# أزل (أ-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ز - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءزل · ازل

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي واللام و و ا ي ء معهما
ز و ل، ز ي ل، أ ز ل مستعملات
زول:
الزَّوْلُ: الفَتَى الخفيفُ الظَّريفُ. ووصيفةٌ زَوْلةٌ، أي: نافِذةٌ في الرَّسائِل والحَوائج، وفتيانٌ أَزْوالٌ.
والمُزاولةُ: المعالجة في الأشياء.
والزّوالُ: ذَهابُ المُلْك. وزوالُ الشَّمس كذلك زالتِ الشَّمسُ زوالاً، وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً، وزال زوالُ فُلانٍ وزويلُهُ، قال:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها
ونصب النّهارَ على الصّفة.
اختلفوا فيما يعنيه، فقال بعضُهم: أراد به: أزال الله زوالها، دعاء عليها وقال بعضُهم: معناه: زال الخيالُ زوالَها، والعرب تلقي الألف، والمعنى: أزال، كما قال ذو الرّمّة:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
ولم يَقُلْ: أزيل.
زيل:
ويقال: ما زال فلانٌ يَفعَلُ كذا، يريد دوام ذلك، التَّنَزيُّل: التَّبايُن، تقول: زَيَّلْتُ بَينَهم، أي: فرّقت.
وقَوْلُهم: ما زيل فلانٌ يَفعلُ ذلك لا يُرادُ به مَعْنَى مَفْعول مجهول، ولكنْ يُراد به معنى فَعَلَ فكسروا الزّاي مع الياء. وبيانُ ذلك أَنّهم لا يقولون في المستقبل: ما يُزالُ، ولكنْ يَردُّونه إلى يَزالُ.
أزل:
الأَزْلُ: شدّةُ الزّمانِ، يقال: هم في أَزْلٍ من العَيْش والسّنة، وأَزْلٍ من شَدائد البلْوَى.
وأَزَلْتُ الفَرَسَ أَزْلاً: قصّرتُ حَبْله، ثم أَرْسَلته في المرعى.

##### Türkçe

باب **الزاي** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ز و ل**، **ز ي ل**، **أ ز ل** kullanımdadır

**زول**:
**الزَّوْلُ**: hafif, zarif delikanlıdır. Ve **زَوْلةٌ** bir cariye; yani: mektuplarda ve ihtiyaçlarda nüfuz edici. Ve **أَزْوالٌ** delikanlılar.
Ve **المُزاولةُ**: şeylerde uğraşma/işleme.
Ve **الزّوالُ**: mülkün gitmesidir. Ve güneşin zevali de böyledir: **زالتِ الشَّمسُ زوالاً**; ve **زالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً**; ve falanın zevali ve **زويلُهُ** zeval buldu. Dedi ki:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها		ما بالُها باللّيلِ زال زَوالَها
Ve **النّهارَ**ı sıfat üzere nasb etti.
Onun neyi kastettiği hususunda ihtilaf ettiler; bazıları dedi ki: bununla “Allah onun zevalini gidersin”i kastetti; ona karşı bir beddua. Bazıları da dedi ki: manası: hayal onun zevalini zeval buldu; Araplar elif’i düşürür; mana: **أزال**’dır. Nitekim **ذو الرّمّة** dedi ki:
وبَيْضاءَ لا تَنْحاشُ مِنّا وأُمُّها		إذا ما الْتَقَيْنا زِيلَ مِنّا زَوِيلُها
Ve “**أزيل**” demedi.

**زيل**:
Ve denilir: “**ما زال** falan şöyle yapar”; bununla onun devamını ister. **التَّنَزيُّل**: ayrışma/ayrılmadır. Dersin ki: **زَيَّلْتُ** aralarında; yani: ayırdım.
Ve onların “**ما زيل** falan bunu yapar” sözüyle meçhul **مَفْعول** manası kastedilmez; fakat onunla **فَعَلَ** manası kastedilir; bu yüzden **الزاي**’ı **الياء** ile birlikte kesrelediler. Bunun açıklaması şudur: onlar gelecek zamanda “**ما يُزالُ**” demezler; fakat onu “**يَزالُ**”a döndürürler.

**أزل**:
**الأَزْلُ**: zamanın şiddetidir; denilir: onlar yaşayış ve yıl bakımından bir **أَزْلٍ** içindedirler; ve belânın şiddetlerinden bir **أَزْلٍ** içindedirler.
Ve **أَزَلْتُ** atı **أَزْلاً**: ipini kısalttım; sonra onu otlağa saldım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَزْلُ: الضيقُ، وقد أَزَلَ الرجل يَأزِلُ أَزْلاً، أي صار في ضيقٍ وجدبٍ. والأَزْلُ أيضاً: الحَبسُ. يقال: أَزَلوا مالَهم يَأْزلونَهُ، إذا حبَسوه عن المرعى من خوف. والمأزِلُ: المضيقُ مثل المأزِقِ. قال الفراء: يقال: تَأَزِلُ صدري وتَأَزَّقَ، أي ضاق. والإزْلُ بالكسر: الكذِبُ. وأنشد يعقوب.
يقولون إزْلٌ حُبُّ لَيْلى ووُدَّهاوقد كذَبوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ
والأَزَلُ بالتحريك: القِدَم. يقال أَزَليٌّ

##### Türkçe

**الأَزْلُ**: darlık; ve adam **أَزَلَ** **يَأزِلُ** **أَزْلاً**, yani darlık ve kıtlık içinde oldu. Ve **الأَزْلُ** ayrıca: hapsetme. Denilir: **أَزَلوا** mallarını **يَأْزلونَهُ**, onu korkudan otlaktan alıkoyup hapsettikleri zaman. Ve **المأزِلُ**: dar geçit; **المأزِقِ** gibi. **الفراء** dedi: denilir: **تَأَزِلُ** göğsüm ve **تَأَزَّقَ**, yani daraldı. Ve **الإزْلُ** (kesre ile): yalan. **يعقوب** inşad etti:

يقولون **إزْلٌ** حُبُّ لَيْلى ووُدَّها
وقد كذَبوا ما في مَوَدَّتِها **إزْلُ**

Ve **الأَزَلُ** (hareke ile): eskilik. Denilir: **أَزَليٌّ**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والزاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أزف) الهمزة والزاء والفاء يدلّ على الدّنُوّ والمقارَبة، يقال أزِفَ الرّحيلُ([1]) إذا اقترب ودنا. قال الله تعالى: ﴿أَزِفَتِ الآزِفَةُ﴾ [النجم 57]، يعني القيامة. فأما المتَآزِف فمن هذا القياس، يقال رجل مُتآزف أي قصير متقارب الخَلْق. قالت أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة([2]):
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
قال الشّيبانيّ: الضّيّقُ الخُلُق. وأنشد:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
المُجَذَّر: القصير. والجاذي: اليابس. وهذا البيت لا يدلُّ على شيء في الخُلُق وإنما هو في الخَلْق وإنما أراد الشاعرُ القصيرَ. ويقال تآزَفَ القوم إذا تَدَانَى بعضُهم من بَعْض. قال الشّيبانيّ: أزَفَنِي فلانٌ أي أعجلني يُؤزِفُ إيزَافاً. والمآزِف: المواضع القذِرة، واحدتها* مأزَفَةٌ. وقال:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ([3])وذلك لا يكاد يكون إلا في مَضِيق.
(أزق) الهمزة والزاء والقاف قياسٌ واحد وأصلٌ واحد، وهو الضّيق. قال الخليل وغيره: الأَزْقُ الضِّيق في الحرب، وكذلك يدعى مكان الوَغَى المأزِق. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استُؤْزِق على فلانٍ إذا ضاق عليه المكان فلم يُطِقْ أن يَبْرُز. وهو في شعر العجّاج:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا([4]) *
(أزل) وأما الهمزة والزاء واللام فأصلان: الضِّيق، والكَذِب. قال الخليل: الأزْل الشدّة، تقول هم في أَزْلٍ من العَيْشِ إذا كانوا في سَنَةٍ أو بَلْوَى. قال:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا([5])قال الشّيبانيّ: أزَلْتُ الماشية والقومَ أَزْلاً أي ضيّقْت عليهم. وأُزِلَتِ الإبلُ: حُبِست عن المرعَى. وأنشد ابن دُرَيد:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
ويقال أُزِلَ القوم يُؤْزَلُونَ إذا أجْدَبُوا. قال:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ([6])السَّمارُ: المَذيِق الذي يكثر ماؤُه. والآزِل: الرجل المُجْدِب. قال شاعر:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ([7])
قال الخليل: يقال أَزَلْتُ الفرسَ إذا قَصَّرْتَ حبْلَه ثم أرسلتَه في مَرْعىً. قال أبو النّجم:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ([8]) *
وأما الكَذِب فالإزْل، قال ابن دارة([9]):
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ([10])وأَما الأزَل الذي هو القِدَم فالأصل ليس بقياس، ولكنّه كلامٌ مُوجَزٌ مُبدَل، إنّما كان "لم يَزَلْ" فأرادوا النّسبة إليه فلم يستقم، فنسَبُوا إلى يَزَل، ثم قلبوا الياء همزة فقالوا أَزَلِيٌّ، كما قالوا في ذي يَزَن([11]) حين نسبوا الرُّمْحَ إليه: أَزَنيٌّ.
(أزم) وأما الهمزة والزاء والميم فأصلٌ واحد، وهو الضِّيق وتَداني الشيء من الشيء بشدّةٍ والتِفَافٍ. قال الخليل: أَزَمْتُ وأنا آزِمٌ. والأزْم شدّة العَضّ. والفرسُ يأزِم على فأس اللِّجام. قال طرَفَة:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ([12])قال العامريّ: يقأل أزَمَ عليه إذا عَضَّ ولم يفتح فَمَه. قال أبو عُبيد: أزَمَ عليه إذا قبض بفمه، وبَزَم إذا كان بمقدَّم فيه. والحِمْـيَةُ تسمّى أزْماً من هذا، كأنّ الإنسان يُمسِكُ على فمه. ويقال أزَم الرّجل على صاحبه أي لزِمه، و آزَمَني كذا أي ألزَمَنِيه. والسّنة أَزمَةٌ للشِّدَّة التي فيها. قال:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
وأنشد أبو عمرو:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
قال الأصمعي: سنَةٌ أَزُومٌ وأَزامِ مخفوضة، قال:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ([13])
والأمْر الأَزُوم المُنكَر. قال الخليل: أَزَمْت العِنَانَ والحَبْل فأنا آزِمُ وهو مأْزُومٌ، إذا أحكَمْتَ ضَفْرَهُ. والمَأْزِم: مضيق الوادي ذِي الحُزُونة. والمأْزِمان: مَضيقَان بالحَرَم.
(أزي) الهمزة والزاء وما بعدهما من المعتلّ أصلان، إليهما ترجع فروعُ الباب كلِّه بإعمالِ دقيقِ النَّظر: أحدهما انضمام الشيءِ بعضهِ إلى بعضٍ، والآخر المحاذاة. قال الخليل أزَى الشيءُ يأزِي إذا اكتنَز بعضُهُ إلى بعض وانضمّ. قال:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
قال الشّيبانيّ: أَزَتِ الشمس للمغيب أزْياً. وأَزَى الظل يَأْزِي أزْياً وأُزِيّاً إذا قلَصَ. وأنشد غيره:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ([14]) *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
وإذا نقَصَ الماء قيل أَزَى، والقياس واحد. وكذلك أزَى المالُ. قال:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
ومن الباب قول الفرّاء: أَزَأْتُ عن الشيء إذا كَعَعْت عنه، لأنه إذا كَعّ تَقَبَّضَ وانضمّ. فهذا أحد الأصلين، والآخر الإزاء وهو الحِذاء، يقال آزيت فلاناً أي حاذيتهُ. *فأما القيّم الذي يقال له الإزاء فمن هذا أيضاً، لأنّ القيِّم بالشيء يكون أبداً إزَاءَه يَرقُبُه. وكذلك إزاء الحوض، لأنه محاذٍ ما يقابلُه. قال شاعر([15]) في الإزاء الذي هو القيّم:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ([16])قال أبو العَميثَل: سألني الأصمعيّ عن قول الراجز في وصف حوض:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
فقلت، الإزاء مصَبّ الدّلو في الحوض. فقال لي: كيف يشبّه مصبّ الدّلو بالظَّرِبان؟! فقلت: ما عندك فيه؟ قال لي: إنما أراد المستَقِيَ، من قولك فلان إزاءُ مالٍ إذا قام به [ووَلِيَه([17])]. وشبَّهه بالظَّرِبان لِذَفَرِ([18]) رائحته. وإمّا إزاء الحوض
فمصبّ الماء فيه، يقال آزيتُ الحوض إيزاء. قال الهذلي([19]):
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ([20])وتقول آزيتُ، إذا صَبَبْتَ على الإزاءِ. قال رؤبة:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي([21]) *
وبعضهم يقول: إنما هو من قولك أَزَيتُ على صَنيع فلانٍ أي أضْعَفْتُ فإن كان كذا فلأن الضِّعفين كلُّ واحدٍ منهما إزاءَ الآخر. ويقال ناقة أَزِيَةٌ([22]) إذا كانت لا تشرب إلا من إزاءِ الحوض.
(أزب) الهمزة والزاء والباء أصلان: القِصَر والدقّة ونحوهما، والأصل الآخر النَّشاط والصَّخَب في بَغْي. قال ابن الأعرابي: الإزْب القصير. وأنشد:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا([23])وقال الخليل: الإزْب الدقيق المفاصل، والأصل واحد. ويقال هو البخيل. من هذا القياس الميزاب والجمع المآزيب، وسمّي لدقته وضيق مجرى الماء فيه. الأصل الثاني، قال الأصمعي: الأُزْبيّ([24]) السّرعة والنشاط. قال الراجز([25]):
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ([26]) *
قال الكسائيّ: أُزْبيٌّ وأزابيُّ الصَّخَب. وقوسٌ ذاتُ أُزْبيّ، وهو الصوت العالي. قال([27]):
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا([28])قال أبو عمرو: الأَزَابيُّ البغي([29]). قال:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ([30]) *** مما عليها دحمس([31])
(أزح) الهمزة والزاء والحاء. يقال أزَح إذا تخلَّف عن الشيء يَأْزِحُ. وأزح إذا تقبّض ودنا بعضُه من بعض([32]).
(أزد) قبيلة، والأصل السين، وقد ذكر في بابه.
(أزر) الهمزة والزاء والراء أصل واحد، وهو القوّة والشدّة، يقال تأزّر النّبت، إذا قوي واشتدّ. أنشدنا عليُّ بن إبراهيم القطّان قال: أملى علينا ثعلب:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما([33])
يصف كثرةَ النّبات وأنّ الشاءَ تنام فيه فلا تُرى. والأزْرُ: القوّة، قال البَعِيث:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ([34])
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "الرجل".
([2]) نسب في الحماسة (1: 381) واللسان (أزف) إلى العجير السلولي.
([3]) البيت للهيثم بن حسان التغلبي كما في اللسان.
([4]) وردت هذه الكلمة الأخيرة فقط في الأصل. وإكمال البيت من الديوان 40. وقبله:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) أزل آزل: شديد. والبيتان في اللسان (أزل).
([6]) الشعر لأبي مكعت الأسدي كما في الجمهرة (3: 255) والبيت في اللسان (أزل).
([7]) البيت لأسامة بن الحارث الهذلي، كما في الجمهرة (1: 264) والجزء الثاني من مجموعة أشعار الهذليين ص103.
([8]) البيت في اللسان (13: 13).
([9]) هو عبد الرحمن بن مسافع بن دارة، شاعر إسلامي، ترجم له أبو الفرج في (21: 49-57).
([10]) وكذا جاءت رواية البيت في اللسان (13: 14)، وصواب الرواية: "حب جمل" و"جمل" اسم صاحبته، وقد تكرر ذكرها في الأغاني (21: 50) في أبيات القصيدة.
([11]) قال ابن جني: ذو يزن غير مصروف، وأصله يزأن، بدليل قولهم رمح يزأني وأزأني. انظر اللسان (17: 348).
([12]) البيت في ديوان طرفة 59.
 ([13]) ويروى: "أزوم" كما في اللسان (14: 282).
 ([14]) في الأصل: "بشيخك"، تحريف.
([15]) هو حميد بن ثور الهلالي، كما في اللسان (18: 34).
([16]) في الأصل: "قاعدة"، وصواب الرواية ما أثبت من اللسان، وما سيأتي في (عيش) حيث نسبه إلى حميد. ورواه في المحكم:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
 ([17]) التكملة من اللسان.
([18]) في اللسان: "لدفر" بالدال المهملة، وهما بمعنى.
([19]) هو صخر الغي الهذلي، كما في اللسان (20: 161). ورواه في (2: 283) بنسبة الهذلي فقط، وهو مطلع قصيدة له في شرح أشعار الهذليين ص6.
([20]) المنى، بالفتح والقصر: القدر والمنية. ورسمت في الأصل بالألف، والوجه الياء. والأهاضب، أراد الأهاضيب فحذف الياء اضطراراً. وهو جمع أهضوبة، وهي الهضبة. وروي في اللسان (2: 283): "لعمر أبي عمرو"، وهي رواية الهذليين. وأبو عمرو هو أخو صخر الغي.
([21]) في الأصل: "تغرف" و"توزي"، صوابهما من اللسان (2: 481/ 19 : 35). وفي الديوان ص 64: "أغرف من ذي حدب وأوزي". وقبل البيت كما في الديوان واللسان (19: 35):
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
 ([22]) يقال أزية وآزية.
([23]) البيت مع قرين له في اللسان (أزب).
([24]) الوجه فيه أن يكون في مادة (زبي) كما في اللسان (19: 72)، ووزنه أفعول.
([25]) هو منظور بن حبة، كما في اللسان (1: 201/ 19: 72) والجمهرة (3: 365-366) وقبل البيت:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
 ([26]) الإدب، بالكسر: العجب، كما نقل في اللسان عن ابن فارس.
([27]) هو صخر الغي، كما في اللسان (15: 128/19: 73).
([28]) ردمت: صوتت بالإنباض. والهزم: الصوت. والباغي: الذي يطلب الشيء الضال. ورواية اللسان: "في إثر ما فقدوا"، والمعنى يتوجه بكلا الروايتين، فهم يصيحون عند الطلب، وهم يضجون عند حصولهم على ما فقدوا.
([29]) كذا، وفي اللسان أنه ضروب مختلفة من السير.
([30]) ذات دهرس: ذات خفة ونشاط. وهذا البيت في اللسان (دهرس).
([31]) كذا ورد البيت على ما به من نقص.
([32]) لم يصرح بالأصل المعنوي للمادة وذلك لقلة مفرداتها، فاكتفى بالشرح عن النص على المعنى السائر فيها.
([33]) وكذا روايته في اللسان (5: 76) لكن في (13: 243): "حتى تخيلت" وهما صحيحتان؛ يقال وجدت أرضا متخيلة ومتخايلة، إذا بلغ نبتها المدى وخرج زهرها.
([34]) روايته في اللسان (5: 75): "من أمره ما يعاجله"؛ ولعلهما من قصيدتين له.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الزاء** وما بعدهما في الثلاثي)

(**أزف**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الفاء** yakınlık ve yaklaşmaya delâlet eder; “**أزِفَ الرّحيلُ**” denir; yaklaştığı ve yaklaştığı zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿**أَزِفَتِ الآزِفَةُ**﴾ [النجم 57]، yani kıyamet. Amma **المتَآزِف** ise bu kıyastandır; “adam **مُتآزف**” denir; yani kısa, yaratılışı birbirine yakın (az aralıklı). **أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة** dedi:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
**الشّيبانيّ** dedi: yaratılışı dar (sıkı). Ve okudu:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
**المُجَذَّر**: kısa. **الجاذي**: kuru. Ve bu beyit yaratılışta bir şeye delâlet eder, huyda değil; ancak o, şairin kastettiği kısadır. Ve “**تآزَفَ القوم**” denir; birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştığı zaman. **الشّيبانيّ** dedi: “**أزَفَنِي** falan” yani beni acele ettirdi; “**يُؤزِفُ** **إيزَافاً**”. Ve **المآزِف**: pis yerlerdir; tekili **مأزَفَةٌ**. Ve dedi:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ
ve bu, ancak bir darlıkta neredeyse olur.

(**أزق**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**القاف** tek bir kıyas ve tek bir asıldır; o da darlıktır. **الخليل** ve başkaları dedi: **الأَزْقُ** savaşta darlıktır; ve aynı şekilde savaş yeri **المأزِق** diye adlandırılır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**استُؤْزِق** falanın üzerine” denir; yer ona daraldığı zaman, öyle ki ortaya çıkmaya güç yetiremez. Ve o, **العجّاج**’ın şiirindedir:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا *

(**أزل**) Amma **الهمزة** ve**الزاء** ve**اللام** ise iki asıldır: darlık ve yalan. **الخليل** dedi: **الأزْل** şiddettir; “onlar geçimde **أَزْلٍ** içindedir” dersin; bir kıtlık yılında yahut bir belâda oldukları zaman. Dedi:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا
**الشّيبانيّ** dedi: “**أزَلْتُ** davarı ve kavmi **أَزْلاً**” yani onlara daralttım. Ve “**أُزِلَتِ الإبلُ**”: otlaktan alıkonuldu. **ابن دُرَيد** okudu:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
Ve “**أُزِلَ القوم** **يُؤْزَلُونَ**” denir; kuraklığa uğradıkları zaman. Dedi:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ
**السَّمارُ**: suyu çok olan dar geçit. Ve **الآزِل**: kuraklığa uğramış adam. Bir şair dedi:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ
**الخليل** dedi: “**أَزَلْتُ الفرسَ**” denir; ipini kısalttığın, sonra onu bir otlağa saldığın zaman. **أبو النّجم** dedi:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ *
Amma yalan ise, **الإزْل**’dir. **ابن دارة** dedi:
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ
Amma kıdem olan **الأزَل** ise, asıl kıyas üzere değildir; fakat o, değiştirilmiş veciz bir sözdür; aslında “**لم يَزَلْ**” idi; ona nisbet etmek istediler de düzgün olmadı; böylece **يَزَل**’e nisbet ettiler, sonra **الياء**’yı **همزة**’ye çevirdiler de “**أَزَلِيٌّ**” dediler; tıpkı **ذي يَزَن** hakkında, mızrağı ona nisbet ettikleri zaman “**أَزَنيٌّ**” demeleri gibi.

(**أزم**) Amma **الهمزة** ve**الزاء** ve**الميم** ise tek bir asıldır; o da darlık ve bir şeyin bir şeye şiddetle ve sarılma ile çok yaklaşmasıdır. **الخليل** dedi: “**أَزَمْتُ** ve ben **آزِمٌ**.” Ve **الأزْم** ısırmanın şiddetidir. Ve at, gemin demiri üzerine **يأزِم** eder. **طرَفَة** dedi:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ
**العامريّ** dedi: “**أزَمَ** onun üzerine” denir; ısırdığı ve ağzını açmadığı zaman. **أبو عُبيد** dedi: “**أزَمَ** onun üzerine” ağzıyla kavradığı zaman; ve “**بَزَم**” ağzının ön tarafında olduğu zaman. Ve **الحِمْـيَةُ** buna göre **أزْماً** diye adlandırılır; sanki insan ağzı üzerine tutar. Ve “adam, arkadaşının üzerine **أزَم** etti” denir; yani ona yapıştı. Ve “**آزَمَني** şu” yani onu bana zorunlu kıldı. Ve yıl, içindeki şiddet sebebiyle **أَزمَةٌ**’dir. Dedi:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
Ve **أبو عمرو** okudu:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
**الأصمعي** dedi: **سنَةٌ أَزُومٌ** ve **أَزامِ** mecrûr; dedi:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ
Ve **الأمْر الأَزُوم**: münker iş. **الخليل** dedi: “**أَزَمْت** dizgini ve ipi” ben **آزِمُ**’im ve o **مأْزُومٌ**’dur; örgüsünü sağlam yaptığın zaman. Ve **المَأْزِم**: engebeli vadinin dar geçididir. Ve **المأْزِمان**: Harem’de iki dar geçittir.

(**أزي**) **الهمزة** ve**الزاء** ve onlardan sonra gelen illetli harflerden olanlar iki asıldır; kapının bütün dalları, ince nazarı işletmekle, onlara döner: birincisi, şeyin bir kısmının bir kısmına katılması; ikincisi, hizalama. **الخليل** dedi: “**أزَى** şey **يأزِي**” der; bir kısmı bir kısmına toplanıp katıldığı zaman. Dedi:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
**الشّيبانيّ** dedi: “güneş batmaya **أَزَتِ**” **أزْياً**. Ve “gölge **أَزَى** **يَأْزِي** **أزْياً** ve **أُزِيّاً**” denir; kısaldığı zaman. Başkası okudu:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
Ve su eksildiği zaman **أَزَى** denir; kıyas birdir. Ve aynı şekilde mal **أزَى** etti. Dedi:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
Ve babdan **الفرّاء**’ın sözü: “**أَزَأْتُ** şeyden” yani ondan geri çekildim; çünkü geri çekildiği zaman büzülür ve toplanır. Bu iki asıldan biridir; diğeri ise **الإزاء**dır; o da hizadır; “falana **آزيت**” denir; yani onu hizaladın. Amma **الإزاء** diye adlandırılan **القيّم** ise bu da ondandır; çünkü bir şeyin kayyımı, onu daima **إزَاءَه** olur, onu gözetir. Ve aynı şekilde havuzun **إزاء**’ı; çünkü karşısındakine hizalıdır. Bir şair, kayyım olan **الإزاء** hakkında dedi:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ
**أبو العَميثَل** dedi: **الأصمعيّ** bana, bir havuzu vasfeden recez şairinin sözünü sordu:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
Ben dedim: **الإزاء** kovayı havuza boşaltma yeridir. Bana dedi: kovanın boşaltma yeri **الظَّرِبان**’a nasıl benzetilir?! Ben dedim: senin onda neyin var? Bana dedi: ancak o, su çeken kimseyi kastetti; “falan, bir malın **إزاءُ**’ıdır” dediğin gibi; onunla kaim olur [ve onu üstlenir]. Ve onu, kokusunun **ذَفَرِ**’i sebebiyle **الظَّرِبان**’a benzetti. Ve havuzun **إزاء**’ı ise, içindeki suyun döküldüğü yerdir; “**آزيتُ الحوض إيزاء**” denir. **الهذلي** dedi:
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ
Ve “**آزيتُ**” dersin; **الإزاء** üzerine döktüğün zaman. **رؤبة** dedi:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي *
Ve bazısı der ki: ancak o, “falanın yaptığına **أَزَيتُ**” sözündendir; yani iki kat yaptım; eğer böyle ise, iki katın her biri ötekinin **إزاءَ**’ıdır. Ve “**ناقة أَزِيَةٌ**” denir; havuzun **إزاء**’ından başka yerden içmediği zaman.

(**أزب**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الباء** iki asıldır: kısalık ve incelik ve benzerleri; diğer asıl ise, bir talepte canlılık ve gürültüdür. **ابن الأعرابي** dedi: **الإزْب** kısa olandır. Ve okudu:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا
**الخليل** dedi: **الإزْب** eklemleri ince olandır; asıl birdir. Ve “o cimridir” denir. Bu kıyastan **الميزاب** ve çoğulu **المآزيب**; suyun akış yolunun içindeki inceliği ve darlığı sebebiyle adlandırıldı. İkinci asıl: **الأصمعي** dedi: **الأُزْبيّ** sürat ve canlılıktır. **الراجز** dedi:
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ *
**الكسائيّ** dedi: **أُزْبيٌّ** ve **أزابيُّ** gürültüdür. Ve “**قوسٌ ذاتُ أُزْبيّ**” (bir yay) denir; o, yüksek sestir. Dedi:
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا
**أبو عمرو** dedi: **الأَزَابيُّ** azgınlıktır. Dedi:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ *** مما عليها دحمس

(**أزح**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الحاء**. “**أزَح**” denir; bir şeyden geri kaldığı zaman, **يَأْزِحُ**. Ve “**أزح**” denir; büzülüp bir kısmı bir kısmına yaklaştığı zaman.

(**أزد**) bir kabiledir; aslı **السين**’dir; ve onun babında zikredilmiştir.

(**أزر**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da kuvvet ve şiddettir. “bitki **تأزّر** etti” denir; kuvvetlendiği ve şiddetlendiği zaman. Bize **عليُّ بن إبراهيم القطّان** okuttu; dedi: **ثعلب** bize imlâ etti:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما
Bitkinin çokluğunu ve koyunun onun içinde uyuyup görülmediğini vasfeder. Ve **الأزْرُ**: kuvvettir. **البَعِيث** dedi:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ

--------------ـــــ
([1]) Asılda: “**الرجل**”.
([2]) **الحماسة** (1: 381) ve **اللسان** (**أزف**)’te **العجير السلولي**’ye nisbet edildi.
([3]) Beyit, **اللسان**’da olduğu üzere **الهيثم بن حسان التغلبي**’nindir.
([4]) Asılda yalnız bu son kelime geldi. Beytin tamamlanması **الديوان** 40’tandır. Ondan önce:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) **أزل آزل**: şiddetli. İki beyit **اللسان** (**أزل**)’dedir.
([6]) Şiir, **الجمهرة** (3: 255)’te ve beyit **اللسان** (**أزل**)’da olduğu üzere **أبي مكعت الأسدي**’nindir.
([7]) Beyit, **الجمهرة** (1: 264)’te ve **مجموعة أشعار الهذليين**’in ikinci cüzü s.103’te olduğu üzere **أسامة بن الحارث الهذلي**’nindir.
([8]) Beyit **اللسان** (13: 13)’tedir.
([9]) O, İslâmî bir şair olan **عبد الرحمن بن مسافع بن دارة**’dır; **أبو الفرج** onu (21: 49-57)’de tercüme etti.
([10]) Beytin rivayeti **اللسان** (13: 14)’te de böyle geldi; rivayetin doğrusu: “**حب جمل**” ve “**جمل**” onun sevgilisinin adıdır; **الأغاني** (21: 50)’de kasidenin beyitlerinde onun zikri tekrarlandı.
([11]) **ابن جني** dedi: **ذو يزن** gayr-i munsarıftır; aslı **يزأن**’dır; “**رمح يزأني**” ve “**أزأني**” demeleri delilidir. **اللسان** (17: 348)’e bak.
([12]) Beyit **ديوان طرفة** 59’dadır.
([13]) **اللسان** (14: 282)’de olduğu üzere “**أزوم**” diye de rivayet edilir.
([14]) Asılda: “**بشيخك**”; tahriftir.
([15]) O, **اللسان** (18: 34)’te olduğu üzere **حميد بن ثور الهلالي**’dir.
([16]) Asılda: “**قاعدة**”; rivayetin doğrusu, **اللسان**’dan sabit kılınan ve (عيش)’te geleceği üzere, onu **حميد**’e nisbet ettiği şekildir. **المحكم**’de şöyle rivayet etti:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
([17]) Tamamlama **اللسان**’dandır.
([18]) **اللسان**’da: “**لدفر**” **الدال**’la; ikisi de mânâca birdir.
([19]) O, **اللسان** (20: 161)’de olduğu üzere **صخر الغي الهذلي**’dir. Ve onu (2: 283)’te yalnız **الهذلي** nisbetiyle rivayet etti; o, **شرح أشعار الهذليين** s.6’da ona ait bir kasidenin matlaıdır.
([20]) **المنى** fetha ve kasr ile: kader ve ölüm. Asılda **الألف** ile yazıldı; doğru olan **الياء**’dır. Ve **الأهاضب**; **الأهاضيب**’i kastetti, zaruret sebebiyle **الياء**’yı düşürdü. O, **أهضوبة**’nin cem’idir; o da tepedir. **اللسان** (2: 283)’te “**لعمر أبي عمرو**” diye rivayet edildi; bu, **الهذليين** rivayetidir. Ve **أبو عمرو**، **صخر الغي**’nin kardeşidir.
([21]) Asılda: “**تغرف**” ve “**توزي**”; doğruları **اللسان** (2: 481/ 19 : 35)’tendir. Ve **الديوان** s.64’te: “**أغرف من ذي حدب وأوزي**”. Beyitten önce, **الديوان** ve **اللسان** (19: 35)’te olduğu üzere:
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
([22]) **أزية** ve **آزية** denir.
([23]) Beyit, bir benzeriyle birlikte **اللسان** (**أزب**)’dedir.
([24]) **اللسان** (19: 72)’de olduğu üzere, (زبي) maddesinde olması ve vezninin **أفعول** olması uygundur.
([25]) O, **اللسان** (1: 201/ 19: 72) ve **الجمهرة** (3: 365-366)’da olduğu üzere **منظور بن حبة**’dir. Beyitten önce:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
([26]) **الإدب** kesra ile: hayret; **اللسان**’da **ابن فارس**’tan nakledildiği üzere.
([27]) O, **اللسان** (15: 128/19: 73)’te olduğu üzere **صخر الغي**’dir.
([28]) **ردمت**: **الإنباض** ile ses çıkardı. Ve **الهزم**: sestir. Ve **الباغي**: kayıp şeyi arayan kimsedir. **اللسان** rivayeti: “**في إثر ما فقدوا**”; mânâ iki rivayetle de yönelir; onlar aramada bağırırlar, ve kaybettiklerini bulduklarında gürültü ederler.
([29]) Böyle; **اللسان**’da onun, yürüyüşün çeşitli türleri olduğu (şeklinde)dir.
([30]) **ذات دهرس**: hafiflik ve canlılık sahibi. Bu beyit **اللسان** (**دهرس**)’tedir.
([31]) Beyit, onda bulunan eksiklikle birlikte böyle geldi.
([32]) Maddenin mânevî aslına açıkça işaret etmedi; bu, lafızlarının azlığındandır; böylece, mânânın onda cereyan edenini belirtmektense şerhle yetindi.
([33]) **اللسان** (5: 76)’da rivayeti de böyledir; fakat (13: 243)’te: “**حتى تخيلت**”; ikisi de doğrudur; “**أرضا متخيلة ومتخايلة** buldum” denir; bitkisi nihayete ulaştığı ve çiçeği çıktığı zaman.
([34]) **اللسان** (5: 75)’te rivayeti: “**من أمره ما يعاجله**”; belki ikisi iki kasidedendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ز ل
هم في أزل‏:‏ ضيق من العيش‏.‏
وتقول‏:‏ قل نزلهم وطال أزلهم وأزلوا حتى هزلوا أي حبسوا وضيـق عليهـم وقولهـم‏:‏ كان في الأزل قادراً عالماً وعلمه أزلي وله الأزلية مصنوع ليس من كلام العرب وكأنهم نظروا في ذلك إلى لفظ لم أزل‏.‏

##### Türkçe

أ ز ل
Onlar **أزل** içindedir: geçimde darlık.

Ve dersin ki: “Onların **نزل**’ini azalt” ve “onların **أزل**’i uzadı” ve “**أزلوا** ta ki zayıfladılar”; yani hapsedildiler ve üzerlerine daraltıldı. Ve onların sözü: “**الأزل** içinde kâdir ve âlim idi” ve “onun ilmi **أزلي**dir” ve “ona **الأزلية** vardır”; uydurmadır, Arapların كلامından değildir. Sanki onlar bunda **لم أزل** lafzına bakmışlardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزْلُ: الضيق والشدّة. والأَزْلُ: الحبس. وأَزَلَه يأْزِلُه أَزْلاً: حبسه. والأَزْلُ: شدّة الزمان. يقال: هم في أَزْلٍ من العيش وأَزْلٍ من السَّنَة. وآزَلَت السَّنَةُ: اشتدّت؛ ومنه الحديثُ قولُ طَهْفةَ للنبي، صلى الله عليه وسلم: أَصابتنا سَنَة حمراء مُؤْزِلة أَي آتية بالأَزْل، ويروى مُؤَزِّلة، بالتشديد على التكثير. وأَصبح القوم آزلين أَي في شدة؛ وقال الكميث:
رَأَيْتُ الكِرامَ به واثقِيـ
ـن أَن لا يُعيمُوا، ولا يُؤْزلُوا
وأَنشد أَبو عبيد:
وَليَأْزِلَنَّ وتَبْكُوَّنَّ لِقاحُه،
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّه بسَمَار
أَي لَيُصيبَنَّه الأَزْلُ وهو الشدة. وأَزَلَ الفَرَسَ: قَصَّرَ حَبْلَه وهو من الحبس. وأَزَلَ الرجلُ يأْزِل أَزْلاً أَي صار في ضيق وجَدْب. وأَزَلْتُ الرجلَ أَزْلاً: ضَيَّقْت عليه. وفي الحديث: عَجِبَ ربكم من أَزْلِكم وقُنوطكم؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي في بعض الطرق، قال: والمعروف من أَلِّكم، وسنذكره في موضعه؛ الأَزْل: الشدة والضيق كأَنه أَراد من شدة يأْسكم وقنوطكم. وفي حديث الدجال: أَنه يَحْصُر الناسَ في بيت المَقْدِس فيُؤزَلُون أَزْلاً أَي يُقْحَطون ويُضَيِّقُ عليهم. وفي حديث عليّ، عليه السلام: إلا بعد أَزْلٍ وبلاء. وأَزَلْت الفرس إذا قَصَّرْتَ حَبْله ثم سَيَّبْتَه وتركته في الرِّعي؛ قال أَبو النجم:
لم يَرْعَ مأْزولاً ولَمَّا يُعْقَلِ
وأَزَلوا مالَهم يَأْزِلونه أَزْلاً: حبسوه عن المَرْعَى من ضيق وشدّة وخوف؛ وقول الأَعشَى:
ولَبونِ مِعْزَابٍ حَوَيْتُ فأَصْبَحَتْ
نُهْبَى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقَالَها
الآزلة: المحبوسة التي لا تَسْرَح وهي معقولة لخوف صاحبها عليها من الغارة، أَخَذْتها فَقَضَبْتُ عِقالَها. وآزالوا: حبسوا أَموالهم عن تضييق وشدّة؛ عن ابن الأَعرابي. والمَأْزِل: المَضِيق مث المَأْزِق؛ وأَنشد ابن بري:
إِذا دَنَتْ مِنْ عَضُدٍ لم تَزْحل
عنه، وإِنْ كان بضَنْكٍ مأْزِلِ
قال الفراء يقال تَأَزَّل صدري وتَأَزَّق أَي ضاق. والأَزْل: ضيق العيش؛ قال:
وإِنْ أَفسَد المالَ المجَاعاتُ والأَزْلُ
وأَزْل آزِلٌ: شديد؛ قال:
إِبْنَا نِزَارٍ فَرَّجا الزَّلازِلا،
عَنِ المُصَلِّينَ، وأَزْلاً آزِلا
والمَأْزِل: موضع القتال إِذا ضاق، وكذلك مَأْزِلُ العيش؛ كلاهما عن اللحياني.
والإِزْل: الداهية. والإِزْل: الكَذِب، بالكسر؛ قال عبد الرحمن بن دارة: يقولون: إِزْلٌ حُبُّ لَيْلى وَوُدُّها،
وقد كَذَبوا، ما في مَوَدَّتِها إِزْلُ
والأَزَل، بالتحريك: القِدَم. قال أَبو منصور: ومنه قولهم هذا شيء أَزَليٌّ أَي قديم، وذكر بعض أَهل العلم أَن أَصل هذه الكلمة قولهم للقديم لم يَزَل، ثم نُسِب إِلى هذا فلم يستقم إِلا بالاختصار فقالوا يَزَليٌّ ثم أُبدلت الياء أَلفاً لأَنها أَخف فقالوا أَزَليٌّ، كما قالوا في الرمح المنسوب إلى ذي يَزَنَ: أَزَنيٌّ، ونصل أَثْرَبيٌّ.

##### Türkçe

**الأَزْلُ**: darlık ve şiddet. Ve **الأَزْلُ**: hapsetme. Ve **أَزَلَه يأْزِلُه أَزْلاً**: onu hapsetti. Ve **الأَزْلُ**: zamanın şiddeti. Denilir: onlar geçimden bir **أَزْلٍ** içinde ve seneden bir **أَزْلٍ** içindedir. Ve **آزَلَت السَّنَةُ**: şiddetlendi; ve ondan hadis, **طَهْفةَ**’nin Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sözü: “Bize kırmızı, **مُؤْزِلة** bir sene isabet etti” yani **الأَزْل** ile gelen; ve **مُؤَزِّلة** diye de rivayet olunur, çokluk için şeddeli. Ve kavim **آزلين** olarak sabahladı, yani şiddet içinde; ve **الكميث** dedi:

رَأَيْتُ الكِرامَ به واثقِيـ
ـن أَن لا يُعيمُوا، ولا يُؤْزلُوا

Ve **أَبو عبيد** inşad etti:

وَليَأْزِلَنَّ وتَبْكُوَّنَّ لِقاحُه،
ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّه بسَمَار

Yani ona **الأَزْلُ** isabet edecektir; o da şiddettir. Ve **أَزَلَ الفَرَسَ**: ipini kısalttı; o da hapsetmedendir. Ve adam **أَزَلَ** eder, **يأْزِل** **أَزْلاً**; yani darlık ve kıtlık içine girdi. Ve “adamı **أَزْلاً** **أَزَلْتُ**”: ona daralttım. Ve hadiste: “Rabbiniz sizin **أَزْلِكم**’den ve ümitsizliğinizden hayret etti”; **ابن الأَثير** dedi: bazı tariklerde böyle rivayet olundu; dedi: bilinen **أَلِّكم**’dendir; onu yerinde zikredeceğiz; **الأَزْل**: şiddet ve darlık; sanki ümitsizliğinizin ve ümitsizliğe kapılışınızın şiddetinden murad etti. Ve Deccal hadîsinde: onun insanları Beytü’l-Makdis’te bir evde sıkıştıracağı, böylece **يُؤزَلُون أَزْلاً**; yani kıtlığa uğratılırlar ve üzerlerine daraltılır. Ve Ali hadîsinde, aleyhi’s-selâm: “Ancak bir **أَزْلٍ** ve bir belâdan sonra.” Ve “atı **أَزَلْتُ**” (yani) ipini kısalttığın zaman, sonra onu salıverip otlamada bıraktığın zaman; **أَبو النجم** dedi:

لم يَرْعَ مأْزولاً ولَمَّا يُعْقَلِ

Ve mallarını **أَزْلاً** **يَأْزِلونه** diye **أَزَلوا**: darlık, şiddet ve korkudan onu meradan hapsettiler; ve **الأَعشَى**’nın sözü:

ولَبونِ مِعْزَابٍ حَوَيْتُ فأَصْبَحَتْ
نُهْبَى، وآزِلَةٍ قَضَبْتُ عِقَالَها

**الآزلة**: salınmayan, sahibinin onu baskından korkması sebebiyle bağlı olarak tutulan mahbûse; onu aldım da bağını kestim. Ve **آزالوا**: darlık ve şiddetten dolayı mallarını hapsettiler; **ابن الأَعرابي**’den. Ve **المَأْزِل**: **المَأْزِق** gibi darlık; ve **ابن بري** inşad etti:

إِذا دَنَتْ مِنْ عَضُدٍ لم تَزْحل
عنه، وإِنْ كان بضَنْكٍ مأْزِلِ

**الفراء** dedi: “Göğsüm **تَأَزَّل** etti ve **تَأَزَّق** etti” denilir; yani daraldı. Ve **الأَزْل**: geçimin darlığı; dedi:

وإِنْ أَفسَد المالَ المجَاعاتُ والأَزْلُ

Ve **أَزْل آزِلٌ**: şiddetli; dedi:

إِبْنَا نِزَارٍ فَرَّجا الزَّلازِلا،
عَنِ المُصَلِّينَ، وأَزْلاً آزِلا

Ve **المَأْزِل**: daraldığı zaman savaş yeri; ve aynı şekilde geçimin **مَأْزِلُ**’i; ikisi de **اللحياني**’dendir.

Ve **الإِزْل**: musibet. Ve **الإِزْل**: yalan; kesre ile; **عبد الرحمن بن دارة** dedi:

يقولون: إِزْلٌ حُبُّ لَيْلى وَوُدُّها،
وقد كَذَبوا، ما في مَوَدَّتِها إِزْلُ

Ve **الأَزَل** (harekeli): kıdem. **أَبو منصور** dedi: ve ondandır onların “bu şey **أَزَليٌّ**” sözleri; yani kadîm. Ve ehl-i ilimden bazıları zikretti ki bu kelimenin aslı, kadîme “**لم يَزَل**” demeleridir; sonra buna nisbet edildi de ancak kısaltma ile düzgün oldu; böylece “**يَزَليٌّ**” dediler; sonra **الياء** daha hafif olduğu için **أَلفاً**’a ibdal edildi; böylece “**أَزَليٌّ**” dediler; tıpkı **ذي يَزَنَ**’a nisbet edilen mızrak hakkında “**أَزَنيٌّ**” dedikleri gibi; ve “**نصل أَثْرَبيٌّ**”.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ز ل * * الأَزَلُ * القدم يقال * أزَلِيٌّ * ذكر بعض أهل العلم أن أصل هذه الكلمة قولهم للقديم لم يزل ثم نسب إلى هذا فلم يستقم إلا باختصار فقالوا يزلي ثم أبدلت الياء ألفا لأنها أخف فقالوا أزلي كما قالوا في الرمح المنسوب إلى ذي يزن أزني ونصل أثربي

##### Türkçe

* أ ز ل * * **الأَزَلُ** * kıdemdir; **أزَلِيٌّ** denilir. Bazı ilim ehli zikretti ki bu kelimenin aslı, kadîm için onların “**لم يزل**” sözüdür; sonra bu (söze) nisbet edildi; fakat ancak kısaltma ile düzgün oldu da “**يزلي**” dediler; sonra **الياء** bir **ألف**’e ibdâl edildi, çünkü o daha hafiftir; böylece “**أزلي**” dediler; tıpkı **ذي يزن**’e nisbet edilen mızrak hakkında “**أزني**” ve “**نصل أثربي**” dedikleri gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأزل بالفتح: الضيق والشدة والقحط.
 وأزل أزل، ككتف صوابه بالمد مبالغة أي شدة شديدة، قال:
  ابنا نزار فرجا الزلازلا
  عن المصلين وأزلا آزلا والإزل بالكسر: الكذب قال عبد الرحمن بن دارة الغطفاني:
  يقولون إزل حب جمل وودهـا                      وقد كذبوا ما في مودتها إزل
  فيا جمل إن الغسل ما دمت أيما                      علي حرام لا يمسني الغسـل والأزل أيضا: الداهية لشدتها.
 والأزل بالتحريك: القدم الذي ليس له ابتداء، وهو أيضا: استمرار الوجود في أزمنة مقدرة غير متناهية في جانب الماضي، كما أن الأبد: استمراره كذلك في المآل، كذا في تعريفات المناوي.
 وهو أزلي منسوب إلى الأزل، وهو ما ليس بمسبوق بالعدم، والموجود ثلاثة أقسام لا رابع لها: أزلي أبدي، وهو الحق سبحانه وتعالى، ولا أزلي ولا أبدي وهو الدنيا، وأبدي غير أزلي وهو الآخرة، وعكسه محال؛ إذ ما ثبت قدمه استحال عدمه، وصرح أقوام بأن الأزلي ليس بعربي.
 أو أصله يزلي، منسوب إلى قولهم للقديم: لم يزل ثم نسب إلى هذا، فلم يستقيم إلا باختصار، فقالوا: يزلي، ثم أبدلت الياء ألفا للخفة فقالوا: أزلي كما قالوا في الرمح المنسوب إلى ذي يزن أزني وإلى يثرب نصل أثربي، نقله الصاغاني هكذا عن بعض أهل العلم.
 وفي الأساس: وقولهم: كان في الأزل قادرا عالما، وعلمه أزلي، وله الأزلية، مصنوع؛ لا من كلامهم، ولعلهم نظروا إلى لفظ لم يزل.
 قال شيخنا: وقال قوم: هو مشتق من الأزل، وهو الضيق؛ لضيق العقل عن إدراك أوله.
 وسنة أزول، كصبور: شديدة أزل، بالضم.
 وأزله يأزله أزلا: حبسه ومنعه وضيق عليه من شدة وخوف.
 وقال الليث: أزل الفرس يأزله أزلا: قصر حبله ثم سيبه في المرعى، فهو مأزول، قال أبو النجم:
  يسفن عطفى سنم همرجل
  لم يرع مأزولا ولم يستهمل وأزلوا أموالهم إذا لم يخرجوها إلى المرعى خوفا أو جدبا.
 وأزل فلان يأزل أزلا: صار في ضيق وجدب قال أبو مكعت الأسدي:
  وليأزلن وتبكون لقاحه                      ويعللن صبيه بسمار ويروى وليؤزلن.
 والمأزل كمنزل: المضيق كالمأزق، وأنشد ابن بري:
  إذا دنت من عضد لم تزحل
  عنه وإن كان بضنك مأزل وقال اللحياني: المأزل: موضع القتال إذا ضاق.
 وتأزل صدره: ضاق مثل تأزق عن الفراء.

  وأزال كسحاب وروي أيضا ككتاب عن نصر: اسم صنعاء اليمن في الجاهلية الجهلاء، وفي بعض تواريخ اليمن روي عن وهب بن منبه أنه وجد في الكتب القديمة التي قرأها: أزال أزال كل عليك وأنا أتحنن عليك أو أزال: اسم بانيها وهو ابن يقطن ابن عابر بن شالخ بن أرفخشذ، وهو والد صنعاء، وكان أول من بناها أزال، ثم سميت باسم ابنه لأنه ملكها بعده فغلب اسمه عليها، نقله ياقوت، ويروى عن ابن أبي الروم أن صنعاء كانت امرأة ملكة، وبها سميت صنعاء، فتأمل ذلك.
 ومما يستدرك عليه: أزل الناس، كعني: أي قحطوا، وفي حديث الدجال وحصره المسلمين في بيت المقدس: فيؤزلون أزلا شديدا أي يضيق عليهم.
 وقال الجمحي: الآزل: الذي لا يستطيع أن يخرج من وجع أو محتبس، وبه فسر قول أسامة الهذلي:
  من المربعين ومن آزل                      إذا جنه الليل كالناحط وقيل: من آزل، أي: من رجل في ضيق من الحمى.
 وأزلهم الله، أي: أقحطهم. وفي الحديث أصابتنا سنة حمراء مؤزلة.
 وأزيلى: مدينة بالمغرب، وسيأتي ذكرها في أ ص ل وقال ياقوت: أزيلى: مدينة في بلاد البربر بعد طنجة في زاوية الخليج الماد إلى الشام، وقال ابن حوقل: الطريق من برقة إلى أزيلى على ساحل بحر الخليج إلى فم البحر المحيط ثم تعطف على البحر المحيط يسارا.
 وأصبح القوم آزلين، أي: في شدة.
 وآزلت السنة: اشتدت.
 والأزل: شدة اليأس.
 وقول الأعشى:
  ولبون معزاب حويت فأصبحت                      نهبى وآزلة قضبت عقالـهـا الآزلة: هي المحبوسة التي لا تشرح، وهي معقولة لخوف صاحبها عليها من الغارة.
 ومأزل العيش: مضيقه، عن اللحياني.

##### Türkçe

**الأزل** fetḥa ile: darlık, şiddet ve kıtlık.

Ve **أزل** **أزل**, **كتف** gibi; doğrusu med ile (uzatmayla)dır; mübalağa olarak, yani pek şiddetli bir şiddet. Dedi ki:
  ابنا نزار فرجا الزلازلا
  عن المصلين وأزلا آزلا

Ve **الإزل** kesra ile: yalan. عبد الرحمن بن دارة الغطفاني dedi ki:
  يقولون **إزل** حب جمل وودهـا                      وقد كذبوا ما في مودتها **إزل**
  فيا جمل إن الغسل ما دمت أيما                      علي حرام لا يمسني الغسـل

Ve **الأزل** ayrıca: şiddetinden dolayı musibet.

Ve **الأزل** tahrîk ile: başlangıcı olmayan kadîm(lik); o ayrıca: geçmiş tarafında sonu olmayan takdir edilmiş zamanlarda varlığın sürmesi; nitekim **الأبد**: âkıbet tarafında onun da böyle sürmesidir; منّاوي’nin Taʿrîfât’ında böyledir.

Ve o, **أزلي**dir: **الأزل**’e nisbetlidir; ve o, yoklukla öncelenmiş olmayan şeydir. Ve موجود üç kısımdır, dördüncüsü yoktur: **أزلي** **أبدي**; o, الحق سبحانه وتعالى’dır. Ve ne **أزلي** ne **أبدي**; o, dünya’dır. Ve **أبدي** olup **أزلي** olmayan; o, âhiret’tir. Ve bunun tersi muhaldir; çünkü kademi sabit olanın yokluğu imkânsız olur. Ve birtakım kimseler, **الأزلي**’nin Arapça olmadığını açıkça söylemiştir.

Yahut aslı **يزلي**dir; “kadîm” için onların sözlerine nisbetle: **لم يزل**; sonra buna nisbet edildi; ancak kısaltma ile düzgün oldu; böylece “**يزلي**” dediler; sonra hafiflik için **الياء** **ألف**’e çevrildi de “**أزلي**” dediler; tıpkı **الرمح**’ta **ذي يزن**’e nisbet edilene “**أزني**” ve **يثرب**’e nisbet edilen oka “**أثربي**” dedikleri gibi. Bunu الصاغاني, bazı ilim ehli tarafından böyle nakletti.

Ve **الأساس**’ta: onların sözü: “**كان في الأزل قادرا عالما**”; ve onun ilmi **أزلي**dir; ve onun için **الأزلية** vardır; uydurmadır; onların sözünden değildir. Belki de **لم يزل** lafzına baktılar.

Şeyhimiz dedi: Ve bir kavim dedi ki: o, **الأزل**’den türemiştir; o da darlıktır; aklın, onun evvelini idrakten daralması sebebiyle.

Ve **سنة أزول**; **صبور** gibi: şiddetli **أزل**; ḍamma ile.

Ve **أزله يأزله أزلا**: onu hapsetti, men etti ve şiddet ve korkudan dolayı ona darlık verdi.

Ve الليث dedi: **أزل الفرس يأزله أزلا**: ipini kısalttı, sonra onu merada salıverdi; o da **مأزول**dur. أبو النجم dedi ki:
  يسفن عطفى سنم همرجل
  لم يرع مأزولا ولم يستهمل

Ve “**أزلوا** mallarını”: onları mera’ya çıkarmadıkları zaman; korkudan yahut kıtlıktan dolayı.

Ve **أزل فلان يأزل أزلا**: darlık ve kıtlığa düştü. أبو مكعت الأسدي dedi ki:
  وليأزلن وتبكون لقاحه                      ويعللن صبيه بسمار
Ve “**وليؤزلن**” diye de rivayet olunur.

Ve **المأزل**; **منزل** gibi: dar yer; **المأزق** gibi. İbn بري şu beyti şahit getirdi:
  إذا دنت من عضد لم تزحل
  عنه وإن كان بضنك مأزل

Ve اللحياني dedi: **المأزل**: daraldığı zaman savaş yeri.

Ve **تأزل صدره**: daraldı; **تأزق** gibi; الفراء’dan.

**وأزال**; **سحاب** gibi; ve نصر’dan ayrıca **كتاب** gibi de rivayet olundu: câhiliye câhilliğinde Yemen’in صنعاء’sının adıdır. Ve Yemen tarihlerinin bazısında وهب بن منبه’den rivayet olundu: okuduğu eski kitaplarda buldu: “**أزال أزال** كل عليك وأنا أتحنن عليك”. Yahut **أزال**: onun bânîsinin adıdır; o da يقطن بن عابر بن شالخ بن أرفخشذ’in oğludur; ve o, صنعاء’nın babasıdır. Onu ilk bina eden **أزال** idi; sonra, ondan sonra ona hükmeden oğlunun adıyla adlandırıldı; böylece onun adı ona galip geldi. Bunu ياقوت nakletti. Ve İbn أبي الروم’dan rivayet olunur ki: صنعاء bir kadın melike idi; ve onunla صنعاء adlandırıldı; öyleyse bunu düşün.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أزل الناس**; **عني** gibi: yani kıtlığa uğradılar. Ve Deccâl hadîsinde ve onun Müslümanları Beytü’l-Makdis’te kuşatmasında: “**فيؤزلون أزلا شديدا**” yani onlara darlık verilir.

Ve الجمحي dedi: **الآزل**: ağrıdan çıkmaya güç yetiremeyen yahut hapsedilmiş olan. Ve bununla أسامة الهذلي’nin sözü tefsir edildi:
  من المربعين ومن آزل                      إذا جنه الليل كالناحط
Ve denildi ki: “**من آزل**”, yani: hummadan darlık içinde olan bir adamdan.

Ve “Allah onları **أزلهم**”: yani onları kıtlığa uğrattı. Ve hadîste: “bize kırmızı, **مؤزلة** bir yıl isabet etti.”

Ve **أزيلى**: Mağrib’de bir şehirdir; **أ ص ل**’de zikri gelecektir. Ve ياقوت dedi: **أزيلى**: Berber diyarında, طنجة’den sonra, Şam’a uzanan körfezin köşesinde bir şehirdir. Ve İbn حوقل dedi: yol, برقة’den **أزيلى**’ye, körfez denizinin sahili üzerinde, sonra muhit denizinin ağzına; sonra muhit denize sola dönersin.

Ve kavim **آزلين** olarak sabahladı: yani şiddet içinde.

Ve **آزلت السنة**: şiddetlendi.

Ve **الأزل**: ye’sin şiddeti.

Ve الأعشى’nın sözü:
  ولبون معزاب حويت فأصبحت                      نهبى وآزلة قضبت عقالـهـا
**الآزلة**: o, açılmayan hapsedilmiş olandır; ve sahibinin onu baskından korkması sebebiyle bağlanmıştır.

Ve **مأزل العيش**: onun dar yeri; اللحياني’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ازل

أَزَلَ
1 أَزَلَ ذ , (S, K,) aor. اَزِلَ , inf. n. أَزْلٌ, (S,) He (a man) became in a state of straitness, or narrowness, and suffering from dearth or drought or sterility. (S, K.) [See also the pass. form of the verb here following; and see 5.] -A2- أَزَلَهُ, aor. as above, (K,) and so the inf. n., (TA,) He confined, restricted, restrained, withheld, debarred, hindered, or prevented, him; (K,* TA;) and straitened him; in consequence of distress, or adversity, and fear. (TA.) ― -b2- He shortened his (a horse's) rope, [or tether,] and then left him to pasture at pleasure (Lth, K, [in the CK, شَيَّبَهُ is put for سَيَّبَهُ,]) in the place of pasturage. (Lth.) ― -b3- أَزَلُوا مَالَهُمْ, (S,) or أَمْوَالَهُمْ, (K,) aor. as above, (S,) They confined, restricted, or debarred, their cattle from the place of pasturage, (S,) or did not take, or send, them forth thereto, (K,) in consequence of fear, (S, K,) or dearth or drought or sterility. (K.) ― -b4- It is said in a trad. respecting Ed-Dejjál, and his besieging the Muslims in Beytel-Makdis, [or Jerusalem,] فَيُؤْزَلُونَ أَزْلًا شَدِيدًا And they will be straitened with a vehement straitening. (TA.) And أُزِلَ النَّاسُ signifies The people suffered, or were afflicted with, drought, or want of rain. (TA.)

آزَلَتِ السَّنَةُ
4 آزَلَتِ السَّنَةُ آزلت السنه آزلت السنة The year became severe, distressful, calamitous, or adverse. (TA.) -A2- آزَلَهُمُ اللّٰهُ God afflicted them with drought, or want of rain. (TA.)

تأزّل
5 تأزّل ذ It (a man's bosom or mind) became strait, or straitened; (Fr, S, K;) as also تأزّق. (Fr, S.)

أَزْلٌ
أَزْلٌ ذ Straitness; distress; difficulty; (S,* K;) and drought, or want of rain. (TA.) ― -b2- Vehemence of might, or of strength, in war, or fight; of courage, valour, or prowess: or of war, or fight: or of fear: or of punishment: syn. شِدَّةُ بَأْسٍ. (TA.) -A2- It is also used as an epithet, meaning Strait; narrow; confined. (Ham p. 339.)

اِزْلٌ
اِزْلٌ أزال أزل ازل زال زل A calamity; (K;) because of its distressing character. (TA.) ― -b2- Lying, or falsehood. (Yaa- koob, S, K.)

أَزَلٌ
أَزَلٌ ذ i. q. قِدَمٌ [i. e. Eternity, with respect to past time, or considered retrospectively; existence from eternity; or ancientness] (S, K, TA) that is without beginning; (TA;) or the continuance of existence in decreed times interminable in respect of the past; like as أَبَدٌ is the continuance of existence in decreed times interminable in respect of the future; (KT;) or that [existence, or time,] which has no extremity in its beginning; like قِدَمٌ; and أَبَدٌ is that which has no extremity in its latter part; like بَقَآءٌ: the former is existence without any beginning: (Kull p. 31:) said to be from the phrase لَمْ يَزَلْ [“he, or it, has not ceased” to be &c.; i. e. “has ever” been &c. (see أَزَلِىٌّ)]: or, accord. to some, from أَزْلٌ signifying “narrowness;” because the intellect is prevented by its narrowness from perceiving its beginning: (MF:) ازل is a name for that of which the mind is prevented by its narrowness from determining the limit of the beginning; from أَزْلٌ meaning “narrowness;”; and ابد is a name for that of which the mind shrinks from, or shuns, the determining the limit of the end; from أُبُودٌ meaning the act of “shrinking” from a thing, or “shunning” it. (Kull pp. 30 and 31.) Hence the saying, كَانَ فِى الأَزَلِ قَادِرًا عَالِمًا [He was, or has been, ever, powerful, knowing]. (A, TA.) The phrase أَزَلَ الآزَالِ [During the space, without beginning, of all past times; or ever, in all past times;] is like the phrase أَبَدَ الآبَادِ; said to be no evidence of the use of آزَالٌ as a pl. of أَزَلٌ in a general way by the Arabs of the classical ages, as it is here added merely as a corroborative. (MF in art. ابد.) [See also أَزَلِىٌّ.]

أَزِلٌ
أَزِلٌ ذ : see آزِلٌ.

أَزَلِىٌّ
أَزَلِىٌّ ذ [Eternal, with respect to past time; existing from eternity; or ancient without beginning; as is implied in the S and K &c.;] a thing, or being, which has not been preceded by non-existence: it is applied to God: and to [his] knowledge: that which exists must be one of three kinds only: أَزَلِىٌّ أَبَدِىٌّ [existing from eternity, and consequently existing to eternity]; and this is God [who is also called القَدِيمُ الأَزَلِىُّ the Ancient without beginning]: and لَا أَزَلِىٌّ وَ لَا أَبَدِىٌّ [not existing from eternity nor existing to eternity]; and such is the present world: and أَبَدِىٌّ غَيْرُ أَزَلِىّ [existing to eternity without existing from eternity]; and such is the world to come; the reverse of which [last] is impossible: (TA:) it is a rel. n. from أَزَلٌ: or, accord. to some, it is not [genuine] Arabic: (TA:) or it is originally يَزَلِىٌّ, a rel. n. from لَمْ يَزَلْ, (S, K,) a phrase applied to that which is قَدِيم; and is formed by contraction; (S;) then, the ى is changed into ا, as being easier of pronunciation; as in أَزَنِىٌّ, applied to a spear, in relation to ذُو يَزَن; (S, K,* Sgh, TA;) and as in أَثْرَبِىٌّ, applied to a blade, (S, Sgh, TA,) in relation to يَثْرِب: (TA:) so say some of the learned. (S.)

أَزَلِيَّةٌ
أَزَلِيَّةٌ ذ The quality, or attribute, of أَزَلٌ [eternity, with respect to past time, &c.]: but it is a forged term, not of the [genuine] language of the Arabs. (A, TA.)

سَنَةٌ أَزُولٌ
سَنَةٌ أَزُولٌ ذ A severe, distressful, calamitous, or adverse, year: pl. أُزْلٌ. (K.)

آزِلٌ
آزِلٌ آزل A man in a state of straitness, distress, adversity, or difficulty. (TA.) ― -b2- A man in a state of straitness in consequence of fever: or who is unable to go forth in consequence of pain: or confined, restricted, withheld, or prevented [from going forth]. (TA.) ― -b3- لَبُونٌ آزِلَةٌ [A milch camel] confined, or restricted, not pasturing at pleasure, having her shank tied up to her arm, on account of her owner's fear of a hostile incursion: occurring in a poem of El-Aashà. (TA.) ― -b4- أَزْلٌ آزِلٌ, in the K, erroneously, ↓ أَزِلٌ, Severe, or vehement, straitness, distress, or difficulty. (K, * TA.)

مَأْزِلٌ
مَأْزِلٌ ذ A place of straitness, or a strait place; (S, K;) like مَأْزِقٌ: (S:) or a place of war or fight, when strait. (Lh.) And مَأْزِلُ العَيْشِ The place where the means of subsistence are strait, or narrow. (Lh.)

سُنَيَّةٌ حَمْرَآءُ مُؤْزِلَةٌ
سُنَيَّةٌ حَمْرَآءُ مُؤْزِلَةٌ ذ [A severe year of dearth, or sterility,] afflicting with drought. (TA, from a trad.)

مَأْزُولٌ
مَأْزُولٌ ذ A horse having his rope [or tether] shortened, and then left to feed at pleasure in the place of pasturage. (Lth.)

##### Türkçe

**أَزَلَ**
1 **أَزَلَ** **ذ** , (S, K,) muzâri‘i **اَزِلَ** , mastar ismi **أَزْلٌ**, (S,) O (bir adam) darlık yahut sıkışıklık hâlinde oldu; ve kıtlık yahut kuraklık yahut kısırlıktan ıstırap çekici oldu. (S, K.) [Burada ardından gelen fiilin meçhul şekline de bak; ve 5’e bak.] -A2- **أَزَلَهُ**, muzâri‘i yukarıdaki gibi, (K,) ve mastar ismi de böyledir, (TA,) Onu hapsetti, sınırladı, dizginledi, alıkoydu, men etti, engelledi yahut önledi; (K,* TA;) ve onu daralttı; sıkıntı yahut musibet ve korku sebebiyle. (TA.) ― -b2- Onun (bir atın) ipini [yahut bağını] kısalttı, sonra onu otlak yerinde dilediğince otlamaya bıraktı (Lth, K, [CK’de **شَيَّبَهُ** **سَيَّبَهُ** yerine konmuştur,]) . (Lth.) ― -b3- **أَزَلُوا مَالَهُمْ**, (S,) yahut **أَمْوَالَهُمْ**, (K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (S,) Hayvanlarını otlak yerinden hapsettiler, sınırladılar yahut men ettiler, (S,) yahut onları oraya çıkarmadılar yahut göndermediler, (K,) korku sebebiyle, (S, K,) yahut kıtlık yahut kuraklık yahut kısırlık sebebiyle. (K.) ― -b4- Deccâl hakkında ve onun Müslümanları Beytü’l-Makdis’te kuşatması hakkında bir hadiste şöyle denilmiştir: **فَيُؤْزَلُونَ أَزْلًا شَدِيدًا** Ve şiddetli bir darlıkla daraltılacaklardır. (TA.) Ve **أُزِلَ النَّاسُ** “İnsanlar kuraklığa, yahut yağmur azlığına uğradılar/ondan muzdarip oldular” mânâsına gelir. (TA.)

**آزَلَتِ السَّنَةُ**
4 **آزَلَتِ السَّنَةُ** **آزلت السنه** **آزلت السنة** Yıl şiddetli, sıkıntılı, felâketli yahut musibetli oldu. (TA.) -A2- **آزَلَهُمُ اللّٰهُ** Allah onları kuraklıkla, yahut yağmur azlığıyla musibetlendirdi. (TA.)

**تأزّل**
5 **تأزّل** **ذ** O (adamın göğsü yahut zihni) daraldı, yahut daraltıldı; (Fr, S, K;) **تأزّق** da böyledir. (Fr, S.)

**أَزْلٌ**
**أَزْلٌ** **ذ** Darlık; sıkıntı; güçlük; (S,* K;) ve kuraklık, yahut yağmur azlığı. (TA.) ― -b2- Savaşta yahut dövüşte kudretin yahut kuvvetin şiddeti; cesaretin, yiğitliğin yahut kahramanlığın şiddeti: yahut savaşın yahut dövüşün şiddeti: yahut korkunun şiddeti: yahut cezanın şiddeti: eş anlamlısı **شِدَّةُ بَأْسٍ**. (TA.) -A2- Ayrıca bir sıfat olarak da kullanılır; “dar; sıkışık; sınırlı” mânâsında. (Ham s. 339.)

**اِزْلٌ**
**اِزْلٌ** **أزال أزل ازل زال زل** Bir musibet; (K;) eziyet verici niteliği sebebiyle. (TA.) ― -b2- Yalan söyleme, yahut yalan. (Yaa- koob, S, K.)

**أَزَلٌ**
**أَزَلٌ** **ذ** **قِدَمٌ** ile aynı mânâdadır [yani geçmiş zamana nispetle ezeliyet, yahut ezelden var oluş; yahut kadimlik] (S, K, TA) yani başlangıcı olmayan; (TA;) yahut geçmişe nispetle sonu olmayan takdir edilmiş zamanlarda varlığın devamı; tıpkı **أَبَدٌ**’in geleceğe nispetle sonu olmayan takdir edilmiş zamanlarda varlığın devamı olması gibi; (KT;) yahut başlangıcında ucu olmayan o [varlık yahut zaman]; **قِدَمٌ** gibi; ve **أَبَدٌ** ise son kısmında ucu olmayan şeydir; **بَقَآءٌ** gibi: birincisi herhangi bir başlangıcı olmaksızın varlıktır: (Kull s. 31:) **لَمْ يَزَلْ** ibaresinden geldiği söylenmiştir [“o, yahut o şey, olmaktan kesilmedi” vb.; yani “daima” olmuş vb. (bk. **أَزَلِىٌّ**)] : yahut bazılarına göre, “darlık” mânâsındaki **أَزْلٌ**’dendir; çünkü akıl, darlığı sebebiyle onun başlangıcını idrak etmekten alıkonur: (MF:) **ازل** aklın, darlığı sebebiyle başlangıcın sınırını tayin etmekten alıkonduğu şeyin adıdır; “darlık” mânâsındaki **أَزْلٌ**’dendir; ve **ابد** ise aklın sonun sınırını tayin etmekten çekindiği yahut kaçındığı şeyin adıdır; bir şeyden “çekinme” yahut “kaçınma” fiili mânâsındaki **أُبُودٌ**’dendir. (Kull s. 30 ve 31.) Bundan dolayı şu söz söylenir: **كَانَ فِى الأَزَلِ قَادِرًا عَالِمًا** [O, ezelde kadir ve âlim idi/olmuştur]. (A, TA.) **أَزَلَ الآزَالِ** ibaresi [başlangıcı olmayan bütün geçmiş zamanların süresi boyunca; yahut bütün geçmiş zamanlarda daima;] **أَبَدَ الآبَادِ** ibaresi gibidir; bunun, klasik çağların Arapları nezdinde **آزَالٌ**’ın genel olarak **أَزَلٌ**’in çoğulu olarak kullanımına delil olmadığı söylenmiştir; çünkü burada yalnızca pekiştirici olarak eklenmiştir. (MF, **ابد** maddesinde.) [**أَزَلِىٌّ**’ye de bak.]

**أَزِلٌ**
**أَزِلٌ** **ذ** : **آزِلٌ**’e bak.

**أَزَلِىٌّ**
**أَزَلِىٌّ** **ذ** [geçmiş zamana nispetle ezelî; ezelden var olan; yahut başlangıcı olmaksızın kadim; S ve K vb.’de anlaşıldığı üzere;] yokluk tarafından öncelememiş olan bir şey yahut varlık: Allah’a uygulanır: ve [O’nun] ilmine de: var olan şey ancak üç türden biri olmalıdır: **أَزَلِىٌّ أَبَدِىٌّ** [ezelden var olan ve bunun sonucu olarak ebede kadar var olan]; ve bu Allah’tır [ki ayrıca **القَدِيمُ الأَزَلِىُّ** yani başlangıcı olmayan Kadim diye de adlandırılır]: ve **لَا أَزَلِىٌّ وَ لَا أَبَدِىٌّ** [ne ezelden var olan ne de ebede kadar var olan]; ve bu, mevcut dünyadır: ve **أَبَدِىٌّ غَيْرُ أَزَلِىّ** [ebede kadar var olan, ezelden var olmaksızın]; ve bu, âhiret âlemidir; bunun [sonuncunun] tersi imkânsızdır: (TA:) **أَزَلٌ**’den nisbet ismidir: yahut bazılarına göre, [sahih] Arapça değildir: (TA:) yahut aslı **يَزَلِىٌّ**’dir; **لَمْ يَزَلْ**’den nisbet ismidir, (S, K,) ki bu ibare **قَدِيم** olana uygulanır; ve kısaltma ile yapılmıştır; (S;) sonra, telaffuzu daha kolay olduğu için **ى** **ا**’ya çevrilmiştir; **ذُو يَزَن**’e nispetle mızrağa uygulanan **أَزَنِىٌّ**’de olduğu gibi; (S, K,* Sgh, TA;) ve **يَثْرِب**’e nispetle kılıç ağzına uygulanan **أَثْرَبِىٌّ**’de olduğu gibi; (S, Sgh, TA,) (TA:) âlimlerden bazıları böyle söyler. (S.)

**أَزَلِيَّةٌ**
**أَزَلِيَّةٌ** **ذ** **أَزَلٌ**’ün niteliği yahut sıfatı [geçmiş zamana nispetle ezeliyet vb.]: fakat bu, Arapların [sahih] dilinden olmayan uydurma bir terimdir. (A, TA.)

**سَنَةٌ أَزُولٌ**
**سَنَةٌ أَزُولٌ** **ذ** Şiddetli, sıkıntılı, felâketli yahut musibetli bir yıl: çoğulu **أُزْلٌ**. (K.)

**آزِلٌ**
**آزِلٌ** **آزل** Darlık, sıkıntı, musibet yahut güçlük hâlinde olan bir adam. (TA.) ― -b2- Ateşli hastalık sebebiyle darlık hâlinde olan bir adam: yahut ağrı sebebiyle dışarı çıkamayan: yahut (dışarı çıkmaktan) hapsedilmiş, sınırlanmış, alıkonmuş yahut engellenmiş. (TA.) ― -b3- **لَبُونٌ آزِلَةٌ** [sütlü deve] hapsedilmiş yahut sınırlanmış, dilediğince otlamayan, incik kısmı koluna bağlanmış; sahibinin düşman baskınından korkması sebebiyle: A‘şâ’nın bir şiirinde vârid olmuştur. (TA.) ― -b4- **أَزْلٌ آزِلٌ**, K’da hatalı olarak, aşağıdaki **أَزِلٌ**, Şiddetli yahut pek şiddetli darlık, sıkıntı yahut güçlük. (K, * TA.)

**مَأْزِلٌ**
**مَأْزِلٌ** **ذ** Darlık yeri, yahut dar bir yer; (S, K;) **مَأْزِقٌ** gibi: (S:) yahut daraldığında savaş yahut dövüş yeri. (Lh.) Ve **مَأْزِلُ العَيْشِ** Geçim vasıtalarının dar olduğu yahut daraldığı yer. (Lh.)

**سُنَيَّةٌ حَمْرَآءُ مُؤْزِلَةٌ**
**سُنَيَّةٌ حَمْرَآءُ مُؤْزِلَةٌ** **ذ** [kıtlığın yahut kısırlığın şiddetli bir yılı,] kuraklıkla musibetlendiren. (TA, bir hadisten.)

**مَأْزُولٌ**
**مَأْزُولٌ** **ذ** İpi [yahut bağı] kısaltılmış, sonra otlak yerinde dilediğince yemeye bırakılmış bir at. (Lth.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءزل

أَزَلَ
أَزَلَ I ( n. ac. أَزْل 1 ),
a.  Was in straits, distress.

b.  Confined; checked.

آزَلَ
آزَلَ IV ,
a.  see I (b) .

تَأَزَّلَ
تَأَزَّلَ V ,
a.  Became straitened, embarrassed.

أَزْل
أَزْل 1 ,
a.  Straits, distress.

اِزْل
اِزْل 2 ,
a.  Calamity.

أَزَل
أَزَل 4 , ( pl. آزَاْل 38 ),
a.  Eternity; infinity.

b.  see, 1 .

أَزَلِيّ
أَزَلِيّ 4yi ,
a.  Eternal; infinite.

أَزَلِيَّة
أَزَلِيَّة 4yit ,
a.  Eternity.

##### Türkçe

**أَزَلَ**
**أَزَلَ** I (isim mastar **أَزْل** 1),
a. Darlıkta, sıkıntıda idi.

b. Sınırlandırılmış; engellenmiş.

**آزَلَ**
**آزَلَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

**تَأَزَّلَ**
**تَأَزَّلَ** V,
a. Daralmış, mahcup olmuş hâle geldi.

**أَزْل**
**أَزْل** 1,
a. Darlık, sıkıntı.

**اِزْل**
**اِزْل** 2,
a. Felâket.

**أَزَل**
**أَزَل** 4, (çoğulu **آزَاْل** 38),
a. Ezeliyet; sonsuzluk.

b. 1’e bak.

**أَزَلِيّ**
**أَزَلِيّ** 4yi,
a. Ezelî; sonsuz.

**أَزَلِيَّة**
**أَزَلِيَّة** 4yit,
a. Ezeliyet.
