإنسان مستوفِزاً ، قد استقلّ على رِجْليه ، ولما يستوِ قائماً ، وقد تهيأ للأفْز والوُثُوب والمُضِيِّ يقال له : اطمئِنّ فإنّي أراكَ مستوفِزاً .
قلتُ : والعَرَب تقول : فلانٌ على أوْفازٍ وعلى وَفْزٍ ، أي : على حَدِّ عَجَلة .
وقال أبو مُعَاذ : المستوفِز : الّذي قد رَفَع أليَتَه ووَضع رُكبتيه ، قاله في تفسيرِ قوله : ( الْمُبْطِلُونَ وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ ) ( الجاثية : 28 ) .
قال مجاهد : على الرُّكَب مستَوْفِزين .
قال أبو بكر : الوَفْز : ألا يطمئن في قعوده ؛ يقال : قعد على أوفاز من الأرض ، ووِفاز ، وأَنشد :
أَسُوق عيْراً مائلَ الجَهاز
صَعْباً يُنزيّني على أوفاز
فوز : قال الليث : الفَوْز : الظَّفَر بالخَيْر ، والنَّجاة من الشرّ ، يقال : فازَ بالخَيْر ، وفاز من العذاب . .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ ) ( آل عمران : 188 ) .
قال الفراء : معناه ببعيد من العذاب .
وقال أبو إسحاق : بمَنجاة ، قال : وأصلُ المفَازة مَهلَكة فتفاءَلوا .
وقال : فازَ إذا لَقِي ما يَغتبِط به ، وتأويلُه : التباعُد من المكْروه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : فَوَّزَ الرجلُ : إذا رَكِب المَفَازَة . وفَوَّز : إذا مات ، وأَنشَد :
فَوَّزَ مِن قُراقِرٍ إلى سُوَى
خَمْساً إذا ما ركب الجَيْشَ بكى
وقال ابن الأعرابيّ : سُمِّيت الفَلاةُ مفَازةً لأنَّ مَن خَرَج منها وقطَعَها فاز .
ويقال : فاوَزْتُ بينَ القومِ وفارَضْتُ بمعنًى واحد .
ثعلب عن الأعرابي : سميت المفازة من فوَّز الرجل إذا مات ، يقال : فوَّز إذا مضى .
وقال ابن شميل : المفَازة : الفَلاة التي لا ماءَ فيها ، وإذا كانت ليلتين لا ماءَ فيها فهي مَفَازة ، وما زاد على ذلك كذلك ، وأما الليلة واليوم فلا تُعَدُّ مفَازة .
وقال أبو زيد : المفَازةُ والفَلاةُ : إذا كان بين الماءَين رِيْع من وِرْدِ الإبل وغِبٌّ مِن وِرْدِ سائرِ الماشية وهي الفَيْفَاةُ ولم يعرف الفَيْف .
وقال الليث : فَوّزَ الرجلُ تفويزاً : إذا رَكِب المفَازةَ ومَضى فيها . ويقال للرّجل إذا مات : قد فَوَّز ، أي : صار في مَفازةٍ ما بين الدنيا والآخرة من البَرْزخ الممدود .
قال : وإذا تَسَاهَم القومُ على المَيْسر فكُلّ ما خَرَج قِدْحُ رجلٍ قيل : قد فاز فَوْزاً ، وقال الطِّرِمّاح :
وابن سَبِيلٍ قَرَيْتُهُ أُصُلاً
مِنْ فَوْزِ قِدْحٍ منسوبةٍ تُلُدهْ
قال : والفَازةُ من أبنية الحِزَق وغيرِها تُبنى في العساكر .
زأف : أبو عُبيد عن الكسائي : موْتٌ زُؤافٌ وزؤام . وقد أَزأَفْتُ عليه ، أي : أجهَزْتُ عليه وأزأمْتُه على الشيء : إذا أكرهتَه .
زفي : قال الليث : الرِّيحُ تَزْفِي الغُبارَ والسّحابَ وكلَّ شيء : إذا رَفَعَتْه وطرَدَتْه على وَجْهِ الأرض ، كما تَزفِي الأمواجُ السفينةَ .
وقال العجّاج :
يَزْفيه والمُفَزّعُ المَزْفِيُّ
من الجَنُوبِ سَنَنٌ رَمْلِيُّ
وقال أبو العباس : الزَّفَيان ميزانُه فعَيال فينصرِف في حالَيه ، مِن زفَن : إذا نَزَا .
قال : وإذا أخذتَه من الزَّفْيِ وهو تحريك الرِّيح للقصب والتّراب فاصرِفْه في النَّكرة وامنْعه الصَّرْفَ في المعرفة ، وهو فَعَلانُ حينئذٍ .
ويقال : زَفَى السَّرابُ الآلَ ، وزَهَاه وحَزَاه : إذا رفَعَه ، وأنشَد :
وتحتَ رَحْلي زفَيانٌ مَيْلَعُ
قال أبو سعيد : هو يزفي بنفسه ، أي : يجود بنفسه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ أَزفَى : إذا نَقَل شيئاً من مكانٍ إلى مكان ، ومنه : أزفَيْتُ العَروسَ : إذا نقَلْتَهَا من بيتِ أبوَيْها إلى بيتِ زوجها .
أزف : قال الليث وغيرُه : كلّ شيء اقتربَ فقد أَزِف أَزفاً .
وقال الله تعالى : ( ( الاُوْلَى أَزِفَتِ الاَزِفَةُ ) ( النجم : 57 ) ، أي : دنَت القيامة .
قال : والمتآزفُ : المكان الضيّق .
والمتآزفْ : الخَطْوُ المتقارِبُ .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : المتآزف : القصيرُ من الرّجال ، وأَنشَد :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبآدِلُه

##### Türkçe

ز ف ( و ا ي ء )
**زوف** , ve **وزف** , **زيف** , **زفي** , **فوز** , **أزف** , **وفز** , **أفز** , **زأف** .
**زوف** : Leys dedi: **الزَّوْف**; denilir ki: şüphesiz oğlanlar **يتزاوَفون**; bu, onların birinin dükkânın köşesine gelmesi, elini onun kenarına koyması, sonra bir **زَوْفَةً** ile **يزُوف** etmesi; böylece bulunduğu yerden hafifleyip yükselmesi ve o dükkânın çevresinde havada dönmesi, ta ki yerine dönünceye kadar; ancak onlar bununla süvarilik için hafifliği öğrenirler.
İbn Düreyd dedi: **الزَّوفُ**: güvercinin **زَوْفُ**’u; iki kanadını ve kuyruğunu yere yaydığı zaman. Aynı şekilde insanın **زَوْف**’u, organları gevşek olarak yürüdüğü zaman.
**وزف** ( **زيف** ) : dedi: onu **وَزفاً** ile **وزفْتُه**: onu acele ettirdiğim zaman.
Leys dedi: şöyle okunmuştur: ( **فأقبلوا إليه يَزِفُون** ) ( الصافات : 94 ) , **الفاء**’nın hafifletilmesiyle; **وَزَفَ يَزِف**’den: hızlandığı zaman; şu gibi: **زَفّ يَزِفُّ**.
Ferrâ dedi: Arapların sözünde **وَزَف**’i tanımıyorum; onunla okunmuş olduğu hâlde.
Kisâî, onu tanımadığını iddia etti.
Zeccâc dedi: Ferrâ’dan başkası **( يَزفُون )**’u hafifletmeyle “hızlanırlar” mânasında tanıdı; dedi: o sahihtir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denilir ki: **وزَفَ** ve **أَوْزَفَ** ve **وَزَّفَ**: hızlandığı zaman.
Başkası dedi: **التّوازُف**: nafakalarda karşılıklı yardımlaşmadır; denilir ki: aralarında **توازَفوا**; ve şu beyit okundu:
عِظَامُ الجِفانِ بالعَشِيّة والضُّحا
مَشاييطُ للأبْدَانِ عند التَّوَازف
Ama **زافَ يَزِيف**’e gelince; deve için denilir: yürüyüşünde **يَزِيف** eder, **زيفاناً**; o, sallanış içinde bir sürattir; ve şu beyit okundu:
أَنْكَبُ زَيافٌ وما فيه نكَبْ
Kadın yürüyüşünde **تَزِيف** eder; sanki dönüp durur. Güvercin de erkek güvercinin yanında, onun önünde nazlanarak yürüdüğü zaman **تَزِيف** eder. **الزَّيف** ise dirhemlerin sahtesindendir; denilir ki: onun üzerine dirhemleri **زافَتْ**; onlar **تَزِيف** eder; yani içinde hile bulunduğu için reddedilmiş oldu; ve **زُيِّفَتْ**: reddedildiği zaman.
Ömer’den rivayet olundu ki dedi: kimin üzerine
dirhemleri **زافَتْ** olursa, onları çarşıya getirsin ve onlarla bir elbisenin ince aşınmışını satın alsın; onların iyi olduğunu diye insanlar üzerine yemin ettirmesin.
Lihyânî dedi: denilir: dirhem ve söz **زَافَ** eder, **يَزِيف** eder; o **زَيْف** ve **زأيف**’tir; ben onu **زِفْتُه** ve onu **زَيّفْته**.
Dedi: duvarı **وزفتُ**: onu aştığım zaman.
Adî b. Zeyd’in sözü:
تركوني لدى قصور وأعراض لقصور لزيفهن مراقي
**الزيف**: köşklerin şerefeleridir; bir tanesi **زيفة**’dir; buna böyle ad verildi; çünkü güvercin onun üzerinde bir şerefeden bir şerefeye **يزيف** eder.
( **أفز** ) : Amr, babasından: **الأفْزُ** **بالزاي**: acele ile sıçrayıştır. **والأفْرُ** **بالراء**: koşmadır; denilir: **أَفَرَ يأْفِرُ**; ve **الأبْزُ** **مِثْل** **الأفْر**.
**وفز** : Leys dedi: **الوَفَزةَ**: insanı **مستوفِزاً** görmendir; iki ayağı üzerinde hafiflemiş, henüz dimdik ayakta olmamış; **الأفْز**’e, sıçrayışa ve gitmeye hazırlanmış; ona denilir: sakin ol; çünkü seni **مستوفِزاً** görüyorum.
Ben dedim: Araplar der ki: falan kimse **على أوْفازٍ** ve **على وَفْزٍ**; yani: acele sınırı üzeredir.
Ebû Muâz dedi: **المستوفِز**: kalçasını kaldırmış ve dizlerini koymuş olandır; bunu şu sözün tefsirinde söyledi: ( **الْمُبْطِلُونَ وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ** ) ( الجاثية : 28 ) .
Mücâhid dedi: dizler üzerinde **مستَوْفِزين** olarak.
Ebû Bekir dedi: **الوَفْز**: oturuşunda sükûnet bulmamasıdır; denilir: yerden **على أوفاز** üzerine oturdu; ve **وِفاز**; ve şu beyit okundu:
أَسُوق عيْراً مائلَ الجَهاز
صَعْباً يُنزيّني على أوفاز
**فوز** : Leys dedi: **الفَوْز**: hayırla zafere erişmektir ve şerden kurtuluştur; denilir: hayırla **فازَ** etti; azaptan **فاز** etti. .
Allah, aziz ve celil, dedi: ( **فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِّنَ الْعَذَابِ** ) ( آل عمران : 188 ) .
Ferrâ dedi: mânası: azaptan uzak ile.
Ebû İshâk dedi: bir kurtuluş ile; dedi: ve **المفَازة**’nin aslı bir helâktir; sonra uğur saydılar.
Dedi: **فازَ**: sevineceği şeye rastladığı zaman; onun te’vili: hoş olmayan şeyden uzaklaşmadır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **فَوَّزَ** etti: **المَفَازَة**’ye bindiği zaman. Ve **فَوَّز**: öldüğü zaman; ve şu beyit okudu:
فَوَّزَ مِن قُراقِرٍ إلى سُوَى
خَمْساً إذا ما ركب الجَيْشَ بكى
İbnü’l-A‘râbî dedi: çöl **مفَازة** diye adlandırıldı; çünkü ondan çıkan ve onu kat eden kimse **فاز** etti.
Denilir: kavim arasında **فاوَزْتُ** ettim ve **فارَضْتُ** ettim; tek bir mânada.
Sa‘leb, bedevîden: **المفازة** adlandırıldı, adam öldüğü zaman **فوَّز**’den; denilir: **فوَّز**: geçtiği zaman.
İbn Şümeyl dedi: **المفَازة**: içinde su olmayan çöldür; iki gece su yoksa o bir **مَفَازة**’dir; bundan fazlası da böyledir; ama bir gece ve bir gün ise **مفَازة** sayılmaz.
Ebû Zeyd dedi: **المفَازةُ** ve **الفَلاةُ**: iki su arasında, develerin suya gelişinden bir **رِيْع** ve diğer hayvanların suya gelişinden bir **غِبّ** olduğu zaman; o **الفَيْفَاةُ**’dır; **الفَيْف**’i tanımadı.
Leys dedi: adam **فَوّزَ** etti, **تفويزاً**: **المفَازة**’ye bindiği ve onda yürüyüp gittiği zaman. Ve adam öldüğü zaman ona denilir: **قد فَوَّز**; yani: dünya ile âhiret arasında uzatılmış berzahdan bir **مَفازةٍ**’de oldu.
Dedi: kavim **المَيْسر** üzerine kura çekiştiği zaman, her ne zaman bir adamın oku çıktıysa denilir: **قد فاز فَوْزاً**; ve Tırimmâh dedi:
وابن سَبِيلٍ قَرَيْتُهُ أُصُلاً
مِنْ فَوْزِ قِدْحٍ منسوبةٍ تُلُدهْ
Dedi: ve **الفَازةُ**: **الحِزَق** ve başkalarının yapılarındandır; askerî kamplarda yapılır.
**زأف** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **موْتٌ زُؤافٌ** ve **زؤام**. Ve onun üzerine **أَزأَفْتُ** ettim; yani: onun işini bitirdim; ve onu bir şey üzerine **أزأمْتُه**: onu zorladığım zaman.
**زفي** : Leys dedi: rüzgâr tozu, bulutu ve her şeyi **تَزْفِي** eder: onu kaldırdığı ve yer yüzü üzerinde sürdüğü zaman; tıpkı dalgaların gemiyi **تَزفِي** etmesi gibi.
A‘câc dedi:
يَزْفيه والمُفَزّعُ المَزْفِيُّ
من الجَنُوبِ سَنَنٌ رَمْلِيُّ
Ebû’l-Abbâs dedi: **الزَّفَيان**’ın vezni **فعَيال**’dır; böylece iki hâlinde de sarf olunur; **زفَن**’den: sıçradığı zaman.
Dedi: onu **الزَّفْيِ**’den aldığın zaman—ki o, rüzgârın kamışı ve toprağı hareket ettirmesidir—onu nekirede sarf et ve marifede sarfı men et; o vakit o **فَعَلانُ**’dır.
Denilir: serap, parıltıyı **زَفَى** etti; ve **زَهَاه** ve **حَزَاه**: onu kaldırdığı zaman; ve şu beyit okundu:
وتحتَ رَحْلي زفَيانٌ مَيْلَعُ
Ebû Saîd dedi: kendisiyle **يزفي** eder; yani: canını cömertçe verir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَزفَى**: bir şeyi bir yerden bir yere naklettiği zaman; ondan: gelini **أزفَيْتُ**: onu anne-babasının evinden kocasının evine naklettiğim zaman.
**أزف** : Leys ve başkası dedi: her şey yaklaştıysa, **أَزِف** etti, **أَزفاً**.
Allah تعالى dedi: ( ( **الاُوْلَى أَزِفَتِ الاَزِفَةُ** ) ( النجم : 57 ) , yani: kıyamet yaklaştı.
Dedi: ve **المتآزفُ**: dar yerdir.
Ve **المتآزفْ**: birbirine yakın adımdır.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **المتآزف**: erkeklerden kısa olandır; ve şu beyit okundu:
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبآدِلُه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والزاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أزف) الهمزة والزاء والفاء يدلّ على الدّنُوّ والمقارَبة، يقال أزِفَ الرّحيلُ([1]) إذا اقترب ودنا. قال الله تعالى: ﴿أَزِفَتِ الآزِفَةُ﴾ [النجم 57]، يعني القيامة. فأما المتَآزِف فمن هذا القياس، يقال رجل مُتآزف أي قصير متقارب الخَلْق. قالت أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة([2]):
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
قال الشّيبانيّ: الضّيّقُ الخُلُق. وأنشد:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
المُجَذَّر: القصير. والجاذي: اليابس. وهذا البيت لا يدلُّ على شيء في الخُلُق وإنما هو في الخَلْق وإنما أراد الشاعرُ القصيرَ. ويقال تآزَفَ القوم إذا تَدَانَى بعضُهم من بَعْض. قال الشّيبانيّ: أزَفَنِي فلانٌ أي أعجلني يُؤزِفُ إيزَافاً. والمآزِف: المواضع القذِرة، واحدتها* مأزَفَةٌ. وقال:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ([3])وذلك لا يكاد يكون إلا في مَضِيق.
(أزق) الهمزة والزاء والقاف قياسٌ واحد وأصلٌ واحد، وهو الضّيق. قال الخليل وغيره: الأَزْقُ الضِّيق في الحرب، وكذلك يدعى مكان الوَغَى المأزِق. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استُؤْزِق على فلانٍ إذا ضاق عليه المكان فلم يُطِقْ أن يَبْرُز. وهو في شعر العجّاج:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا([4]) *
(أزل) وأما الهمزة والزاء واللام فأصلان: الضِّيق، والكَذِب. قال الخليل: الأزْل الشدّة، تقول هم في أَزْلٍ من العَيْشِ إذا كانوا في سَنَةٍ أو بَلْوَى. قال:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا([5])قال الشّيبانيّ: أزَلْتُ الماشية والقومَ أَزْلاً أي ضيّقْت عليهم. وأُزِلَتِ الإبلُ: حُبِست عن المرعَى. وأنشد ابن دُرَيد:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
ويقال أُزِلَ القوم يُؤْزَلُونَ إذا أجْدَبُوا. قال:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ([6])السَّمارُ: المَذيِق الذي يكثر ماؤُه. والآزِل: الرجل المُجْدِب. قال شاعر:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ([7])
قال الخليل: يقال أَزَلْتُ الفرسَ إذا قَصَّرْتَ حبْلَه ثم أرسلتَه في مَرْعىً. قال أبو النّجم:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ([8]) *
وأما الكَذِب فالإزْل، قال ابن دارة([9]):
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ([10])وأَما الأزَل الذي هو القِدَم فالأصل ليس بقياس، ولكنّه كلامٌ مُوجَزٌ مُبدَل، إنّما كان "لم يَزَلْ" فأرادوا النّسبة إليه فلم يستقم، فنسَبُوا إلى يَزَل، ثم قلبوا الياء همزة فقالوا أَزَلِيٌّ، كما قالوا في ذي يَزَن([11]) حين نسبوا الرُّمْحَ إليه: أَزَنيٌّ.
(أزم) وأما الهمزة والزاء والميم فأصلٌ واحد، وهو الضِّيق وتَداني الشيء من الشيء بشدّةٍ والتِفَافٍ. قال الخليل: أَزَمْتُ وأنا آزِمٌ. والأزْم شدّة العَضّ. والفرسُ يأزِم على فأس اللِّجام. قال طرَفَة:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ([12])قال العامريّ: يقأل أزَمَ عليه إذا عَضَّ ولم يفتح فَمَه. قال أبو عُبيد: أزَمَ عليه إذا قبض بفمه، وبَزَم إذا كان بمقدَّم فيه. والحِمْـيَةُ تسمّى أزْماً من هذا، كأنّ الإنسان يُمسِكُ على فمه. ويقال أزَم الرّجل على صاحبه أي لزِمه، و آزَمَني كذا أي ألزَمَنِيه. والسّنة أَزمَةٌ للشِّدَّة التي فيها. قال:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
وأنشد أبو عمرو:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
قال الأصمعي: سنَةٌ أَزُومٌ وأَزامِ مخفوضة، قال:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ([13])
والأمْر الأَزُوم المُنكَر. قال الخليل: أَزَمْت العِنَانَ والحَبْل فأنا آزِمُ وهو مأْزُومٌ، إذا أحكَمْتَ ضَفْرَهُ. والمَأْزِم: مضيق الوادي ذِي الحُزُونة. والمأْزِمان: مَضيقَان بالحَرَم.
(أزي) الهمزة والزاء وما بعدهما من المعتلّ أصلان، إليهما ترجع فروعُ الباب كلِّه بإعمالِ دقيقِ النَّظر: أحدهما انضمام الشيءِ بعضهِ إلى بعضٍ، والآخر المحاذاة. قال الخليل أزَى الشيءُ يأزِي إذا اكتنَز بعضُهُ إلى بعض وانضمّ. قال:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
قال الشّيبانيّ: أَزَتِ الشمس للمغيب أزْياً. وأَزَى الظل يَأْزِي أزْياً وأُزِيّاً إذا قلَصَ. وأنشد غيره:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ([14]) *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
وإذا نقَصَ الماء قيل أَزَى، والقياس واحد. وكذلك أزَى المالُ. قال:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
ومن الباب قول الفرّاء: أَزَأْتُ عن الشيء إذا كَعَعْت عنه، لأنه إذا كَعّ تَقَبَّضَ وانضمّ. فهذا أحد الأصلين، والآخر الإزاء وهو الحِذاء، يقال آزيت فلاناً أي حاذيتهُ. *فأما القيّم الذي يقال له الإزاء فمن هذا أيضاً، لأنّ القيِّم بالشيء يكون أبداً إزَاءَه يَرقُبُه. وكذلك إزاء الحوض، لأنه محاذٍ ما يقابلُه. قال شاعر([15]) في الإزاء الذي هو القيّم:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ([16])قال أبو العَميثَل: سألني الأصمعيّ عن قول الراجز في وصف حوض:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
فقلت، الإزاء مصَبّ الدّلو في الحوض. فقال لي: كيف يشبّه مصبّ الدّلو بالظَّرِبان؟! فقلت: ما عندك فيه؟ قال لي: إنما أراد المستَقِيَ، من قولك فلان إزاءُ مالٍ إذا قام به [ووَلِيَه([17])]. وشبَّهه بالظَّرِبان لِذَفَرِ([18]) رائحته. وإمّا إزاء الحوض
فمصبّ الماء فيه، يقال آزيتُ الحوض إيزاء. قال الهذلي([19]):
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ([20])وتقول آزيتُ، إذا صَبَبْتَ على الإزاءِ. قال رؤبة:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي([21]) *
وبعضهم يقول: إنما هو من قولك أَزَيتُ على صَنيع فلانٍ أي أضْعَفْتُ فإن كان كذا فلأن الضِّعفين كلُّ واحدٍ منهما إزاءَ الآخر. ويقال ناقة أَزِيَةٌ([22]) إذا كانت لا تشرب إلا من إزاءِ الحوض.
(أزب) الهمزة والزاء والباء أصلان: القِصَر والدقّة ونحوهما، والأصل الآخر النَّشاط والصَّخَب في بَغْي. قال ابن الأعرابي: الإزْب القصير. وأنشد:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا([23])وقال الخليل: الإزْب الدقيق المفاصل، والأصل واحد. ويقال هو البخيل. من هذا القياس الميزاب والجمع المآزيب، وسمّي لدقته وضيق مجرى الماء فيه. الأصل الثاني، قال الأصمعي: الأُزْبيّ([24]) السّرعة والنشاط. قال الراجز([25]):
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ([26]) *
قال الكسائيّ: أُزْبيٌّ وأزابيُّ الصَّخَب. وقوسٌ ذاتُ أُزْبيّ، وهو الصوت العالي. قال([27]):
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا([28])قال أبو عمرو: الأَزَابيُّ البغي([29]). قال:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ([30]) *** مما عليها دحمس([31])
(أزح) الهمزة والزاء والحاء. يقال أزَح إذا تخلَّف عن الشيء يَأْزِحُ. وأزح إذا تقبّض ودنا بعضُه من بعض([32]).
(أزد) قبيلة، والأصل السين، وقد ذكر في بابه.
(أزر) الهمزة والزاء والراء أصل واحد، وهو القوّة والشدّة، يقال تأزّر النّبت، إذا قوي واشتدّ. أنشدنا عليُّ بن إبراهيم القطّان قال: أملى علينا ثعلب:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما([33])
يصف كثرةَ النّبات وأنّ الشاءَ تنام فيه فلا تُرى. والأزْرُ: القوّة، قال البَعِيث:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ([34])
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "الرجل".
([2]) نسب في الحماسة (1: 381) واللسان (أزف) إلى العجير السلولي.
([3]) البيت للهيثم بن حسان التغلبي كما في اللسان.
([4]) وردت هذه الكلمة الأخيرة فقط في الأصل. وإكمال البيت من الديوان 40. وقبله:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) أزل آزل: شديد. والبيتان في اللسان (أزل).
([6]) الشعر لأبي مكعت الأسدي كما في الجمهرة (3: 255) والبيت في اللسان (أزل).
([7]) البيت لأسامة بن الحارث الهذلي، كما في الجمهرة (1: 264) والجزء الثاني من مجموعة أشعار الهذليين ص103.
([8]) البيت في اللسان (13: 13).
([9]) هو عبد الرحمن بن مسافع بن دارة، شاعر إسلامي، ترجم له أبو الفرج في (21: 49-57).
([10]) وكذا جاءت رواية البيت في اللسان (13: 14)، وصواب الرواية: "حب جمل" و"جمل" اسم صاحبته، وقد تكرر ذكرها في الأغاني (21: 50) في أبيات القصيدة.
([11]) قال ابن جني: ذو يزن غير مصروف، وأصله يزأن، بدليل قولهم رمح يزأني وأزأني. انظر اللسان (17: 348).
([12]) البيت في ديوان طرفة 59.
 ([13]) ويروى: "أزوم" كما في اللسان (14: 282).
 ([14]) في الأصل: "بشيخك"، تحريف.
([15]) هو حميد بن ثور الهلالي، كما في اللسان (18: 34).
([16]) في الأصل: "قاعدة"، وصواب الرواية ما أثبت من اللسان، وما سيأتي في (عيش) حيث نسبه إلى حميد. ورواه في المحكم:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
 ([17]) التكملة من اللسان.
([18]) في اللسان: "لدفر" بالدال المهملة، وهما بمعنى.
([19]) هو صخر الغي الهذلي، كما في اللسان (20: 161). ورواه في (2: 283) بنسبة الهذلي فقط، وهو مطلع قصيدة له في شرح أشعار الهذليين ص6.
([20]) المنى، بالفتح والقصر: القدر والمنية. ورسمت في الأصل بالألف، والوجه الياء. والأهاضب، أراد الأهاضيب فحذف الياء اضطراراً. وهو جمع أهضوبة، وهي الهضبة. وروي في اللسان (2: 283): "لعمر أبي عمرو"، وهي رواية الهذليين. وأبو عمرو هو أخو صخر الغي.
([21]) في الأصل: "تغرف" و"توزي"، صوابهما من اللسان (2: 481/ 19 : 35). وفي الديوان ص 64: "أغرف من ذي حدب وأوزي". وقبل البيت كما في الديوان واللسان (19: 35):
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
 ([22]) يقال أزية وآزية.
([23]) البيت مع قرين له في اللسان (أزب).
([24]) الوجه فيه أن يكون في مادة (زبي) كما في اللسان (19: 72)، ووزنه أفعول.
([25]) هو منظور بن حبة، كما في اللسان (1: 201/ 19: 72) والجمهرة (3: 365-366) وقبل البيت:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
 ([26]) الإدب، بالكسر: العجب، كما نقل في اللسان عن ابن فارس.
([27]) هو صخر الغي، كما في اللسان (15: 128/19: 73).
([28]) ردمت: صوتت بالإنباض. والهزم: الصوت. والباغي: الذي يطلب الشيء الضال. ورواية اللسان: "في إثر ما فقدوا"، والمعنى يتوجه بكلا الروايتين، فهم يصيحون عند الطلب، وهم يضجون عند حصولهم على ما فقدوا.
([29]) كذا، وفي اللسان أنه ضروب مختلفة من السير.
([30]) ذات دهرس: ذات خفة ونشاط. وهذا البيت في اللسان (دهرس).
([31]) كذا ورد البيت على ما به من نقص.
([32]) لم يصرح بالأصل المعنوي للمادة وذلك لقلة مفرداتها، فاكتفى بالشرح عن النص على المعنى السائر فيها.
([33]) وكذا روايته في اللسان (5: 76) لكن في (13: 243): "حتى تخيلت" وهما صحيحتان؛ يقال وجدت أرضا متخيلة ومتخايلة، إذا بلغ نبتها المدى وخرج زهرها.
([34]) روايته في اللسان (5: 75): "من أمره ما يعاجله"؛ ولعلهما من قصيدتين له.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الزاء** وما بعدهما في الثلاثي)

(**أزف**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الفاء**, yakınlık ve yaklaşmaya delâlet eder; “**أزِفَ الرّحيلُ**” denir; yaklaştığı ve yaklaştığı zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أَزِفَتِ الآزِفَةُ**﴾ [النجم 57]; yani kıyamet. Amma **المتَآزِف** ise bu kıyastandır; “adam **مُتآزف**” denir; yani kısa, yaratılışı birbirine yakın (az aralıklı). **أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة**([2]) dedi:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
**الشّيبانيّ** dedi: yaratılışı dar (sıkı). Ve okudu:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
**المُجَذَّر**: kısa. **الجاذي**: kuru. Bu beyit, yaratılışta bir şeye delâlet eder; huyda hiçbir şeye delâlet etmez; şair ancak kısayı kastetmiştir. “**تآزَفَ القوم**” denir; birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştığı zaman. **الشّيبانيّ** dedi: “**أزَفَنِي** falan” yani beni acele ettirdi; “**يُؤزِفُ** **إيزَافاً**”. Ve **المآزِف**: pis yerlerdir; tekili **مأزَفَةٌ**. Ve dedi:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ([3])ve bu, ancak bir darlıkta neredeyse olur.

(**أزق**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**القاف** tek bir kıyastır ve tek bir asıldır; o da darlıktır. **الخليل** ve başkaları dedi: **الأَزْقُ** savaşta darlıktır; ve aynı şekilde savaş yeri **المأزِق** diye adlandırılır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**استُؤْزِق** falanın üzerine” denir; yer ona daraldığı zaman, ortaya çıkmaya güç yetiremediğinde. Ve o, **العجّاج**’ın şiirindedir:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا([4]) *

(**أزل**) Amma **الهمزة** ve**الزاء** ve**اللام** ise iki asıldır: darlık ve yalan. **الخليل** dedi: **الأزْل** şiddettir; “onlar geçimde **أَزْلٍ** içindedir” dersin; bir kıtlık yılında yahut bir belâda oldukları zaman. Dedi:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا([5])**الشّيبانيّ** dedi: “**أزَلْتُ** davarı ve kavmi **أَزْلاً**” yani onlara daralttım. Ve “**أُزِلَتِ الإبلُ**”: otlaktan alıkonuldu. **ابن دُرَيد** okudu:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
Ve “**أُزِلَ القوم** **يُؤْزَلُونَ**” denir; kuraklığa düştükleri zaman. Dedi:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ([6])**السَّمارُ**: suyu çok olan dar geçit. Ve **الآزِل**: kuraklığa düşmüş adam. Bir şair dedi:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ([7])
**الخليل** dedi: “**أَزَلْتُ** atı” denir; ipini kısalttığın, sonra onu bir otlağa saldığın zaman. **أبو النّجم** dedi:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ([8]) *
Amma yalan ise, **الإزْل**’dir. **ابن دارة**([9]) dedi:
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ([10])Ve amma kıdem olan **الأزَل** ise, asıl kıyas üzere değildir; fakat o, değiştirilmiş veciz bir sözdür; aslında “**لم يَزَلْ**” idi; ona nisbeti istediler de düzgün olmadı; böylece **يَزَل**’e nisbet ettiler, sonra **الياء**’yı **همزة**’ye çevirdiler de “**أَزَلِيٌّ**” dediler; tıpkı **ذي يَزَن**([11]) hakkında, mızrağı ona nisbet ettiklerinde “**أَزَنيٌّ**” demeleri gibi.

(**أزم**) Amma **الهمزة** ve**الزاء** ve**الميم** ise tek bir asıldır; o da darlık ve bir şeyin bir şeye şiddetle ve sarılma ile çok yaklaşmasıdır. **الخليل** dedi: “**أَزَمْتُ** ve ben **آزِمٌ**.” Ve **الأزْم** ısırmanın şiddetidir. Ve at, gemin demiri üzerine **يأزِم** eder. **طرَفَة** dedi:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ([12])**العامريّ** dedi: “üzerine **أزَمَ**” denir; ısırdığı ve ağzını açmadığı zaman. **أبو عُبيد** dedi: “üzerine **أزَمَ**” ağzıyla kavradığı zaman; ve “**بَزَم**” ağzının ön tarafında olduğu zaman. Ve **الحِمْـيَةُ** buna göre **أزْماً** diye adlandırılır; sanki insan ağzı üzerine tutar. Ve “adam, arkadaşına **أزَم** etti” denir; yani ona yapıştı; ve “bana şu **آزَمَ** etti” yani onu bana zorunlu kıldı. Ve yıl, içindeki şiddet için **أَزمَةٌ**’dir. Dedi:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
Ve **أبو عمرو** okudu:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
**الأصمعي** dedi: **سنَةٌ أَزُومٌ** ve **أَزامِ** mecrûr; dedi:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ([13])
Ve **الأمْر الأَزُوم**: inkâr edilen iş. **الخليل** dedi: “**أَزَمْت** dizgini ve ipi; ben **آزِمُ**’im ve o **مأْزُومٌ**’dur”; örgüsünü sağlamlaştırdığın zaman. Ve **المَأْزِم**: engebeli vadinin dar geçididir. Ve **المأْزِمان**: Harem’de iki dar geçittir.

(**أزي**) **الهمزة** ve**الزاء** ve onlardan sonra gelen illetli harflerden olanlar iki asıldır; bütün babın dalları, ince nazarı işletmekle, onlara döner: birincisi, şeyin bir kısmının bir kısmına katılması; ikincisi, hizalama. **الخليل** dedi: “**أزَى** şey **يأزِي**” bir kısmı bir kısmına toplanıp katıldığı zaman. Dedi:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
**الشّيبانيّ** dedi: “**أَزَتِ الشمس** batışa **أزْياً**.” Ve “**أَزَى الظل** **يَأْزِي** **أزْياً** ve **أُزِيّاً**” denir; kısaldığı zaman. Başkası okudu:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ([14]) *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
Ve su eksildiğinde “**أَزَى**” denir; kıyas birdir. Ve aynı şekilde “**أزَى المالُ**”. Dedi:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
Ve babdandır **الفرّاء**’ın sözü: “**أَزَأْتُ** şeyden” yani ondan geri çekildim; çünkü geri çekilince büzülür ve toplanır. Bu iki asıldan biridir; diğeri ise **الإزاء**’dır; o da ayakkabı hizasıdır; “falana **آزيت**” denir; yani onu hizaladın. *Amma **الإزاء** diye kendisine denilen **القيّم** ise bu da bundandır; çünkü bir şeyin **القيِّم**’i, onu gözetleyerek daima onun **إزَاءَه**’sinde olur. Ve aynı şekilde havuzun **إزاء**’ı; çünkü karşısına gelen şeye hizalıdır. Bir şair([15]), **القيّم** olan **الإزاء** hakkında dedi:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ([16])**أبو العَميثَل** dedi: **الأصمعيّ** bana, bir havuzu vasfeden recez şairinin sözü hakkında sordu:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
Ben dedim: **الإزاء**, kovayı havuza boşaltma yeridir. Bana dedi: kovanın boşaltma yeri nasıl **الظَّرِبان**’a benzetilir?! Ben dedim: senin onda neyin var? Bana dedi: ancak su çeken kişiyi kastetmiştir; “falan, bir malın **إزاءُ**’ıdır” sözünden; onunla kaim olduğu [ve onu üstlendiği([17])] zaman. Ve onu, kokusunun **لِذَفَرِ**([18])’i sebebiyle **الظَّرِبان**’a benzetti. Ama havuzun **إزاء**’ı ise, içindeki suyun döküldüğü yerdir; “**آزيتُ الحوض إيزاء**” denir. **الهذلي**([19]) dedi:
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ([20])Ve “**آزيتُ**” dersin; **الإزاء** üzerine döktüğün zaman. **رؤبة** dedi:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي([21]) *
Ve bazısı der ki: ancak “falanın yaptığına **أَزَيتُ**” sözündendir; yani iki kat yaptım; eğer böyle ise, iki katın her biri ötekinin **إزاءَ**’ıdır. Ve “**ناقة أَزِيَةٌ**”([22]) denir; havuzun **إزاء**’ından başka içmediği zaman.

(**أزب**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الباء** iki asıldır: kısalık ve incelik ve benzerleri; diğer asıl ise, bir talepte canlılık ve gürültüdür. **ابن الأعرابي** dedi: **الإزْب** kısa olandır. Ve okudu:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا([23])**الخليل** dedi: **الإزْب** eklemleri ince olandır; asıl birdir. Ve “o cimridir” denir. Bu kıyastandır **الميزاب** ve çoğulu **المآزيب**; suyun akış yolunun onda inceliği ve darlığı sebebiyle adlandırılmıştır. İkinci asıl: **الأصمعي** dedi: **الأُزْبيّ**([24]) sürat ve canlılıktır. **الراجز**([25]) dedi:
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ([26]) *
**الكسائيّ** dedi: **أُزْبيٌّ** ve **أزابيُّ** gürültüdür. Ve “**قوسٌ ذاتُ أُزْبيّ**” (yüksek sesli yay) denir; o, yüksek sestir. Dedi([27]):
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا([28])**أبو عمرو** dedi: **الأَزَابيُّ** azgınlıktır([29]). Dedi:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ([30]) *** مما عليها دحمس([31])

(**أزح**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الحاء**. “**أزَح**” denir; şeyden geri kaldığı zaman; **يَأْزِحُ**. Ve “**أزح**” denir; büzülüp bir kısmı bir kısmına yaklaştığı zaman([32]).

(**أزد**) bir kabiledir; asıl **السين**’dir; babında zikredilmiştir.

(**أزر**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da kuvvet ve şiddettir. “**تأزّر النّبت**” denir; kuvvetlendiği ve şiddetlendiği zaman. Bize **عليُّ بن إبراهيم القطّان** rivayet etti; dedi: **ثعلب** bize imlâ etti:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما([33])
Bitkinin çokluğunu ve koyunun onun içinde uyuyup görülmediğini vasfeder. Ve **الأزْرُ**: kuvvettir. **البَعِيث** dedi:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ([34])

--------------ـــــ
([1]) Asılda: “**الرجل**”.
([2]) **الحماسة** (1: 381) ve **اللسان** (**أزف**)’te **العجير السلولي**’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Beyit, **اللسان**’da olduğu üzere **الهيثم بن حسان التغلبي**’nindir.
([4]) Bu son kelime yalnız asılda gelmiştir. Beytin tamamlanması **الديوان** 40’tandır. Ondan önce:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) **أزل آزل**: şiddetli. İki beyit **اللسان** (**أزل**)’dedir.
([6]) Şiir, **الجمهرة** (3: 255)’te olduğu üzere **أبي مكعت الأسدي**’nindir; beyit **اللسان** (**أزل**)’dedir.
([7]) Beyit, **الجمهرة** (1: 264)’te olduğu üzere **أسامة بن الحارث الهذلي**’nindir; **مجموعة أشعار الهذليين**’in ikinci cüzü s.103.
([8]) Beyit **اللسان** (13: 13)’tedir.
([9]) O, **عبد الرحمن بن مسافع بن دارة**’dır; İslâmî şair; **أبو الفرج** onu (21: 49-57)’de tercüme etmiştir.
([10]) Beytin rivayeti **اللسان** (13: 14)’te de böyle gelmiştir; rivayetin doğrusu: “**حب جمل**” ve “**جمل**” sahibinin adıdır; **الأغاني** (21: 50)’de kasidenin beyitlerinde onun zikri tekrarlanmıştır.
([11]) **ابن جني** dedi: **ذو يزن** gayr-i munsarıftır; aslı **يزأن**’dır; “**رمح يزأني**” ve “**أزأني**” demeleri delilidir. **اللسان** (17: 348)’e bak.
([12]) Beyit, **ديوان طرفة** 59’dadır.
([13]) **اللسان** (14: 282)’de olduğu üzere “**أزوم**” diye de rivayet edilir.
([14]) Asılda: “**بشيخك**”; tahriftir.
([15]) O, **حميد بن ثور الهلالي**’dir; **اللسان** (18: 34)’te olduğu üzere.
([16]) Asılda: “**قاعدة**”; rivayetin doğrusu, **اللسان**’dan sabit kılınan ve (عيش)’te geleceği üzere, onu **حميد**’e nisbet ettiği şekildir. **المحكم**’de şöyle rivayet etmiştir:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
([17]) Tamamlama **اللسان**’dandır.
([18]) **اللسان**’da: “**لدفر**” **الدال**’la; ikisi de aynı mânâdadır.
([19]) O, **صخر الغي الهذلي**’dir; **اللسان** (20: 161)’te olduğu üzere. Ve onu (2: 283)’te yalnız **الهذلي** nisbetiyle rivayet etmiştir; o, **شرح أشعار الهذليين** s.6’da ona ait bir kasidenin matlaıdır.
([20]) **المنى** fetha ve kasr ile: kader ve ölüm. Asılda **الألف** ile yazılmıştır; doğru olan **الياء**’dır. Ve **الأهاضب**; **الأهاضيب**’i kastetmiştir; zaruret sebebiyle **الياء**’yı hazfetmiştir. O, **أهضوبة**’nin cem‘idir; o da tepedir. **اللسان** (2: 283)’te: “**لعمر أبي عمرو**” diye rivayet edilmiştir; bu, **الهذليين** rivayetidir. Ve **أبو عمرو**, **صخر الغي**’nin kardeşidir.
([21]) Asılda: “**تغرف**” ve “**توزي**”; doğruları **اللسان** (2: 481/ 19 : 35)’tendir. Ve **الديوان** s.64’te: “**أغرف من ذي حدب وأوزي**”. Beyitten önce, **الديوان** ve **اللسان** (19: 35)’te olduğu üzere:
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
([22]) **أزية** ve **آزية** denir.
([23]) Beyit, bir benzeriyle birlikte **اللسان** (**أزب**)’dedir.
([24]) Doğru olan, **اللسان** (19: 72)’de olduğu üzere (زبي) maddesinde olmasıdır; vezni **أفعول**’dür.
([25]) O, **منظور بن حبة**’dir; **اللسان** (1: 201/ 19: 72) ve **الجمهرة** (3: 365-366)’da olduğu üzere. Beyitten önce:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
([26]) **الإدب** kesra ile: hayret; **اللسان**’da **ابن فارس**’tan nakledildiği üzere.
([27]) O, **صخر الغي**’dir; **اللسان** (15: 128/19: 73)’te olduğu üzere.
([28]) **ردمت**: **الإنباض** ile ses çıkardı. Ve **الهزم**: sestir. Ve **الباغي**: kayıp şeyi arayan kimsedir. **اللسان** rivayeti: “**في إثر ما فقدوا**”; mânâ iki rivayetle de yönelir; ararken bağırırlar, kaybettiklerini bulduklarında da gürültü ederler.
([29]) Böyle; **اللسان**’da onun, yürüyüşün çeşitli türleri olduğu geçer.
([30]) **ذات دهرس**: hafiflik ve canlılık sahibi. Bu beyit **اللسان** (دهرس)’tedir.
([31]) Beyit, eksikliğiyle birlikte böyle gelmiştir.
([32]) Maddenin mânevî aslına açıkça temas etmedi; bu, lafızlarının azlığındandır; bu yüzden, mânânın onda dolaştığını belirtmek yerine şerhle yetindi.
([33]) **اللسان** (5: 76)’da rivayeti de böyledir; fakat (13: 243)’te: “**حتى تخيلت**”; ikisi de doğrudur; “**متخيلة**” ve “**متخايلة**” denir; bitkisi nihayete ulaşıp çiçeği çıktığı zaman.
([34]) **اللسان** (5: 75)’te rivayeti: “**من أمره ما يعاجله**”; belki ikisi iki kasidedendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

قال تعالى: ﴿أزفت الآزفة﴾ [النجم/57] أي: دنت القيامة. وأزف وأفد يتقاربان، لكن أزف يقال اعتبارا بضيق وقتها، ويقال: أزف الشخوص والأزف: ضيق الوقت، وسميت به لقرب كونها، وعلى ذلك عبر عنها بالساعة، وقيل: ﴿أتى أمر الله﴾ [النحل/1]، فعبر عنها بالماضي لقربها وضيق وقتها، قال تعالى: ﴿وأنذرهم يوم الأزفة﴾ [غافر/18].

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**أزفت الآزفة**﴾ [النجم/57], yani: kıyamet yaklaştı. Ve **أزف** ile **أفد** birbirine yaklaşırlar (yakın anlamlıdırlar); ancak **أزف**, vaktinin darlığı itibarıyla söylenir. Ve denir ki: **أزف الشخوص**; ve **الأزف**: vaktin darlığıdır. Ve onunla adlandırıldı; onun meydana gelmesinin yakınlığı sebebiyle. Ve bunun üzerine ondan **الساعة** ile ifade edildi. Ve denildi ki: ﴿**أتى أمر الله**﴾ [النحل/1]; böylece onun yakınlığı ve vaktinin darlığı sebebiyle ondan geçmiş zamanla ifade etti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وأنذرهم يوم الأزفة**﴾ [غافر/18].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ز ف
أزف الرحيل‏:‏ دنا وعجل‏.‏
ومنه‏:‏ أقبل يمشي الأزفى بوزن الجمزى وكأنه من الوزيف والهمزة عـن واو‏.‏
وساءني أزوف رحيلهم وأزف رحيلهم‏.‏
وأشتى بنو فلان فتآزفوا إذا تطانبوا متدانين‏.‏
والآزفة القيامة لأزوفها‏.‏
قال هدبة‏:‏ وبادرهـا قصـر العشيـة قرمهـا ذرى البيت يغشاه من القر آزف ومن المجاز‏:‏ في عيشه أزف أي ضيق كما يقال‏:‏ أمره قريب ومتقارب ورجل متآزف‏:‏ قصير لتقارب خلقه‏.‏
والمزادة المتآزفة‏:‏ الصغيرة‏.‏

##### Türkçe

أ ز ف
**أزف الرحيل**: yaklaştı ve acele etti.
Ve ondan: **أقبل يمشي الأزفى** ( **الجمزى** vezninde); sanki **الوزيف**’dendir; ve **الهمزة** **واو**’dan (dönüşmüştür).
Ve onların gidişinin **أزوف**’u bana kötü geldi; ve onların gidişi **أزف** oldu.
Ve falan oğulları kışı geçirdi de **فتآزفوا**; birbirlerine yakın olarak uzanıp yayıldıkları zaman.
Ve **الآزفة** kıyamettir; onun **أزوف**’u sebebiyle.
**هدبة** dedi:
Ve ona, akşamın kısalığı, onun şiddetini acele ettirdi; evin tepeleri, üzerine geleni örter: soğuktan **آزف**. Ve mecazdandır: onun yaşayışında **أزف**; yani dar (sıkıntılı); denildiği gibi: onun işi yakındır ve yakınlaşmıştır. Ve **رجل متآزف**: kısa; yaratılışının yakınlığı sebebiyle.
Ve **المزادة المتآزفة**: küçük olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَزِفَ يأْزَفُ أَزَفاً وأُزُوفاً: اقْتَرَبَ. وكلُّ شيء
اقْتَرَبَ، فقد أَزِفَ أَزَفاً أَي دَنا وأَفِدَ. والآزِفةُ القيامة لقُرْبِها وإن اسْتَبْعَدَ الناسُ مَداها، قال اللّه تعالى: أَزِفَتِ الآزِفةُ؛ يعني القيامة، أَي دَنَتِ القيامةُ. وأَزِفَ الرجل أَي عَجِلَ، فهو آزِفٌ على فاعِل. وفي الحديث: قد أَزِفَ الوقتُ وحانَ الأَجَلُ أَي دنا وقَرُبَ. والآزِفُ: الـمُسْتَعْجِلُ. والـمُتَآزِفُ من الرجال: القَصِير، وهو الـمُتَداني، وقيل: هو الضَّعيفُ الجَبان؛ قال العُجَيْرُ: فَتىً قُدَّ قَدَّ السيفِ لا مُتَآزِفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبَآدِلُهْ
قال ابن بري: قلت لأَعْرابي ما الـمُحْبَنْطِئُ؟ قال:
الـمُتَكَأْكِئُ، قلت: ما الـمُتَكَأْكِئُ؟ قال: الـمُتآزِفُ، قلت: ما الـمُتَآزِفُ؟ قال: أَنت أَحمقُ وتَرَكَني ومرَّ. والـمُتآزِفُ: الخَطوُ الـمُتقارِبُ. ومَكانٌ مُتَآزِفٌ: ضَيِّقٌ. ابن بري
(* قوله «ابن بري» كذا بالأصل
وبهامشه صوابه: أَبو زيد.): المأْزَفةُ العَذِرةُ، وجمعها مآزِفُ؛ أَنشد أَبو عمرو للهَيْثَمِ ابن حَسَّانَ التَّغْلبيّ:
كأَنَّ رِداءَيْه، إذا ما ارْتَداهما،
على جُعَلٍ يَغْشى المآزِفَ بالنُّخَرْ
النُّخَرُ: جمع نُخْرة الأَنْفِ.

##### Türkçe

**أَزِفَ** **يأْزَفُ** **أَزَفاً** ve **أُزُوفاً**: yaklaştı. Ve her şey
yaklaştığında, artık **أَزِفَ** **أَزَفاً**; yani yaklaştı ve **أَفِدَ**. Ve **الآزِفةُ** kıyamettir, onun yakınlığından dolayı; her ne kadar
insanlar onun süresini uzak saysalar da. Yüce Allah dedi ki: **أَزِفَتِ الآزِفةُ**; yani
kıyamet; yani kıyamet yaklaştı. Ve **أَزِفَ** adam; yani acele etti; o hâlde o **آزِفٌ**dür, **فاعِل** vezni üzerinedir. Ve hadiste: “**قد أَزِفَ الوقتُ وحانَ الأَجَلُ**” yani yaklaştı ve yakın oldu.
Ve **الآزِفُ**: acele eden. Ve erkeklerden **الـمُتَآزِفُ**: kısa boylu; o
yakın duran (birbirine yaklaşmış) olandır. Ve denildi ki: o zayıf, korkak olandır; **العُجَيْرُ** dedi ki:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السيفِ لا مُتَآزِفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبَآدِلُهْ
İbn Berî dedi ki: Bir bedevîye “**الـمُحْبَنْطِئُ** nedir?” dedim; dedi ki:
“**الـمُتَكَأْكِئُ**”; dedim: “**الـمُتَكَأْكِئُ** nedir?” dedi ki: “**الـمُتآزِفُ**”; dedim: “**الـمُتَآزِفُ** nedir?”
dedi ki: “Sen ahmaksın” ve beni bırakıp geçti. Ve **الـمُتآزِفُ**: birbirine yakın adım atıştır.
Ve **مَكانٌ مُتَآزِفٌ**: dardır. İbn Berî
(* “İbn Berî” sözü asılda böyle
ve kenar notunda doğrusu: Ebû Zeyd’dir.): **المأْزَفةُ** dışkıdır; çoğulu **مآزِفُ**tur; Ebû
Amr, el-Heysem b. Hassân et-Taglibî için inşad etti:
كأَنَّ رِداءَيْه، إذا ما ارْتَداهما،
على جُعَلٍ يَغْشى المآزِفَ بالنُّخَرْ
**النُّخَرُ**: **نُخْرة الأَنْفِ**’in çoğuludur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ز ف * * أَزِفَ * الرحيل دنا وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿أزفت الآزفة﴾ يعني القيامة

##### Türkçe

* أ ز ف * * **أَزِفَ** * yolculuk yaklaştı; ve onun kapısı (eşiği) sevinç duydu. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أزفت الآزفة**﴾ yani kıyamet.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أزف الترحل، كفرح، أزفا بالتحريك، وأزوفا، بالضم: دنا وأفد، كما في الصحاح، ويقال: ساءني أزوف رحيلهم، وأنشد الليث:
  أزف الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالها وكأن قـد أزف الرجل: عجل فهو آزف، على فاعل، وفي الحديث: )قد أزف الوقت وحان الأجل( أي: دنا وقرب.
 قال ابن عباد: أزف الجرح، ويثلث زايه ولم يذكر معناه، قال الصاغاني: أي اندمل، ويقال: أزف الشيء أي: قل.
 والآزفة: القيامة نقله الجوهري سميت لقربها وإن استبعد الناس مداها قال الله تعالى: )أزفت الأزفة ليس لها من دون الله كاشفة يعني دنت القيامة.
 من المجاز: الأزف، محركة: الضيق، وسوء العيش، قال عدي ابن الرقاع:
  من كل بيضاء لم يسفع عوارضها                      من المعيشة تـبـريح ولا أزف والمأزفة، كمرحلة: العذرة نقله ابن بري، زاد الصاغاني: والقذر أيضا ج: مآزف، وأنشد ابن فارس:
  كأن ردائيه إذا ما ارتـداهـمـا                      على جعل يغشي المآزف بالنخر قال: وذلك لا يكاد أن يكون إلا في مضيق.
 قلت: وفي الأمالي لابن بري هذا البيت، أنشده أبو عمرو للهيثم ابن حسان التغلبي.
 والأزفي، كسكري: السرعة والنشاط هكذا ضبطه الصاغاني في العباب، وضبطه في التكملة بضم الهمزة وسكون الزاي وكسر الفاء وتشديد التحتية.
 وفي الأساس وأزف الرحيل: دنا وعجل، ومنه: أقبل يمشي الأزفي، كالجمزي، وكأنه من الوزيف، والهمزة عن واو، وأرى الصواب ما ذهب إليه الزمخشري وأن ضبط الصاغاني في كتابيه خطأ.
 قال الشيباني: آزفني فلان، على أفعلني، أي: أعجلني.

  والمتآزف، عى متفاعل: القصير من الرجال، وهو المتداني، كم في الصحاح، قال: وقال أبو زيد: قلت لأعرابي، ما المحبنطئ?: قال: المتكأكئ،: قلت: ما المتكأكئ قال المتأزق قلت ما المتأزق قال أنت أحمق، وتركني ومر، زاد الزمخشري في الأساس: إنما سمي القصير الإمام تآزفا لتقارب خلقته، وهو مجاز، وفي التكلمة: وهو قول الأصمعي، المتآزف: المكان الضيق كما في اللسان والعبابوهو أيضا الرجل السيئ الخلق الضيق الصدر نقله الصاغاني، وهو مجاز.
 والتآزف: الخطو المتقارب والذي في العباب واللسان: خطو متآزف، أي: متقارب. قال ابن فارس: تآزفوا: تدانى بعضهم من بعض.
 ومما يستدرك عليه: الآزف: المستعجل.
 والمتآزف: الضعيف الجبان، وبه فسر قول العجير السلولي:
  فتى قد قد السيف لا متآزف                      ولا رهل لباتـه وبـآدلـه والآزف: البرد الشديد، عن ابن عباد.

##### Türkçe

**أزف** göçmek; **فرح** gibi; hareke ile **أزفا** ve zamme ile **أزوفا**: yaklaştı ve geldi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir: “Onların gidişlerinin **أزوف**’u beni kötü etti.” Ve **الليث** inşad etti:
  **أزف الترحل غير أن ركابنا                      لما تزل برحالها وكأن قـد**
Ve: **أزف الرجل**: acele etti; o hâlde o **آزف**’tir; **فاعل** vezni üzere. Ve hadiste: “(**قد أزف الوقت وحان الأجل**)” yani: yaklaştı ve yakın oldu.

**ابن عباد** dedi: **أزف الجرح**; ve **زاي**’sı üçlü okunur; ve mânâsını zikretmedi. **الصاغاني** dedi: yani: iyileşti. Ve denilir: **أزف الشيء** yani: azaldı.

Ve **الآزفة**: kıyamet; onu **الجوهري** nakletti; yakınlığından dolayı isimlendirildi, insanlar onun müddetini uzak saysalar da. Allah Teâlâ dedi: “(**أزفت الأزفة ليس لها من دون الله كاشفة**)” yani kıyamet yaklaştı.

Mecazdan: **الأزف**; harekeli: darlık ve geçimin kötülüğü. **عدي ابن الرقاع** dedi:
  **من كل بيضاء لم يسفع عوارضها                      من المعيشة تـبـريح ولا أزف**
Ve **المأزفة**; **مرحلة** gibi: dışkı; onu **ابن بري** nakletti. **الصاغاني** artırdı: ve pislik de; çoğulu: **مآزف**. Ve **ابن فارس** inşad etti:
  **كأن ردائيه إذا ما ارتـداهـمـا                      على جعل يغشي المآزف بالنخر**
Dedi: ve bu, ancak bir darlıkta olur gibi.

Dedim: **ابن بري**’nin **الأمالي**’sinde bu beyit vardır; onu **أبو عمرو** **الهيثم ابن حسان التغلبي** için inşad etti.

Ve **الأزفي**; **سكري** gibi: sürat ve canlılık; **الصاغاني** onu **العباب**’da böyle ضبط etti; ve onu **التكملة**’de hemzenin zammı, **زاي**’nın sükûnu, **فاء**’nın kesri ve **التحتية**’nin şeddelenmesiyle ضبط etti.

Ve **الأساس**’ta: **أزف الرحيل**: yaklaştı ve acele etti. Ondan: **أقبل يمشي الأزفي**; **الجمزي** gibi; ve sanki **الوزيف**’dendir; hemze **واو**’dandır. Ve ben doğruyu **الزمخشري**’nin gittiği şey olarak görüyorum; ve **الصاغاني**’nin iki kitabındaki ضبط hatadır.

**الشيباني** dedi: **آزفني فلان**; **أفعلني** üzere; yani: beni acele ettirdi.

Ve **المتآزف**; **متفاعل** üzere: erkeklerden kısa olan; ve o, birbirine yaklaşan olandır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi: ve **أبو زيد** dedi: Bir bedevîye dedim: “**المحبنطئ** nedir?” Dedi: “**المتكأكئ**.” Dedim: “**المتكأكئ** nedir?” Dedi: “**المتأزق**.” Dedim: “**المتأزق** nedir?” Dedi: “Sen ahmaksın.” Ve beni bırakıp geçti. **الزمخشري** **الأساس**’ta artırdı: Kısa imama ancak **تآزفا** denildi; yaratılışının yakınlığından dolayı; ve o mecazdır. Ve **التكملة**’de: ve o, **الأصمعي**’nin sözüdür. **المتآزف**: dar yer; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve o, kötü huylu, göğsü dar adamdır; onu **الصاغاني** nakletti; ve o mecazdır.

Ve **التآزف**: birbirine yakın adım atma. Ve **العباب** ve **اللسان**’da olan: **خطو متآزف**; yani: birbirine yakın. **ابن فارس** dedi: **تآزفوا**: bazısı bazısına yaklaştı.

Ve ona istidrâk olunanlardan: **الآزف**: acele eden.

Ve **المتآزف**: zayıf korkak; ve onunla **العجير السلولي**’nin sözü tefsir edildi:
  **فتى قد قد السيف لا متآزف                      ولا رهل لباتـه وبـآدلـه**
Ve **الآزف**: şiddetli soğuk; **ابن عباد**’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ازف

أَزِفَ
1 أَزِفَ ذ , aor. اَزَفَ , inf. n. أَزَفٌ (S, Msb, K) and أُزُوفٌ, (Msb, K,) It (departure) was, or became, or drew, near: (S, Msb, K:) and in like manner, a time. (TA.) Hence, in the Kur [liii. 58], أَزِفَتِ الآزِفَةُ The resurrection draweth near. (S, (Msb.) ― -b2- He (a man) hastened, or was quick: (S, K:) or he drew near, and hastened, or was quick. (A, TA.)

آزَفَنى
4 آزَفَنى آزفنى آزفني He (a man, TA) incited me, or urged me, to hasten, or be quick: (K, TA:) it is of the measure أَفْعَلَنِى. (TA.)

تَأَزُّفٌ
5 تَأَزُّفٌ ذ The stepping with contracted steps. (K.) But see خَطْوٌ مُتَآزِفٌ, below. (TA.)

تآزفوا
6 تآزفوا تآزفوا They drew near together, one to another. (IF, K.)

آزِفٌ
آزِفٌ آزف , applied to a man, Hastening, or quick: (S, TA:) and endeavouring to hasten, or be quick. (TA.)

الآزِفَةُ
الآزِفَةُ الآزفه الآزفة The resurrection: so in the Kur liii. 58, (S, Msb,) and xl. 18: (Bd:) or in the latter place it means the near event, or case, of being on the brink of the fire [of Hell]: or, as some say, death. (Bd.)

مُتَآزِفٌ
مُتَآزِفٌ متآزف , of the measure مُتَفَاعِلٌ, applied to a man, (TA,) Short; (S, A, K;) as being contracted in make; (A, TA;) having his several parts near together. (S, K.) [In the CK it is written مُتَأزِّف, in this sense and others, following.] ― -b2- A strait, or narrow, place. (O, L, K.) ― -b3- A contracted stepping: you say, خَطْوٌ مُتَآزِفٌ: so in the O and L. (TA.) ― -b4- (tropical:) A man (Sgh, TA) evil in disposition; narrow-minded: (Sgh, K, TA:) weak; cowardly. (TA.)

##### Türkçe

أَزِفَ
1 **أَزِفَ** **ذ** , muzâri‘ **اَزَفَ** , mastar ismi **أَزَفٌ** (S, Msb, K) ve **أُزُوفٌ**, (Msb, K,) O (ayrılış) yakın oldu, yahut yakınlaştı, yahut yaklaştı: (S, Msb, K:) ve aynı şekilde, bir zaman. (TA.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [liii. 58], **أَزِفَتِ الآزِفَةُ** Diriliş yaklaşıyor. (S, (Msb.) ― -b2- O (bir adam) acele etti, yahut çabuk oldu: (S, K:) yahut o yaklaştı ve acele etti, yahut çabuk oldu. (A, TA.)

آزَفَنى
4 **آزَفَنى** آزفنى آزفني O (bir adam, TA) beni acele etmeye, yahut çabuk olmaya kışkırttı, yahut sevk etti: (K, TA:) o, **أَفْعَلَنِى** veznindendir. (TA.)

تَأَزُّفٌ
5 **تَأَزُّفٌ** **ذ** Büzülmüş adımlarla adımlama. (K.) Fakat aşağıda, **خَطْوٌ مُتَآزِفٌ**’e bak. (TA.)

تآزفوا
6 تآزفوا تآزفوا Onlar birbirlerine birlikte yaklaştılar. (IF, K.)

آزِفٌ
**آزِفٌ** آزف , bir adama uygulanarak, Acele eden, yahut çabuk: (S, TA:) ve acele etmeye, yahut çabuk olmaya çabalayan. (TA.)

الآزِفَةُ
**الآزِفَةُ** الآزفه الآزفة Diriliş: Kur’ân’da liii. 58’de böyle, (S, Msb,) ve xl. 18’de: (Bd:) yahut ikinci yerde, yakın olay, yahut ateşin [Cehennem’in] kıyısında olma hâlinin durumu demektir: yahut, bazılarının dediği gibi, ölüm. (Bd.)

مُتَآزِفٌ
**مُتَآزِفٌ** متآزف , **مُتَفَاعِلٌ** vezninden, bir adama uygulanarak, (TA,) Kısa; (S, A, K;) yaratılışça büzülmüş olmak üzere; (A, TA;) çeşitli kısımları birbirine yakın olan. (S, K.) [CK’de bu, bu mânada ve diğerlerinde, takip edilerek, مُتَأزِّف diye yazılmıştır.] ― -b2- Dar, yahut sıkışık, bir yer. (O, L, K.) ― -b3- Büzülmüş bir adımlama: şöyle dersin, **خَطْوٌ مُتَآزِفٌ**: O ve L’de böyledir. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Bir adam (Sgh, TA) huyca kötü; dar görüşlü: (Sgh, K, TA:) zayıf; korkak. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءزف

أَزفَ
أَزفَ A ( n. ac. أَزَف 4 ,  أُزُوْف 27 )
a.  [ Ila ], Drew near to.

آزَفَ
آزَفَ IV ,
a.  Urged to hasten, hurried on.

أُزْفَة
أُزْفَة 3t , ( pl. أُزَف 9 ),
a.  Limit, end.

أَزَف
أَزَف 4 ,
a.  Misfortune, adversity.

آزِف
آزِف 21 ,
a.  Hastening.

آزِفَة
آزِفَة 21t
a.  [ art. ], The Resurrection.

##### Türkçe

أَزفَ
**أَزفَ** A ( n. ac. **أَزَف** 4 ,  **أُزُوْف** 27 )
a. [ Ila ], -e yaklaştı.

آزَفَ
**آزَفَ** IV ,
a. Acele etmeye sevk etti, hızlandırdı.

أُزْفَة
**أُزْفَة** 3t , ( pl. **أُزَف** 9 ),
a. Sınır, son.

أَزَف
**أَزَف** 4 ,
a. Musibet, sıkıntı.

آزِف
**آزِف** 21 ,
a. Acele eden.

آزِفَة
**آزِفَة** 21t
a. [ art. ], Diriliş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءزف

ءزف
أَزِفَ - يَأْزَفُ - آزِف - آزِفَة
أَزِفَ - يَأْزَفُ - آزِف - آزِفَة
أزِفَ - يَأزَفُ + الوقت أو الموعد أو الأمر: يقترب ويوشك أن يحين الوقت المعلوم لوقوع وحدوث شيء أو أمر
آزِف: اسم فاعل من " أزِفَ - يَأزَفُ "
آزِفَة: مؤنث " آزِف": وهي كذلك  فاعل مرة منه: أمر خاص معلوم يوشك أن يحين أجله ويقع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ  " حركة القدوم  والوصول والاقتراب، قادماً من موقع قريب، إلى مكان أو كائن، والتفاعل مع المكان أو الكائن "، وهي:
أَزِفَ - يَأْزَفُ، دَنَا - يَدْنُوْ، قَرُبَ - يَقْرُبُ، قَصُرَ - يَقْصُرُ، زَلَفَ - يَزْلِفُ، هَلَّ - يَهِِلُّ
أزف- أزفت - يَزِفُ 0 يَزِفون
 	﴿أزفت الآزفة(57)﴾ النجم
الآزفة
 ﴿وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر كاظمين ما للظالمين من حميم ولا شفيع يطاع(18)﴾ غافر ﴿أزفت الآزفة(57)﴾ النجم
جاء في التفسير: أزف: قرب - دنى   آزفة: قريبة: أي الساعة يوم القيامة
مختار الصحاح
● [أزف] أ ز ف: أَزِفَ الرحيل دنا وبابه طرب ومنه قوله تعالى ﴿أزفت الآزفة﴾ يعني القيامة
الراغب
أزف
قال تعالى: }أزفت الآزفة﴿[النجم/57] أي: دنت القيامة. وأزف وأفد يتقاربان، لكن أزف يقال اعتبارا بضيق وقتها، ويقال: أزف الشخوص والأزف: ضيق الوقت، وسميت به لقرب كونها، وعلى ذلك عبر عنها بالساعة، وقيل:﴾أتى أمر الله﴿[النحل/1]، فعبر عنها بالماضي لقربها وضيق وقتها، قال تعالى:﴾وأنذرهم يوم الأزفة{ [غافر/18].
ملخص اللسان
1.	أَزِفَ يأْزَفُ أَزَفاً وأُزُوفاً: اقْتَرَبَ.
2.	أَزِفَ أَزَفاً أَي دَنا وأَفِدَ.
3.	والآزِفةُ: القيامة لقُرْبِها وإن اسْتَبْعَدَ الناسُ مَداها،
4.	وأَزِفَ الرجل أَي عَجِلَ،
5.	أَزِفَ الوقتُ وحانَ الأَجَلُ أَي دنا وقَرُبَ.
6.	والآزِفُ: الـمُسْتَعْجِلُ.
7.	والـمُتَآزِفُ من الرجال: القَصِير،
8.	والـمُتَآزِفُ:  وهو   الـمُتَداني،
9.	والـمُتَآزِفُ: هو الضَّعيفُ الجَبان؛
10.	والـمُتآزِفُ: الخَطوُ الـمُتقارِبُ.
11.	ومَكانٌ مُتَآزِفٌ: ضَيِّقٌ. المأْزَفةُ العَذِرةُ،
لسان العرب
● - أزف: أَزِفَ يأْزَفُ أَزَفاً وأُزُوفاً: اقْتَرَبَ. وكلُّ شيء   اقْتَرَبَ، فقد أَزِفَ أَزَفاً أَي دَنا وأَفِدَ. والآزِفةُ القيامة لقُرْبِها وإن   اسْتَبْعَدَ الناسُ مَداها، قال اللّه تعالى: أَزِفَتِ الآزِفةُ؛ يعني   القيامة، أَي دَنَتِ القيامةُ. وأَزِفَ الرجل أَي عَجِلَ، فهو آزِفٌ على   فاعِل. وفي الحديث: قد أَزِفَ الوقتُ وحانَ الأَجَلُ أَي دنا وقَرُبَ.   والآزِفُ: الـمُسْتَعْجِلُ. والـمُتَآزِفُ من الرجال: القَصِير، وهو   الـمُتَداني، وقيل: هو الضَّعيفُ الجَبان؛ قال العُجَيْرُ:   فَتىً قُدَّ قَدَّ السيفِ لا مُتَآزِفٌ،   ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبَآدِلُهْ   قال ابن بري: قلت لأَعْرابي ما الـمُحْبَنْطِئُ؟ قال:   الـمُتَكَأْكِئُ، قلت: ما الـمُتَكَأْكِئُ؟ قال: الـمُتآزِفُ، قلت: ما الـمُتَآزِفُ؟   قال: أَنت أَحمقُ وتَرَكَني ومرَّ. والـمُتآزِفُ: الخَطوُ الـمُتقارِبُ.   ومَكانٌ مُتَآزِفٌ: ضَيِّقٌ. ابن بري   (* قوله «ابن بري» كذا بالأصل   وبهامشه صوابه: أَبو زيد.): المأْزَفةُ العَذِرةُ، وجمعها مآزِفُ؛ أَنشد أَبو   عمرو للهَيْثَمِ ابن حَسَّانَ التَّغْلبيّ:   كأَنَّ رِداءَيْه، إذا ما ارْتَداهما،   على جُعَلٍ يَغْشى المآزِفَ بالنُّخَرْ   النُّخَرُ: جمع نُخْرة الأَنْفِ.
مقاييس اللغة:
(أزف) الهمزة والزاء والفاء يدلّ على الدّنُوّ والمقارَبة، يقال أزِفَ الرّحيلُ([1]) إذا اقترب ودنا. قال الله تعالى: ﴿أَزِفَتِ الآزِفَةُ﴾ [النجم 57]، يعني القيامة. فأما المتَآزِف فمن هذا القياس، يقال رجل مُتآزف أي قصير متقارب الخَلْق. قالت أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة([2]):
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
قال الشّيبانيّ: الضّيّقُ الخُلُق. وأنشد:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
المُجَذَّر: القصير. والجاذي: اليابس. وهذا البيت لا يدلُّ على شيء في الخُلُق وإنما هو في الخَلْق وإنما أراد الشاعرُ القصيرَ. ويقال تآزَفَ القوم إذا تَدَانَى بعضُهم من بَعْض. قال الشّيبانيّ: أزَفَنِي فلانٌ أي أعجلني يُؤزِفُ إيزَافاً. والمآزِف: المواضع القذِرة، واحدتها* مأزَفَةٌ. وقال:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ([3])
وذلك لا يكاد يكون إلا في مَضِيق.
القاموس المحيط:
أزِفَ التَّرَحُّلُ، كفَرِحَ، أزَفاً وأُزُوفاً دَنَا، و الرجلُ عَجِلَ، و الجُرْحُ، ويُثَلَّثُ زايُهُ انْدَمَلَ،
و الشيءُ: قَلَّ. والآزِفةُ: القِيامَةُ والْأَزَفُ، مُحرَّكةً: الضيقُ، وسوءُ العَيْشِ. والمَأْزَفَةُ: العَذِرَةُ، والقَذَرُ، ج: مآزِفُ. والأَزْفَى، كسَكْرَى: السُّرْعَةُ والنَّشاطُ. وآزَفَنِي: أعْجَلَنِي. والمُتآزِفُ: القصيرُ المُتَدانِي، والمكانُ الضَّيِّقُ، والرَّجُلُ السَّيِّىءُ الخُلُقِ، الضَّيِّقُ الصَّدْرِ. والتَّآزُفُ: الخَطْوُ المُتَقَارِبُ.
وتآزَفُوا: تَدانَى بَعْضُهُم مِنْ بَعْضٍ.
تاج العروس:
أ ز ف
أَزِفَ التَّرَحُّلُ كفَرِح أَزَفاً بالتَّحْرِيك وأُزُوفاً بِالضَّمِّ : دَنَا وأَفِدَ كما في الصِّحاح ويقال: سَاءَنِي أُزُوفُ رَحِيلِهم وأنشد اللَّيْثُ:
أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالِهَا وكَأَنْ قَدِ أَزِفَ الرَّجُلُ : عَجِلَ فهو آزِفٌ عَلَى فاعِل وفي الحديث : ( قد أَزِفَ الْوَقْتُ وحَانَ الأَجَلُ ) أَي : دَنَا وقَرُبَ
قال ابن عَبَّادٍ : أَزِفَ الْجُرْحُ ويُثَلَّثُ زَايُهُ ولم يذكُرْ معناه قال الصَّاغَانيُّ : أَي انْدَمَلَ ويُقَال : أَزِفَ الشَّيْءُ أَي : قَلَّ
والآزِفَةُ : الْقِيَامَةُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ سُمِّيَتْ لقُرْبِهَا وإِن اسْتَبْعَدَ الناسُ مَداهَا قال اللهُ تعالى : ( أَزِفَتِ الأَزِفَةُ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللهِ كَاشِفةٌ يَعْني دَنَتِ الْقِيَامَةُ
من المجاز : الأَزَفُ مُحَرَّكةً : الضِّيقُ وسُوءُ الْعَيْشِ قال عَدِيُّ ابنُ الرِّقَاع :
مِن كُلِّ بَيْضَاءَ لم يَسْفَعْ عَوَارِضَهَا ... مِنَ الْمَعِيشَةِ تَبْرِيحٌ ولا أَزَفُ والمَأْزَفَةُ كمَرْحَلَةٍ : العَذِرَةُ نَقَلَه ابنُ بَرِّيّ زادَ الصَّاغَانيُّ : والْقَذَرُ أَيضاً ج : مَآزِفُ وأَنْشَدَ ابنُ فَارِس :
كَأَنَّ رِدَائَيْهِ إِذا مَا ارْتَدَاهُمَا ... عَلَى جُعَلٍ يَغْشَي الْمَآزِفَ بالنُّخَر قال : وذلك لا يكادُ أَنْ يكون إِلاَّ في مَضِيقٍ
قلتُ : وفي الأَمالِي لابنِ بَرِّيّ هذا البيت أَنْشَده أَبو عمروٍ للهَيْثَمٍ ابن حَسَّان التَّغْلِبِيِّ
والأَزْفَي كسَكْرَي : السُّرْعَةُ والنَّشَاطُ هكذا ضَبَطَه الصَّاغَانيُّ في العُباب وضَبَطَه في التَّكْمِلَة بضَم الهَمزة وسُكون الزَّاي وكسر الفاءِ وتَشْدِيد التَّحْتِيَّة
وفي الأَساس وأَزِفَ الرَّحِيلُ : دَنَا وعَجِل ومنه : أقْبَلَ يمْشِي الأَزَفَي كَالْجَمَزَي وكأَنَّه من الوَزِيف والهمزة عن واو وأَرَى الصَّواب ما ذَهَب إِليه الزَّمَخْشَرِيُّ وأنَّ ضَبْطَ الصَّاغَانيُّ في كِتَابَيْهِ خَطَأٌ
قال الشَّيباني : آزَفَنِي فلان عَلَى أفْعَلَنِي أَي : أعْجَلَنِي
والمُتَآزِفُ عى مُتَفَاعِلٍ : القَصِيرُ مِن الرِّجَالِ وهو المُتَدَانِي كم في الصِّحاح قال : وقال أَبو زَيْد : قلتُ لأَعْرَابِيٍّ ما الْمُحْبَنطِئُ ؟ : قال : الْمُتَكَأْكِئُ : قلتُ : ما الْمُتَكَأْكِئُ قال المتأزق قلت ما المتأزق قال أَنتَ أَحْمَقُ وتَرَكَنِي ومَرَّ زاد الزَّمَخْشَرِيُّ في الأَسَاسِ : إِنَّمَا سُمِّيَ القَصِيرُ الإمامُ تَآزِفاً لتَقَارُبِ خِلْقَتِهِ وهو مَجَاز وفي التَّكْلِمَة : وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيِّ المُتَآزِفُ : الْمَكَانُ الضَّيِّقُ كما في اللسان والعبابوهو أيضاً الرجل السيئ الخلق الضيق الصَّدْرِ نَقَلَه الصَّاغَانيُّ وهو مَجَاز
والتَّآزُفُ : الْخَطْوُ المُتَقَارِبُ والذي في العُبَاب واللِّسَان : خَطْوٌ مُتَآزِفٌ أَي : مُتَقَارِب . قال ابن فارس : تَآزَفُوا : تَدَانَى بَعْضُهُمْ مِن بَعْضٍ
ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : الآزِفُ : الْمُسْتَعْجِل
والمُتَآزِفُ : الضَّعِيفُ الْجَبَان وبه فُسِّر قَوْلُ العُجَيْرِ السَّلُولِيِّ :
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لاَ مُتَآزِفٌ ... ولاَ رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدِلُهْ والآزَفُ : الْبَرْدُ الشَّدِيد عن ابنِ عَبَّادٍ

##### Türkçe

ءزف
**أَزِفَ** - **يَأْزَفُ** - **آزِف** - **آزِفَة**
**أَزِفَ** - **يَأْزَفُ** - **آزِف** - **آزِفَة**
**أزِفَ** - **يَأزَفُ** + vakit veya randevu veya iş: yaklaşır ve bilinen vaktin, bir şeyin veya bir işin vuku bulması ve meydana gelmesi için gelmesinin pek yakında olacağını bildirir.
**آزِف**: “**أزِفَ** - **يَأزَفُ**”dan ism-i fâil.
**آزِفَة**: “**آزِف**”in müennesi; o da ondan bir defalık fâildir: ecelinin gelmesi ve vuku bulması pek yakın olan, bilinen özel bir iş.
Ve lafız, “geliş ve varış ve yaklaşma hareketi; yakın bir yerden gelerek bir mekâna veya bir varlığa; ve mekân veya varlık ile etkileşim” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**أَزِفَ - يَأْزَفُ**، **دَنَا - يَدْنُوْ**، **قَرُبَ - يَقْرُبُ**، **قَصُرَ - يَقْصُرُ**، **زَلَفَ - يَزْلِفُ**، **هَلَّ - يَهِِلُّ**
**أزف- أزفت - يَزِفُ 0 يَزِفون**
﴿**أزفت الآزفة(57)**﴾ النجم
**الآزفة**
﴿**وأنذرهم يوم الآزفة إذ القلوب لدى الحناجر كاظمين ما للظالمين من حميم ولا شفيع يطاع(18)**﴾ غافر ﴿**أزفت الآزفة(57)**﴾ النجم
Tefsirde geldi: **أزف**: yaklaştı - yaklaştı (dana). **آزفة**: yakın: yani kıyamet günü saat.

مختار الصحاح
● [**أزف**] ء ز ف: **أَزِفَ** göç (ayrılış) yaklaştı; ve onun bâbı **طرب**’dır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أزفت الآزفة**﴾ yani kıyamet.

الراغب
**أزف**
Yüce Allah dedi: }**أزفت الآزفة**﴿[النجم/57] yani: kıyamet yaklaştı. Ve **أزف** ile **أفد** birbirine yaklaşır; ancak **أزف** onun vaktinin darlığı dikkate alınarak söylenir. Ve denir: **أزف الشخوص**; ve **الأزف**: vaktin darlığıdır. Ve onunla adlandırıldı; onun oluşunun yakınlığı sebebiyle. Ve bunun üzerine ona “**الساعة**” ile ifade edildi. Ve denildi:﴾**أتى أمر الله**﴿[النحل/1]; böylece ona geçmişle ifade edildi; onun yakınlığı ve vaktinin darlığı sebebiyle. Yüce Allah dedi:﴾**وأنذرهم يوم الأزفة**{ [غافر/18].

ملخص اللسان
1.	**أَزِفَ** **يأْزَفُ** **أَزَفاً** ve **أُزُوفاً**: yaklaştı.
2.	**أَزِفَ** **أَزَفاً** yani yaklaştı ve **أَفِدَ**.
3.	Ve **الآزِفةُ**: kıyamet; onun yakınlığı sebebiyle, insanlar onun süresini uzak görseler bile.
4.	Ve **أَزِفَ** adam: yani acele etti.
5.	**أَزِفَ** vakit ve ecel geldi: yani yaklaştı ve yakın oldu.
6.	Ve **الآزِفُ**: acele eden.
7.	Ve erkeklerden **الـمُتَآزِفُ**: kısa boylu,
8.	Ve **الـمُتَآزِفُ**: o, yakınlaşan (mütedânî)dir,
9.	Ve **الـمُتَآزِفُ**: zayıf korkak olandır;
10.	Ve **الـمُتآزِفُ**: birbirine yakın adım atıştır.
11.	Ve **مَكانٌ مُتَآزِفٌ**: dardır. **المأْزَفةُ**: dışkıdır,

لسان العرب
● - **أزف**: **أَزِفَ** **يأْزَفُ** **أَزَفاً** ve **أُزُوفاً**: yaklaştı. Ve her şey yaklaştığında, muhakkak **أَزِفَ** **أَزَفاً** yani yaklaştı ve **أَفِدَ**. Ve **الآزِفةُ** kıyamettir; onun yakınlığı sebebiyle, insanlar onun süresini uzak görseler bile. Allah Teâlâ dedi: **أَزِفَتِ الآزِفةُ**; yani kıyamet; yani kıyamet yaklaştı. Ve **أَزِفَ** adam yani acele etti; o hâlde o, **آزِفٌ**dur, **فاعِل** vezni üzere. Hadiste: “**قد أَزِفَ الوقتُ وحانَ الأَجَلُ**” yani yaklaştı ve yakın oldu. Ve **الآزِفُ**: acele eden. Ve erkeklerden **الـمُتَآزِفُ**: kısa boylu; o, **الـمُتَداني**dir. Ve denildi: o, zayıf korkaktır. **العُجَيْرُ** dedi:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السيفِ لا مُتَآزِفٌ،
ولا رَهِلٌ لَبّاتُه وبَآدِلُهْ
İbn Berrî dedi: Bir a‘râbîye “**الـمُحْبَنْطِئُ** nedir?” dedim. Dedi: **الـمُتَكَأْكِئُ**. Dedim: **الـمُتَكَأْكِئُ** nedir? Dedi: **الـمُتآزِفُ**. Dedim: **الـمُتَآزِفُ** nedir? Dedi: Sen ahmaksın; beni bırakıp geçti. Ve **الـمُتآزِفُ**: birbirine yakın adım atıştır. Ve **مَكانٌ مُتَآزِفٌ**: dardır. İbn Berrî (* “İbn Berrî” sözü asılda böyle; ve kenarında doğrusu: **أَبو زيد**.): **المأْزَفةُ** dışkıdır; çoğulu **مآزِفُ**tur. **أَبو عمرو** **الهَيْثَمِ ابن حَسَّانَ التَّغْلبيّ** için inşad etti:
كأَنَّ رِداءَيْه، إذا ما ارْتَداهما،
على جُعَلٍ يَغْشى المآزِفَ بالنُّخَرْ
**النُّخَرُ**: **نُخْرة الأَنْفِ**’in çoğuludur.

مقاييس اللغة:
(**أزف**) **الهمزة** ve **الزاء** ve **الفاء** yakınlık ve yaklaşmaya delâlet eder; “**أزِفَ** göç (ayrılış)” denir; yaklaştığında ve yaklaştı (dana) olduğunda. Allah Teâlâ dedi: ﴿**أَزِفَتِ الآزِفَةُ**﴾ [النجم 57] yani kıyamet. **المتَآزِف** ise bu kıyastandır; “adam **مُتآزف**” denir; yani kısa, yaratılışı birbirine yakın. **أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة** dedi:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
**الشّيبانيّ** dedi: huyu dar (sıkı). Ve inşad etti:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
**المُجَذَّر**: kısa. **الجاذي**: kuru. Ve bu beyit huyda bir şeye delâlet etmez; ancak yaratılıştadır; şair ancak kısayı kastetmiştir. Ve “kavim **تآزَفَ** etti” denir; birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştığında. **الشّيبانيّ** dedi: “Falan bana **أزَفَنِي** etti” yani beni acele ettirdi; **يُؤزِفُ** **إيزَافاً**. Ve **المآزِف**: pis yerlerdir; tekili **مأزَفَةٌ**dur. Ve dedi:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ
Ve bu, ancak bir darlıkta olur gibi olur.

القاموس المحيط:
**أزِفَ** göç etmek, **فَرِحَ** gibi; **أزَفاً** ve **أُزُوفاً**: yaklaştı. Ve adam: acele etti. Ve yara; ve **زاي**’ı üçlülenir: iyileşti (kabuk bağladı). Ve şey: azaldı. Ve **الآزِفةُ**: kıyamet. Ve **الْأَزَفُ** (harekeli): darlık ve geçimin kötülüğü. Ve **المَأْزَفَةُ**: dışkı ve pislik; çoğulu: **مآزِفُ**. Ve **الأَزْفَى**، **سَكْرَى** gibi: sürat ve canlılık. Ve **آزَفَنِي**: beni acele ettirdi. Ve **المُتآزِفُ**: kısa, yakın (mütedânî); ve dar yer; ve kötü huylu, göğsü dar adam. Ve **التَّآزُفُ**: birbirine yakın adım atış.
Ve **تآزَفُوا**: birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştı.

تاج العروس:
ء ز ف
**أَزِفَ** göç etmek, **فَرِح** gibi; **أَزَفاً** (hareke ile) ve **أُزُوفاً** (damme ile): yaklaştı ve **أَفِدَ**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denir: “Onların göçünün **أُزُوفُ**’u beni üzdü.” Ve **اللَّيْثُ** inşad etti:
أَزِفَ التَّرَحُّلُ غَيْرَ أَنَّ رِكَابَنَا ... لَمَّا تَزُلْ بِرِحَالِهَا وكَأَنْ قَدِ
Ve **أَزِفَ** adam: acele etti; o hâlde o, **آزِفٌ**dur, **فاعِل** üzere. Hadiste: ( **قد أَزِفَ الْوَقْتُ وحَانَ الأَجَلُ** ) yani: yaklaştı ve yakın oldu.
İbn Abbâd dedi: **أَزِفَ** yara; ve **زاي**’ı üçlülenir; ve manasını zikretmedi. **الصَّاغَانيُّ** dedi: yani iyileşti (kabuk bağladı). Ve denilir: **أَزِفَ** şey yani: azaldı.
Ve **الآزِفَةُ**: kıyamet; **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Onun yakınlığı sebebiyle adlandırıldı; insanlar onun süresini uzak görseler bile. Allah Teâlâ dedi: ( **أَزِفَتِ الأَزِفَةُ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللهِ كَاشِفةٌ** ) yani kıyamet yaklaştı.
Mecazdan: **الأَزَفُ** (harekeli): darlık ve geçimin kötülüğü. **عَدِيُّ ابنُ الرِّقَاع** dedi:
مِن كُلِّ بَيْضَاءَ لم يَسْفَعْ عَوَارِضَهَا ... مِنَ الْمَعِيشَةِ تَبْرِيحٌ ولا أَزَفُ
Ve **المَأْزَفَةُ**، **مَرْحَلَةٍ** gibi: dışkı; İbn Berrî nakletti. **الصَّاغَانيُّ** artırdı: ve pislik de; çoğulu: **مَآزِفُ**. Ve İbn Fâris inşad etti:
كَأَنَّ رِدَائَيْهِ إِذا مَا ارْتَدَاهُمَا ... عَلَى جُعَلٍ يَغْشَي الْمَآزِفَ بالنُّخَر
Dedi: ve bu, ancak bir darlıkta olur gibi olur.
Dedim: İbn Berrî’nin **الأَمالِي**’sinde bu beyit, **أَبو عمرو** tarafından **الهَيْثَمٍ ابن حَسَّان التَّغْلِبِيِّ** için inşad edilmiştir.
Ve **الأَزْفَي**، **سَكْرَي** gibi: sürat ve canlılık. **الصَّاغَانيُّ** onu **العُباب**’da böyle ضبط etti; ve **التَّكْمِلَة**’de hemzenin dammesi, **الزَّاي**’ın sükûnu, **الفاءِ**’ın kesresi ve **التَّحْتِيَّة**’nin şeddelenmesiyle ضبط etti.
Ve **الأَساس**’ta: **أَزِفَ** göç: yaklaştı ve acele etti; ve ondan: “**أقْبَلَ يمْشِي الأَزَفَي كَالْجَمَزَي**”; ve sanki o, **الوَزِيف**’dendir; hemze vavdandır. Ve ben, **الزَّمَخْشَرِيُّ**’nin gittiği şeyin doğru olduğunu görüyorum; ve **الصَّاغَانيُّ**’nin iki kitabındaki ضبطının hata olduğunu.
**الشَّيباني** dedi: “Falan bana **آزَفَنِي** etti” **أفْعَلَنِي** üzere; yani beni acele ettirdi.
Ve **المُتَآزِفُ** **مُتَفَاعِلٍ** üzere: erkeklerden kısa olan; o, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi **المُتَدَانِي**dir. Dedi: ve **أَبو زَيْد** dedi: Bir a‘râbîye “**الْمُحْبَنطِئُ** nedir?” dedim; dedi: **الْمُتَكَأْكِئُ**. Dedim: **الْمُتَكَأْكِئُ** nedir? Dedi: **المتأزق**. Dedim: **المتأزق** nedir? Dedi: Sen ahmaksın; beni bırakıp geçti. **الزَّمَخْشَرِيُّ** **الأَسَاس**’ta artırdı: kısa olana, yaratılışının yakınlığı sebebiyle **تَآزِفاً** denilmiştir; ve o mecazdır. Ve **التَّكْلِمَة**’de: ve o, **الأَصْمَعِيِّ**’nin sözüdür: **المُتَآزِفُ**: dar mekândır; **اللسان** ve **العباب**’ta olduğu gibi. Ve o ayrıca kötü huylu, göğsü dar adamdır; **الصَّاغَانيُّ** nakletti; ve o mecazdır.
Ve **التَّآزُفُ**: birbirine yakın adım atıştır. **العُبَاب** ve **اللِّسَان**’da olan: “**خَطْوٌ مُتَآزِفٌ**” yani: birbirine yakın. İbn Fâris dedi: **تَآزَفُوا**: birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştı.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الآزِفُ**: acele eden.
Ve **المُتَآزِفُ**: zayıf korkak; ve bununla **العُجَيْرِ السَّلُولِيِّ**’nin sözü tefsir edilmiştir:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لاَ مُتَآزِفٌ ... ولاَ رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدِلُهْ
Ve **الآزَفُ**: şiddetli soğuk; İbn Abbâd’dan.
