# أزم (أ-ز-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B2%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ز - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءزم · ازم

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الزاي والميم و و ا ي ء معهما
و ز م، م و ز، ز ي م، م ز ي، م ي ز، ز أ م، أ ز م مستعملات
وزم:
الوَزْمُ والوَزيمُ: حُزْمةٌ من بَقْلٍ، وبَعْضُهم يقولُ: وزيمة، قال: أَتَوْنا ثائرين فلم يؤوبوا بأُبْلُمةٍ تُشَدُّ على وَزيمِ.
والوَزْمةُ: الأَكْلةُ من اليوم إلى مثلِها من الغَد مرّة.
ورجلٌ مُتَوزِّم: شديدُ الوَطْء، هُذَليّة.
موز:
المَوْزُ: معروف، الواحدة: مَوزة.
زيم:
تزيّم اللّحْمُ يتزيّم، إذا صار زِيَماً زِيَماً، وهو شدّةُ اكْتِنازِهِ واجتماعِه، ومنه قيل: اجتمعوا فصاروا زِيَماً زِيَماً.
وزِيَم: اسم فَرَسٍ سابقٍ، قال:
هذا أوان الشَدِّ فاشتدّي زِيَمْ
مزي:
المَزْيُ والمزيّة: تمامٌ وكمالٌ في كلِّ شيء.
وفلانٌ يتمزَّى به، أي: يَتَشَبَّهُ به.
ميز:
المَيْز: التمييز بين الأشياء، تقول: مِزْتُ الشَّيء أَمِيزُهُ مَيْزاً، وقَدِ انْمازَ بَعْضُه من بعض، وميّزته.
وامتاز القوم: تَنَحَّى بعضهم عن بعض.
نوإذا أراد الرّجلُ أن يضربَ عُنُقَ رَجُلٍ يقول له: مازِ عنقك، ويقال: مازِ رأسك، أي: مُدَّ عنقك. أو يقول: مازِ ويَسْكُت من غير أن يَذْكُرَ الرَّأْس.
ويقال: امتاز القَوْم، واستمازوا، قال الله جلّ وعزّ: وامتازوا اليومَ أيّها المجرمون، وقال الأخطل:
فإلاّ تُغَيِّرْها قُريشٌ بمُـلـكـهـا		يَكُنْ عن قُرَيْشٍ مُسْتمازٌ ومَزْحَلُ
زأم:
زأمت الرَّجلَ: ذعرته فأنا زائم، وذاك مَزْءُوم ولغةٌ أخرى: زَئِمَ، أي: ذُعِرَ وفَزِعَ، يقال: رجلٌ زَئِمٌ،أي فَزِعٌ.
والمَوْت الزُّؤام: الموتُ الوَحِيُّ.
أزم:
الأَوازم، وواحدُها: آزمة: الأَنْيابُ. وأَزَمْتُ يدَ الرّجلِ آزِمُها أَزْما. وهو أَشَدُّ العَضّ. وأَزَمَ علينا الدّهرُ يأزِمُ أَزْماً، إذا ما اشتدّ وقل خَيْرُه.
وسُئِل الحارثُ بنُ كَلَدة: مال الدّواءُ?? قال: الأزْم، أراد به: الحِمْية، وأَلاّ يُؤْكَلَ إلا بقَدر، ومعناه القبض للأسنان، ويُقال: له أَزْمة وَوَزْمة ووجبة إذا كان له أكلة واحدة في النّهار. وتقول: سنة أَزْمة وأزوم.

##### Türkçe

باب **الزاي** و**الميم** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**و ز م**، **م و ز**، **ز ي م**، **م ز ي**، **م ي ز**، **ز أ م**، **أ ز م** مستعملات

**وزم**:
**الوَزْمُ** ve **الوَزيمُ**: sebzeden bir demet; bazısı der ki: **وزيمة**. Dedi: “Bize öfkeli olarak geldiler de, **وَزيمِ** üzerine bağlanan bir **أُبْلُمةٍ** ile geri dönmediler.”
**والوَزْمةُ**: bugünden ertesi günün benzerine kadar olan bir yeme (bir defa).
**ورجلٌ مُتَوزِّم**: basması şiddetli (kimse); Hüzeyl lehçesi.

**موز**:
**المَوْزُ**: bilinen (muz); teki: **مَوزة**.

**زيم**:
**تزيّم اللّحْمُ يتزيّم**: et, **زِيَماً زِيَماً** olduğu zaman; bu, onun iyice dolgunlaşmasının ve toplanmasının şiddetidir. Bundan dolayı denildi: toplandılar da **زِيَماً زِيَماً** oldular.
**وزِيَم**: yarışçı bir atın adı. Dedi:
“Bu, sıkıca bağlanma vaktidir; öyleyse sıkıca bağlan, **زِيَمْ**.”

**مزي**:
**المَزْيُ** ve **المزيّة**: her şeyde tamamlık ve kemal.
Ve falan, onunla **يتمزَّى**; yani ona benzerlik gösterir.

**ميز**:
**المَيْز**: şeyler arasında ayırt etme. Dersin ki: **مِزْتُ** şeyi **أَمِيزُهُ** **مَيْزاً**; ve onun bir kısmı bir kısmından **انْمازَ**; ve onu **ميّزته**.
**وامتاز القوم**: bazısı bazısından ayrılıp uzaklaştı.
Ve erkek bir adamın boynunu vurmak istediğinde ona der ki: **مازِ** boynunu; ve denilir: **مازِ** başını; yani boynunu uzat. Yahut başı zikretmeksizin **مازِ** der ve susar.
Ve denilir: **امتاز** kavim, ve **استمازوا**. Allah aziz ve celil dedi: “**وامتازوا** bugün, ey suçlular.” Ve Ahtal dedi:
“Eğer Kureyş onu mülküyle değiştirmezse,
Kureyş’ten (ayrılmış) bir **مُسْتمازٌ** ve bir **مَزْحَلُ** olur.”

**زأم**:
**زأمت** adamı: onu korkuttum; ben **زائم**im; o da **مَزْءُوم**dur. Ve başka bir dil: **زَئِمَ**; yani korktu ve ürktü. Denilir: **رجلٌ زَئِمٌ**; yani ürkek.
**والمَوْت الزُّؤام**: hızlı ölüm.

**أزم**:
**الأَوازم**; teki: **آزمة**: köpekdişleri. Ve **أَزَمْتُ** adamın elini, onu **آزِمُها** **أَزْما** (diye); bu, ısırmanın en şiddetlisidir. Ve zaman bize **أَزَمَ** eder, **يأزِمُ** **أَزْماً**; yani şiddetlendi ve hayrı azaldı.
Ve Hâris b. Kelde’ye soruldu: “İlacın malı nedir?” Dedi: **الأزْم**; bununla **الحِمْية**yi, ve ancak ölçü kadar yenmesini kastetti. Manası: dişler için sıkmadır. Ve denilir: onun **أَزْمة**si ve **وَزْمة**si ve **وجبة**si vardır; gündüz bir tek yemeği olduğu zaman. Ve dersin: **سنة أَزْمة** ve **أزوم**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأزْمَة: الشدَّةُ والقحط. يقال أصابتهُمْ سَنَةٌ أزَمَتْهُمْ أَزْماً، أي اسْتأْصَلَتْهُمْ. وأَزَمَ علينا الدهرُ يَأْزِمُ أَزْماً، أي اشتدَّ وقل خَيره. ويقال أيضاً: أَزَمَ الرجل بصاحبه، إذا لَزِمَه. وأَزَمَهُ أيضاً، أي عضّه. وأَزَمَ عن الشيء، أي أمسك عنه. قال أبو زيد: الآزمُ: الذي ضمَ شفتَيه. أبو زيد: أَزَمْتُ الخيطَ، إذا فَتَلْته، بالزاي والراء جميعاً. قال: والأَزْمُ ضربٌ من الضَفْرِ. وتَأزّمَ القومُ دارَهُم، إذا أطالوا الإقامة بها. والمَأزِمُ: المَضِيقُ، مثل المأْزِلِ. والمأْزِمُ: كلُّ طريقٍ ضيّق بين جبلين، وموضعُ الحرب أيضاً، مَأْزِمٌ.

##### Türkçe

**الأزْمَة**: şiddet ve kıtlık. Denilir ki: “Onlara bir yıl isabet etti; onu **أَزَمَتْهُمْ** **أَزْماً**”, yani onları kökünden kazıdı. Ve “Zaman bize **أَزَمَ**; **يَأْزِمُ** **أَزْماً**”, yani şiddetlendi ve hayrı azaldı. Ve ayrıca denilir: “Adam, arkadaşıyla **أَزَمَ**”, ona yapıştıysa. Ve onu da **أَزَمَهُ**, yani onu ısırdı. Ve “Şeyden **أَزَمَ**”, yani ondan el çekti. Ebû Zeyd dedi: **الآزمُ**: iki dudağını birleştiren kimse. Ebû Zeyd: “İpi **أَزَمْتُ**”, onu büktüğüm zaman; **الزاي** ve **الراء** ikisiyle birlikte. Dedi: ve **الأَزْمُ** örgünün bir türüdür. Ve kavim, evlerinde **تَأزّمَ** etti, orada ikameti uzattıkları zaman. Ve **المَأزِمُ**: darlık, **المأْزِلِ** gibi. Ve **المأْزِمُ**: iki dağ arasında dar olan her yol; ve savaş yeri de, **مَأْزِمٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ز م ( و ا ي ء )
وزم ، زيم ، مزي ، ميز ، موز ، زأم ، أزم : ( مستعملة ) .
وزم : قال الليث : الوَزم والوَزيم : دَسْتَجةٌ من بَقْل ، وبعضُهم يقول وَزيمَة ، ويقال : البَزِيم أيضاً .
وقال ابن دريد : وزمه بفِيه : إذا عَضّه عَضّةً خفيفة .
قال : والوَزمة : الأكْلة في اليومِ إلى مِثلِها من الغد ، وكذلك البَزمة .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : فلانٌ يأكل وَجْبة ووَزمَة . قال : وقال الفراء : وكذلك البَزْمة .
ابن الأعرابي : الوَزِيم : لَحمُ العَضَل ، يقال : رجلٌ ذُو وزِيم : إذا تَعضّل لحمُه واشتدّ ، وقال الراجز :
إنْ سَرَّك الرِّيُّ أخا تَميمِ
فاعجَلْ بعَبْدَيْن ذَوَيْ وزِيمِ
بفارِسيّ وأخٍ للرُّومِ
يقول : إذا اختَلفَ لساناهما لم يَفهَم أحدُهما كلامَ صاحبه ، فلم يَشْتغِلا عن عَملِهما .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجرَاد إذا جُفِّف وهو مطبوخٌ فهو الوَزِيمة .
وقال ابن السكّيت : الوَزِيمة من الضِّباب : أن يُطبخَ لحمُها ثم يُيَبَّس ثم يُدَقّ فيؤكل ، وهو من الجَراد وَزِيمةٌ أيضاً .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال :
الوَزِيم : اللحمُ المقطَّع . والوَزِيم : الباقةُ من البَقْل . والوَزِيمة : الخُوصة .
وقال ابن دُريد : الوَزْم : جمْعُك الشيءَ القليلَ إلى مِثلِه . والوَزِيمُ : ما يَبقَى من المَرَق ونحوِه في القِدْر . والوَزِيمُ : ما تَجمَعُه العُقاب في وَكْرها من اللحم .
زيم : قال الليث : يقال : اللَّحْمُ يتزَيّم ويتزيَّبُ : إذا صارَ زِيماً زِيماً ، وهو شدّة اكتنازِه وانضمامُ بعضه إلى بعض .
وقال سلامة بن جندَل يصف فرساً :
رَقَاقُها ضَرِمٌ وجَرْيها خَذَم
ولحمها زِيمٌ والبَطنُ مَقْبوبُ
وقال أبو الهيثم في قوله :
هذا أوانُ الشَّدِّ فاشتَدِّي زِيمْ
قال : زِيَمْ اسمُ فَرَس . قال : والزِّيمُ : الغارة ، كأنّه يخاطبها . والزِّيمُ : المتفرِّقة .
سلمة عن الفرّاء : لحمُه زِيم : وهو المتعَضِّل المتفرِّق .
ومررتُ بمنازلَ زِيَم : متفرِّقة .
قلتُ : كأنّ زِيما جمعُ زِيمة .
ميز موز : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : مَاز الرجلُ : إذا انتَقَل من مكان إلى مكان . وزامَ : إذا ماتَ . والزَّويم : المجتمِع من كل شيء .
وقال الليث وغيرُه : المَيْزُ : التمييزُ بين الأشياء ، تقول : مِزْتُ بعضَه من بعض فأناأَمِيزُه مَيْزاً ، وقد انمازَ بعضُه من بعض . ويقال : امتاز القومُ : إذا تنحَّى عِصابةٌ منهم ناحيةً ، وكذلك استمازوا .
وقال الأخطل :
فإن لا تغيرها قريش بملكها
يَكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
وقرىء قول الله : ( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ ) ( آل عمران : 179 ) ، من ماز يمِيز .
ومن قرأ : ( حتى يُميِّز ) فهو من مَيَّز يُمَيِّز .
وقولُه جلّ وعزّ : ( ( رَّبٍّ رَّحِيمٍ وَامْتَازُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ ) ( يس : 59 ) ، أي : تميَّزوا .
وقال اللّيث : إذا أراد الرجلُ أن يَضرِب عُنُقَ آخَرَ فيقول : أَخْرِج رأسَك ، فقد أخطأ حتّى يقول : مازِ رأسَك ، أو يقول : مازِ ، وَيَسكُت ، معناه : مُدَّ رأسَك .
قلت : لا أعرِفُك مازِ رأسَكَ بهذا المعنى ، إلا أن يكون بمعنى مايِزْ ، فأخّر اليَاء ، فقال : مازِ وسَقَطت الياءُ في الأمر .
والمَوْز : معروف ، والواحدة مَوْزة .
قال الليث : ورجُلٌ متوزِّم : شديدُ الوَطء .
زأم : سَلَمة عن الفرّاء : الزُّؤامِيُّ : الرجلُ القَتَّال ، من الزُّؤام وهو الموت .
وقال أبو عُبيد : موتٌ زُؤامٌ مُجْهز .
وقال اللّيث : زأمْتُ الرجُلَ : ذَعَرته . وقد زَئِمَ وازْدَأم : إذا فَزَع ، ورجلٌ زَئِمٌ فَزِع ، ورجل مُزْدَئم ، وهو غايةُ الذُّعر والفَزَع .
الأصمعيّ : ما سمعتُ له زَأْمة ولا زَجمة ، أي : صوتاً .
وقال ابن شميل : زَئمْتُ الطعامَ زأْماً .
قال : والزَّأْمُ أن يَملأ بطنَه . وقد أَخذَ زأْمَتَه ، أي : حاجَتَه من الشِّبَع والرِّيّ ، وقد اشتَرَى بنو فلانٍ زأْمَتَهم من الطّعام ، أي : ما يكفيهم سَنَتهم . وزَئمْتُ اليوم زأْمة ، أي : أَكَلْتُ أكلَةً . والزَّأْمُ : شِدّة الأكل وأزْأَمْتُ الجُرحَ بدَمِه ، أي : غَمزْته حتْى لَزِقتْ جِلدتُه بدَمِه ويَبِس الدمُ عليه ، وجُرْح مُزْأَم .
قلتُ : هكذا قال ابن شميل : أزأَمْتُ الجرحَ بالزّاي .
وقال أبو زيد في ( كتاب الهمز ) : أزْأمْتُ الجُرح : إذا داويْتَه حتى يَبرَأَ إِرآماً بالراء ، والّذي قاله ابن شميل بمعناه الّذي ذهبَ إليه صحيح .
وقال أبو زيد : أزأمْتُ الرجل على أمرٍ لم يكن من شأنه إزءاماً : إذا أكرَهْتَه عليه .
قلتُ : وكأنّ أزأَمَ الجُرحَ في قول ابن شميل مِن هذا أخذ .
قال النضر : زأَمه القُرّ ، وهو أن يملأ جوفه حتى يرعُد منه ويأخذه لذلك قِلٌّ وقِفة أي : رعدة . وموت زؤام : سريع مجهز . وما عصيتُه زأْمةً ولا وَشْمةً . يعقوب : أزأمته على الأمر ، أي : أكرهته عليه . وأظأرته بمعناه .
أزم : قال الليث : أَزمْتُ يدَ الرجلِ آزِمُها أَزماً : وهو أَشدُّ العَضّ .
ويقول : أَزم علينا الدهرُ يأزم أَزماً : إذا ما اشتدّ وقلّ خيره .
وأزم علينا عيشنا يأزم أزماً إزاماً : اشتد .
قال : وأَزمْتُ الحبلَ آزمُه أَزْماً : إذا فَتَلْتَه ، والأَزمُ : ضربٌ من الضَّفْر ، وهو الفَتْل .
وقال اللّيث : سَنةٌ أزمة وأَزوم .
وقال : أزمْتُ العِنان أَزماً : إذا أحكمْتَ ضَفْرَهُ ، وهو مأزوم .
والأزمُ : شِدّة العَضّ بالأنْياب ، والأنْياب هي الأوازم . والأزمُ : الجَدْبُ والمَحْل . والأزمُ : إغلاقُ البابِ .
وسُئِل الحارثُ بن كَلْدة عن الطبّ فقال : هو الأَزْم ، وفسّره الناسُ أنّه الْحَميَة والإمساكُ عن الاستكثار من الطعام .
وقال الأصمعيّ : قال عيسى بن عُمر : كانت لنا بَطّةٌ تأزِم ، أي : تَعَضّ ، ومنه قيل للسّنة أَزْمة وأَزُوم وأَزامِ بكسر الميم .
أبو عبيد عن الكسائي : أصابتهم سنة أزمتهم أزماً ، أي : استأصلتهم . وقال شمر : إنما هو أرمتهم بالراء . وكذلك قال أبو الهيثم .
وقال أبو زيد : الأُزُم : المحافَظة على الضَّيعة ، أَزَم على الضَّيْعة : إذا حافَظَ عليها .
مزي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال له : عندي قَفِيّةٌ ومَزِيّةٌ : إذا كانت له مَنزِلة ليستْ لغيره .
ويقال : أقفيْتُه ، ولا يقال : أَمْزَيْته .
وقال اللّيث : المَزْيُ والمَزِيّةُ في كلّ شيء : تمامٌ وكمال .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيِّ : الزِّيزِيمُ : صوتُ الجِنّ باللّيل . قال : ومِيمُ زِيزِيم مِثالُ دالِ زَيْد يَجرِي عليها الإعراب ، وأنشَد غيره لرؤبة :
تَسمَع للجِنِّ لها زِيزِيمَا
أبو عبيد عن الأحمر : بعير أزْيَمُ وأَسْجَم ، وهو الّذي لا يَرْغُو .
وقال شمر : الذي سمعتُ : بعير أَزْجَم بالزاي والجيم .
وقال أبو الهيثم : ليس بين الأزْيَم والأزْجم إلا تحويلة الجيم ياءً ، وهي لغةٌ في تميم معروفة .
وقال شمر : أنشدنا أبو جعفر الهُذَيمي :
مِن كلِّ أزْجَمَ شائكٍ أَنْيابُه
ومُقصِّفٍ بالهَدْرِ كيف يَصُولُ
وفي ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذا سِرْبُ خَيْل غارةٍ ، قد وَقَعتْ على مزاياها ، أي : على مَواقِعها التي نهضت عليها متقدِّم ومتأخِّر .
ويقال لفلانٍ على فلانٍ مازِية ، أي : فَضْل ، وكان فلانٌ عَنِّي مازِيةً العامَ ، وقاصِيةً وكالِية وراكِيةً . وقَعَدَ فلانٌ عنّي مازياً ونازياً ومُتمازياً ، وناصياً ، أي : مخالفاً بعيداً .

##### Türkçe

ز م ( **و ا ي ء** )
**وزم** ، **زيم** ، **مزي** ، **ميز** ، **موز** ، **زأم** ، **أزم** : ( kullanılmış ) .
**وزم** : **الليث** dedi: **الوَزم** ve **الوَزيم**: yeşillikten bir **دَسْتَجةٌ**’dir; bazısı **وَزيمَة** der; ve **البَزِيم** de denir .
**ابن دريد** dedi: Onu ağzıyla **وزمه**: eğer onu hafif bir ısırışla ısırırsa .
Dedi: ve **الوَزمة**: gündeki bir yemeğin ertesi gün onun benzerine (kadar olanı)dır; **البَزمة** de böyledir .
**أبو عُبيد**’in **الكسائيّ**’den (rivayeti): Falan, bir **وَجْبة** ve bir **وَزمَة** yer. Dedi: ve **الفراء** dedi: **البَزْمة** de böyledir .
**ابن الأعرابي**: **الوَزِيم**: kas eti; denir: **ذُو وزِيم** adam: eğer eti kaslaşıp sertleşirse; ve **الراجز** dedi:
إنْ سَرَّك الرِّيُّ أخا تَميمِ
فاعجَلْ بعَبْدَيْن ذَوَيْ وزِيمِ
بفارِسيّ وأخٍ للرُّومِ
Der ki: iki dilleri ihtilaf edince, birisi diğerinin sözünü anlamaz; böylece işlerinden geri kalmadılar .
**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den (rivayeti) dedi: çekirge, pişirilmiş olarak kurutulursa, o **الوَزِيمة**’dir .
**ابن السكّيت** dedi: **الوَزِيمة** kelerlerden: etinin pişirilip sonra kurutulması, sonra dövülüp yenmesidir; ve çekirgelerden de **وَزِيمةٌ**’dir .
**أبو العبّاس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti) dedi:
**الوَزِيم**: parçalanmış ettir. **الوَزِيم**: yeşillikten demettir. **الوَزِيمة**: hurma yaprağı şerididir .
**ابن دُريد** dedi: **الوَزْم**: az şeyi benzerine toplaman(ın)dır. **الوَزِيمُ**: tencerede et suyundan ve benzerinden kalan şeydir. **الوَزِيمُ**: kartalın yuvasında etten topladığı şeydir .
**زيم** : **الليث** dedi: denir: et **يتزَيّم** ve **يتزيَّبُ**: eğer **زِيماً زِيماً** olursa; bu, onun iyice dolgunlaşmasının şiddeti ve bir kısmının bir kısmına birleşmesidir .
**سلامة بن جندَل** bir atı vasfederek dedi:
رَقَاقُها ضَرِمٌ وجَرْيها خَذَم
ولحمها زِيمٌ والبَطنُ مَقْبوبُ
**أبو الهيثم** onun sözü hakkında dedi:
هذا أوانُ الشَّدِّ فاشتَدِّي زِيمْ
Dedi: **زِيَمْ** bir atın adıdır. Dedi: ve **الزِّيمُ**: baskındır; sanki ona hitap ediyor. Ve **الزِّيمُ**: dağınık olan(lar)dır .
**سلمة**’nin **الفرّاء**’dan (rivayeti): Onun eti **زِيم**’dir: ve o, kaslaşmış, dağınık olandır .
Ve dağınık: **زِيَم** menzillerine uğradım .
Dedim: sanki **زِيما** , **زِيمة**’nin çoğuludur .
**ميز موز** : **أبو العباس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti) dedi: adam **مَاز** etti: eğer bir yerden bir yere intikal ederse. Ve **زامَ**: eğer ölürse. Ve **الزَّويم**: her şeyden toplanmış olandır .
**الليث** ve başkası dedi: **المَيْزُ**: şeyler arasındaki ayırt etmedir; dersin: onun bir kısmını bir kısmından **مِزْتُ**; böylece onu **أَمِيزُه** **مَيْزاً** (olarak) ayırt ederim; ve onun bir kısmı bir kısmından **انمازَ** etmiştir. Ve denir: kavim **امتاز** etti: eğer onlardan bir topluluk bir tarafa çekilirse; **استمازوا** da böyledir .
**الأخطل** dedi:
فإن لا تغيرها قريش بملكها
يَكُنْ عن قُرَيشٍ مُسْتَمازٌ ومَزْحَلُ
Ve Allah’ın sözü okundu: **( حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ )** ( آل عمران : 179 ) , **ماز**’dan, **يمِيز** eder .
Ve kim **( حتى يُميِّز )** okursa, o **مَيَّز**’den, **يُمَيِّز** eder .
Ve O’nun, yüce ve aziz, sözü: **( ( رَّبٍّ رَّحِيمٍ وَامْتَازُواْ الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ )** ( يس : 59 ) , yani: ayrışın .
**اللّيث** dedi: adam bir başkasının boynunu vurmak isterse, “başını çıkar” der; o, “**مازِ** başını” deyinceye kadar hata etmiştir; yahut “**مازِ**” der ve susar; manası: başını uzat .
Dedim: bu manada “**مازِ** başını”yı bilmiyorum; ancak **مايِزْ** manasında olursa; sonra **اليَاء**’yı geciktirdi, böylece “**مازِ**” dedi; ve emir kipinde **الياءُ** düştü .
Ve **المَوْز**: bilinir; bir tanesi **مَوْزة**’dir .
**الليث** dedi: ve **متوزِّم** adam: basışı şiddetli (olan)dır .
**زأم** : **سَلَمة**’nin **الفرّاء**’dan (rivayeti): **الزُّؤامِيُّ**: öldürücü adamdır; **الزُّؤام**’dan, o da ölümdür .
**أبو عُبيد** dedi: **موتٌ زُؤامٌ**: çabuk öldürücü .
**اللّيث** dedi: adamı **زأمْتُ**: onu korkuttum. Ve **زَئِمَ** ve **ازْدَأم** etmiştir: eğer korkarsa; ve **زَئِمٌ** adam: korkmuş; ve **مُزْدَئم** adam: ve o, dehşet ve korkunun son haddidir .
**الأصمعيّ**: onun için ne bir **زَأْمة** ne de bir **زَجمة** işittim; yani: bir ses .
**ابن شميل** dedi: yemeği **زَئمْتُ** **زأْماً** .
Dedi: ve **الزَّأْمُ**: karnını doldurmasıdır. Ve **زأْمَتَه**’sini almıştır; yani: tokluk ve kandırma ihtiyacını. Ve falan oğulları yiyecekten **زأْمَتَهم**’lerini satın aldı; yani: senelerini kendilerine yetecek olanı. Ve bugün bir **زأْمة** **زَئمْتُ**; yani: bir yiyiş yedim. Ve **الزَّأْمُ**: yemenin şiddetidir. Ve yarayı kanıyla **أزْأَمْتُ**; yani: derisi kanıyla yapışıncaya ve kan onun üzerinde kuruyuncaya kadar onu sıktım; ve **مُزْأَم** yara .
Dedim: **ابن شميل** böyle dedi: yarayı **أزأَمْتُ** zâ ile .
**أبو زيد** ( **كتاب الهمز** )’de dedi: yarayı **أزْأمْتُ**: eğer onu, **إِرآماً** ( **بالراء** ) olarak iyileşinceye kadar tedavi edersen; ve **ابن شميل**’in dediği, onun gittiği mana bakımından doğrudur .
**أبو زيد** dedi: adamı, onun işi olmayan bir iş üzerine **أزأمْتُ** **إزءاماً**: eğer onu ona zorlarsan .
Dedim: sanki **ابن شميل**’in sözünde yarayı **أزأَمَ** etmek bundan alınmıştır .
**النضر** dedi: onu soğuk **زأَمه** etti; bu, içini doldurmasıdır; ta ki ondan titresin ve bu sebeple onu bir **قِلٌّ** ve **قِفة** alsın; yani: bir titreme. Ve **موت زؤام**: çabuk öldürücü. Ve ona bir **زأْمةً** de bir **وَشْمةً** de isyan etmedim. **يعقوب**: işi üzerine onu **أزأمته**; yani: onu ona zorladım. Ve **أظأرته** de onun manasındadır .
**أزم** : **الليث** dedi: adamın elini **أَزمْتُ**; onu **آزِمُها** **أَزماً**: ve o, ısırmanın en şiddetlisidir .
Ve der: zaman bize **أَزم** etti, **يأزم** **أَزماً**: eğer şiddetlendi ve hayrı azaldıysa .
Ve yaşayışımız bize **أزم** etti, **يأزم** **أَزماً إزاماً**: şiddetlendi .
Dedi: ve ipi **أَزمْتُ**; onu **آزمُه** **أَزْماً**: eğer onu bükersem; ve **الأَزمُ**: örgünün bir türüdür; ve o, bükmedir .
**اللّيث** dedi: **سَنةٌ أزمة** ve **أَزوم** .
Ve dedi: dizgini **أزمْتُ** **أَزماً**: eğer onun örgüsünü sağlamlaştırırsan; ve o **مأزوم**’dur .
Ve **الأزمُ**: azı dişleriyle ısırmanın şiddetidir; ve azı dişleri **الأوازم**’dir. Ve **الأزمُ**: kıtlık ve kuraklıktır. Ve **الأزمُ**: kapının kapanmasıdır .
**الحارثُ بن كَلْدة**’ye tıp hakkında soruldu da dedi: o **الأَزْم**’dir; ve insanlar onu, **الْحَميَة** ve yemekten çok yemekten imsak (kaçınma) diye tefsir ettiler .
**الأصمعيّ** dedi: **عيسى بن عُمر** dedi: bizim bir ördeğimiz vardı, **تأزِم** ederdi; yani: ısırırdı; bundan dolayı seneye **أَزْمة** ve **أَزُوم** ve **أَزامِ** (mîm’in kesresiyle) denildi .
**أبو عبيد**’in **الكسائي**’den (rivayeti): onlara bir sene isabet etti; onları **أزمتهم** **أزماً**; yani: onları kökünden tüketti. **شمر** dedi: ancak o, **أرمتهم** (râ ile)dir. **أبو الهيثم** de böyle dedi .
**أبو زيد** dedi: **الأُزُم**: çiftliği korumaktır; çiftliğe **أَزَم** etti: eğer onu korursa .
**مزي** : **ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti): ona denir: bende bir **قَفِيّةٌ** ve bir **مَزِيّةٌ** var: eğer onun, başkasında olmayan bir mevkii varsa .
Ve denir: onu **أقفيْتُ**; ve “onu **أَمْزَيْته**” denmez .
**اللّيث** dedi: her şeyde **المَزْيُ** ve **المَزِيّةُ**: tamamlık ve kemaldir .
Ve **أبو العبّاس** **ابن الأعرابيِّ**’den rivayet etti: **الزِّيزِيمُ**: gecede cinlerin sesidir. Dedi: ve **مِيمُ زِيزِيم** , **دالِ زَيْد** misalidir; ona i‘rab cereyan eder. Ve başkası **رؤبة**’den (şu beyti) inşad etti:
تَسمَع للجِنِّ لها زِيزِيمَا
**أبو عبيد**’in **الأحمر**’den (rivayeti): **أزْيَمُ** ve **أَسْجَم** deve; ve o, köpürmeyen (deve)dir .
**شمر** dedi: işittiğim: **أَزْجَم** deve, zâ ve cîm ile .
**أبو الهيثم** dedi: **الأزْيَم** ile **الأزْجم** arasında, cîm’in yâ’ya çevrilmesinden başka bir şey yoktur; ve o, Temîm’de bilinen bir lehçedir .
**شمر** dedi: bize **أبو جعفر الهُذَيمي** inşad etti:
مِن كلِّ أزْجَمَ شائكٍ أَنْيابُه
ومُقصِّفٍ بالهَدْرِ كيف يَصُولُ
Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: denir: bu, bir baskın at sürüsüdür; **مزاياها**’sına düşmüştür; yani: üzerine kalktığı mevkilere; önde olan ve geride olan (ile) .
Ve falana, falan üzerinde bir **مازِية** denir; yani: bir fazlalık. Ve falan, bu yıl benden **مازِيةً** idi; ve **قاصِيةً** ve **كالِية** ve **راكِيةً**. Ve falan benden **مازياً** ve **نازياً** ve **مُتمازياً** ve **ناصياً** olarak oturdu; yani: muhalif, uzak .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والزاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أزف) الهمزة والزاء والفاء يدلّ على الدّنُوّ والمقارَبة، يقال أزِفَ الرّحيلُ([1]) إذا اقترب ودنا. قال الله تعالى: ﴿أَزِفَتِ الآزِفَةُ﴾ [النجم 57]، يعني القيامة. فأما المتَآزِف فمن هذا القياس، يقال رجل مُتآزف أي قصير متقارب الخَلْق. قالت أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة([2]):
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
قال الشّيبانيّ: الضّيّقُ الخُلُق. وأنشد:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
المُجَذَّر: القصير. والجاذي: اليابس. وهذا البيت لا يدلُّ على شيء في الخُلُق وإنما هو في الخَلْق وإنما أراد الشاعرُ القصيرَ. ويقال تآزَفَ القوم إذا تَدَانَى بعضُهم من بَعْض. قال الشّيبانيّ: أزَفَنِي فلانٌ أي أعجلني يُؤزِفُ إيزَافاً. والمآزِف: المواضع القذِرة، واحدتها* مأزَفَةٌ. وقال:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ([3])وذلك لا يكاد يكون إلا في مَضِيق.
(أزق) الهمزة والزاء والقاف قياسٌ واحد وأصلٌ واحد، وهو الضّيق. قال الخليل وغيره: الأَزْقُ الضِّيق في الحرب، وكذلك يدعى مكان الوَغَى المأزِق. قال ابنُ الأعرابيّ: يقال استُؤْزِق على فلانٍ إذا ضاق عليه المكان فلم يُطِقْ أن يَبْرُز. وهو في شعر العجّاج:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا([4]) *
(أزل) وأما الهمزة والزاء واللام فأصلان: الضِّيق، والكَذِب. قال الخليل: الأزْل الشدّة، تقول هم في أَزْلٍ من العَيْشِ إذا كانوا في سَنَةٍ أو بَلْوَى. قال:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا([5])قال الشّيبانيّ: أزَلْتُ الماشية والقومَ أَزْلاً أي ضيّقْت عليهم. وأُزِلَتِ الإبلُ: حُبِست عن المرعَى. وأنشد ابن دُرَيد:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
ويقال أُزِلَ القوم يُؤْزَلُونَ إذا أجْدَبُوا. قال:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ([6])السَّمارُ: المَذيِق الذي يكثر ماؤُه. والآزِل: الرجل المُجْدِب. قال شاعر:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ([7])
قال الخليل: يقال أَزَلْتُ الفرسَ إذا قَصَّرْتَ حبْلَه ثم أرسلتَه في مَرْعىً. قال أبو النّجم:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ([8]) *
وأما الكَذِب فالإزْل، قال ابن دارة([9]):
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ([10])وأَما الأزَل الذي هو القِدَم فالأصل ليس بقياس، ولكنّه كلامٌ مُوجَزٌ مُبدَل، إنّما كان "لم يَزَلْ" فأرادوا النّسبة إليه فلم يستقم، فنسَبُوا إلى يَزَل، ثم قلبوا الياء همزة فقالوا أَزَلِيٌّ، كما قالوا في ذي يَزَن([11]) حين نسبوا الرُّمْحَ إليه: أَزَنيٌّ.
(أزم) وأما الهمزة والزاء والميم فأصلٌ واحد، وهو الضِّيق وتَداني الشيء من الشيء بشدّةٍ والتِفَافٍ. قال الخليل: أَزَمْتُ وأنا آزِمٌ. والأزْم شدّة العَضّ. والفرسُ يأزِم على فأس اللِّجام. قال طرَفَة:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ([12])قال العامريّ: يقأل أزَمَ عليه إذا عَضَّ ولم يفتح فَمَه. قال أبو عُبيد: أزَمَ عليه إذا قبض بفمه، وبَزَم إذا كان بمقدَّم فيه. والحِمْـيَةُ تسمّى أزْماً من هذا، كأنّ الإنسان يُمسِكُ على فمه. ويقال أزَم الرّجل على صاحبه أي لزِمه، و آزَمَني كذا أي ألزَمَنِيه. والسّنة أَزمَةٌ للشِّدَّة التي فيها. قال:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
وأنشد أبو عمرو:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
قال الأصمعي: سنَةٌ أَزُومٌ وأَزامِ مخفوضة، قال:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ([13])
والأمْر الأَزُوم المُنكَر. قال الخليل: أَزَمْت العِنَانَ والحَبْل فأنا آزِمُ وهو مأْزُومٌ، إذا أحكَمْتَ ضَفْرَهُ. والمَأْزِم: مضيق الوادي ذِي الحُزُونة. والمأْزِمان: مَضيقَان بالحَرَم.
(أزي) الهمزة والزاء وما بعدهما من المعتلّ أصلان، إليهما ترجع فروعُ الباب كلِّه بإعمالِ دقيقِ النَّظر: أحدهما انضمام الشيءِ بعضهِ إلى بعضٍ، والآخر المحاذاة. قال الخليل أزَى الشيءُ يأزِي إذا اكتنَز بعضُهُ إلى بعض وانضمّ. قال:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
قال الشّيبانيّ: أَزَتِ الشمس للمغيب أزْياً. وأَزَى الظل يَأْزِي أزْياً وأُزِيّاً إذا قلَصَ. وأنشد غيره:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ([14]) *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
وإذا نقَصَ الماء قيل أَزَى، والقياس واحد. وكذلك أزَى المالُ. قال:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
ومن الباب قول الفرّاء: أَزَأْتُ عن الشيء إذا كَعَعْت عنه، لأنه إذا كَعّ تَقَبَّضَ وانضمّ. فهذا أحد الأصلين، والآخر الإزاء وهو الحِذاء، يقال آزيت فلاناً أي حاذيتهُ. *فأما القيّم الذي يقال له الإزاء فمن هذا أيضاً، لأنّ القيِّم بالشيء يكون أبداً إزَاءَه يَرقُبُه. وكذلك إزاء الحوض، لأنه محاذٍ ما يقابلُه. قال شاعر([15]) في الإزاء الذي هو القيّم:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ([16])قال أبو العَميثَل: سألني الأصمعيّ عن قول الراجز في وصف حوض:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
فقلت، الإزاء مصَبّ الدّلو في الحوض. فقال لي: كيف يشبّه مصبّ الدّلو بالظَّرِبان؟! فقلت: ما عندك فيه؟ قال لي: إنما أراد المستَقِيَ، من قولك فلان إزاءُ مالٍ إذا قام به [ووَلِيَه([17])]. وشبَّهه بالظَّرِبان لِذَفَرِ([18]) رائحته. وإمّا إزاء الحوض
فمصبّ الماء فيه، يقال آزيتُ الحوض إيزاء. قال الهذلي([19]):
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ([20])وتقول آزيتُ، إذا صَبَبْتَ على الإزاءِ. قال رؤبة:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي([21]) *
وبعضهم يقول: إنما هو من قولك أَزَيتُ على صَنيع فلانٍ أي أضْعَفْتُ فإن كان كذا فلأن الضِّعفين كلُّ واحدٍ منهما إزاءَ الآخر. ويقال ناقة أَزِيَةٌ([22]) إذا كانت لا تشرب إلا من إزاءِ الحوض.
(أزب) الهمزة والزاء والباء أصلان: القِصَر والدقّة ونحوهما، والأصل الآخر النَّشاط والصَّخَب في بَغْي. قال ابن الأعرابي: الإزْب القصير. وأنشد:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا([23])وقال الخليل: الإزْب الدقيق المفاصل، والأصل واحد. ويقال هو البخيل. من هذا القياس الميزاب والجمع المآزيب، وسمّي لدقته وضيق مجرى الماء فيه. الأصل الثاني، قال الأصمعي: الأُزْبيّ([24]) السّرعة والنشاط. قال الراجز([25]):
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ([26]) *
قال الكسائيّ: أُزْبيٌّ وأزابيُّ الصَّخَب. وقوسٌ ذاتُ أُزْبيّ، وهو الصوت العالي. قال([27]):
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا([28])قال أبو عمرو: الأَزَابيُّ البغي([29]). قال:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ([30]) *** مما عليها دحمس([31])
(أزح) الهمزة والزاء والحاء. يقال أزَح إذا تخلَّف عن الشيء يَأْزِحُ. وأزح إذا تقبّض ودنا بعضُه من بعض([32]).
(أزد) قبيلة، والأصل السين، وقد ذكر في بابه.
(أزر) الهمزة والزاء والراء أصل واحد، وهو القوّة والشدّة، يقال تأزّر النّبت، إذا قوي واشتدّ. أنشدنا عليُّ بن إبراهيم القطّان قال: أملى علينا ثعلب:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما([33])
يصف كثرةَ النّبات وأنّ الشاءَ تنام فيه فلا تُرى. والأزْرُ: القوّة، قال البَعِيث:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ([34])
--------------ـــــ
([1]) في الأصل: "الرجل".
([2]) نسب في الحماسة (1: 381) واللسان (أزف) إلى العجير السلولي.
([3]) البيت للهيثم بن حسان التغلبي كما في اللسان.
([4]) وردت هذه الكلمة الأخيرة فقط في الأصل. وإكمال البيت من الديوان 40. وقبله:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) أزل آزل: شديد. والبيتان في اللسان (أزل).
([6]) الشعر لأبي مكعت الأسدي كما في الجمهرة (3: 255) والبيت في اللسان (أزل).
([7]) البيت لأسامة بن الحارث الهذلي، كما في الجمهرة (1: 264) والجزء الثاني من مجموعة أشعار الهذليين ص103.
([8]) البيت في اللسان (13: 13).
([9]) هو عبد الرحمن بن مسافع بن دارة، شاعر إسلامي، ترجم له أبو الفرج في (21: 49-57).
([10]) وكذا جاءت رواية البيت في اللسان (13: 14)، وصواب الرواية: "حب جمل" و"جمل" اسم صاحبته، وقد تكرر ذكرها في الأغاني (21: 50) في أبيات القصيدة.
([11]) قال ابن جني: ذو يزن غير مصروف، وأصله يزأن، بدليل قولهم رمح يزأني وأزأني. انظر اللسان (17: 348).
([12]) البيت في ديوان طرفة 59.
 ([13]) ويروى: "أزوم" كما في اللسان (14: 282).
 ([14]) في الأصل: "بشيخك"، تحريف.
([15]) هو حميد بن ثور الهلالي، كما في اللسان (18: 34).
([16]) في الأصل: "قاعدة"، وصواب الرواية ما أثبت من اللسان، وما سيأتي في (عيش) حيث نسبه إلى حميد. ورواه في المحكم:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
 ([17]) التكملة من اللسان.
([18]) في اللسان: "لدفر" بالدال المهملة، وهما بمعنى.
([19]) هو صخر الغي الهذلي، كما في اللسان (20: 161). ورواه في (2: 283) بنسبة الهذلي فقط، وهو مطلع قصيدة له في شرح أشعار الهذليين ص6.
([20]) المنى، بالفتح والقصر: القدر والمنية. ورسمت في الأصل بالألف، والوجه الياء. والأهاضب، أراد الأهاضيب فحذف الياء اضطراراً. وهو جمع أهضوبة، وهي الهضبة. وروي في اللسان (2: 283): "لعمر أبي عمرو"، وهي رواية الهذليين. وأبو عمرو هو أخو صخر الغي.
([21]) في الأصل: "تغرف" و"توزي"، صوابهما من اللسان (2: 481/ 19 : 35). وفي الديوان ص 64: "أغرف من ذي حدب وأوزي". وقبل البيت كما في الديوان واللسان (19: 35):
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
 ([22]) يقال أزية وآزية.
([23]) البيت مع قرين له في اللسان (أزب).
([24]) الوجه فيه أن يكون في مادة (زبي) كما في اللسان (19: 72)، ووزنه أفعول.
([25]) هو منظور بن حبة، كما في اللسان (1: 201/ 19: 72) والجمهرة (3: 365-366) وقبل البيت:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
 ([26]) الإدب، بالكسر: العجب، كما نقل في اللسان عن ابن فارس.
([27]) هو صخر الغي، كما في اللسان (15: 128/19: 73).
([28]) ردمت: صوتت بالإنباض. والهزم: الصوت. والباغي: الذي يطلب الشيء الضال. ورواية اللسان: "في إثر ما فقدوا"، والمعنى يتوجه بكلا الروايتين، فهم يصيحون عند الطلب، وهم يضجون عند حصولهم على ما فقدوا.
([29]) كذا، وفي اللسان أنه ضروب مختلفة من السير.
([30]) ذات دهرس: ذات خفة ونشاط. وهذا البيت في اللسان (دهرس).
([31]) كذا ورد البيت على ما به من نقص.
([32]) لم يصرح بالأصل المعنوي للمادة وذلك لقلة مفرداتها، فاكتفى بالشرح عن النص على المعنى السائر فيها.
([33]) وكذا روايته في اللسان (5: 76) لكن في (13: 243): "حتى تخيلت" وهما صحيحتان؛ يقال وجدت أرضا متخيلة ومتخايلة، إذا بلغ نبتها المدى وخرج زهرها.
([34]) روايته في اللسان (5: 75): "من أمره ما يعاجله"؛ ولعلهما من قصيدتين له.
ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** و**الزاء** وما بعدهما في الثلاثي)

(**أزف**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الفاء**, yakınlık ve yaklaşmaya delâlet eder; “**أزِفَ الرّحيلُ**” denir; yaklaştığı ve yakın olduğu zaman. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**أَزِفَتِ الآزِفَةُ**﴾ [النجم 57]؛ yani kıyamet. **المتَآزِف** ise bu kıyastandır; “**رجل مُتآزف**” denir; yani kısa, yaratılışı birbirine yakın (az aralıklı). **أمُّ يزيد بن الطَّثْرِيّة** dedi ki:
فَتىً قُدَّ قَدَّ السَّيْفِ لا مُتَآزِفٌ *** وَلا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبآدِلُه
**الشّيبانيّ** dedi: yaratılışı dar (sıkı). Ve şu beyti okudu:
كبير مُشَاشِ الزَّوْر لا مُتَآزِف *** أَرَحّ وَلا جَادِي اليدين مُجَذَّر
**المُجَذَّر**: kısa. **الجاذي**: kuru. Bu beyit, yaratılışta bir şeye delâlet eder; huyda bir şeye delâlet etmez; şair ancak kısayı kastetmiştir. “**تآزَفَ القوم**” denir; birbirlerinden bazıları bazılarına yaklaştığı zaman. **الشّيبانيّ** dedi: “**أزَفَنِي** فلانٌ” yani beni acele ettirdi; “**يُؤزِفُ** **إيزَافاً**”. **المآزِف**: pis yerler; tekili **مأزَفَةٌ**. Ve dedi:
كأَنَّ رداءَيهِ إذا ما ارتداهما  *** على جُعَلٍ يَغْشَى المآزِفَ بالنُّخَرْ
ve bu, ancak bir darlıkta neredeyse olur.

(**أزق**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**القاف** tek bir kıyastır ve tek bir asıldır; o da darlıktır. **الخليل** ve başkaları dedi: **الأَزْقُ** savaşta darlıktır; aynı şekilde savaş yeri **المأزِق** diye adlandırılır. **ابنُ الأعرابيّ** dedi: “**استُؤْزِق** على فلانٍ” denir; yer ona daraldığı zaman, ortaya çıkmaya güç yetiremediği hâlde. Ve o, **العجّاج**’ın şiirindedir:
* [مَلاَلةً يَمَلُّها] وَأَزْقَا *

(**أزل**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**اللام** ise iki asıldır: darlık ve yalan. **الخليل** dedi: **الأزْل** şiddettir; “onlar yaşayışta **أَزْلٍ** içindedir” dersin; bir kıtlık yılında yahut bir belâda oldukları zaman. Dedi:
ابنا نِزَارٍ فَرَّجا الزّلازِلا *** عن المُصَلِّينَ وأَزْلاً آزِلا
**الشّيبانيّ** dedi: “**أزَلْتُ**” davarı ve kavmi “**أَزْلاً**” yani onlara daralttım. “**أُزِلَتِ الإبلُ**”: otlaktan alıkonuldu. **ابن دُرَيد** şu beyti okudu:
حَلَفَ خَشَّافٌ فأَوْفَى قِيلَهْ *** ليُرْعِيَنَّ رِعْيَةً مأزُولَهْ
Ve “**أُزِلَ القوم** **يُؤْزَلُونَ**” denir; kıtlığa uğradıkları zaman. Dedi:
فَلْيُؤْزَلَنَّ وتبكُؤَنَّ لقاحُهُ *** ويُعَلَّلَنَّ صَبِيُّه بِسَمارِ
**السَّمارُ**: suyu çok olan dar yer. **الآزِل**: kıtlığa uğramış adam. Bir şair dedi:
من المُرْبِعِينَ وَمِنْ آزِلٍ  *** إذا جَنَّهُ اللّيلُ كالنّاحِطِ
**الخليل** dedi: “**أَزَلْتُ الفرسَ**” denir; ipini kısalttığın, sonra onu bir otlağa saldığın zaman. **أبو النّجم** dedi:
* لم يَرْعَ مَأزُولاً ولَمّا يُعْقَلِ *
Yalana gelince: **الإزْل**. **ابن دارة** dedi:
يقولونَ إزْلٌ حُبُّ لَيْلَى وَوُدُّها  *** وقد كَذَبُوا ما في مَوَدَّتِها إزْلُ
Kadimlik olan **الأزَل**’e gelince: asıl kıyas üzere değildir; fakat o, değiştirilmiş veciz bir sözdür; aslında “**لم يَزَلْ**” idi; ona nisbet etmek istediler de düzgün olmadı; böylece **يَزَل**’e nisbet ettiler; sonra **الياء**’yı **همزة**’ye çevirdiler de “**أَزَلِيٌّ**” dediler; tıpkı **ذي يَزَن** hakkında, mızrağı ona nisbet ettikleri vakit “**أَزَنيٌّ**” demeleri gibi.

(**أزم**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الميم** ise tek bir asıldır; o da darlık ve bir şeyin bir şeye şiddetle ve sarılma ve dolanma ile yaklaşmasıdır. **الخليل** dedi: “**أَزَمْتُ** ve ben **آزِمٌ**.” **الأزْم** ısırmanın şiddetidir. At, gemin demiri üzerine **يأزِم** eder. **طرَفَة** dedi:
هَيْكَلاَتٌ وَفُحُولٌٍ حُصُنٌٍ *** أَعْوَجِيّاتٌٍ على الشّأْوِ أُزُمْ
**العامريّ** dedi: “**أزَمَ عليه**” denir; ısırdığı ve ağzını açmadığı zaman. **أبو عُبيد** dedi: “**أزَمَ عليه**” ağzıyla kavradığı zaman; “**بَزَم**” ise ağzının ön tarafında olduğu zaman. **الحِمْـيَةُ** buna göre **أزْماً** diye adlandırılır; sanki insan ağzı üzerine tutar. “**أزَم الرّجل على صاحبه**” denir; yani ona yapıştı. “**آزَمَني** كذا” yani onu bana zorunlu kıldı. Yıl, içindeki şiddet sebebiyle **أَزمَةٌ**’dir. Dedi:
* إذا أزَمَتْ أَوَازِمُ كلِّ عامِ *
Ve **أبو عمرو** şu beyti okudu:
أبقَى مُلِمّاتُ الزَّمانِ العارِمِ *** منها ومَرُّ الغيَرِ الأَوَازِمِ
**الأصمعي** dedi: **سنَةٌ أَزُومٌ** ve **أَزامِ** (mecrûr). Dedi:
أهَانَ لهَا الطَّعَامَ فلمَ تُضِعْهُ *** غَدَاةَ الرَّوْعِ إذْ أَزَمَتْ أَزَامِ
**الأمْر الأَزُوم**: inkâr edilen iş. **الخليل** dedi: “**أَزَمْت**” dizgini ve ipi; ben **آزِمُ** olurum ve o **مأْزُومٌ** olur; örgüsünü sağlamlaştırdığın zaman. **المَأْزِم**: engebeli vadinin dar geçidi. **المأْزِمان**: Harem’de iki dar geçit.

(**أزي**) **الهمزة** ve**الزاء** ve onlardan sonra gelen illetli harflerden olanlar iki asıldır; bütün babın dalları, ince nazarı işletmekle, onlara döner: birincisi bir şeyin bir kısmının bir kısmına katılması; ikincisi hizalama. **الخليل** dedi: “**أزَى** الشيءُ **يأزِي**” bir kısmı bir kısmına toplanıp katıldığı zaman. Dedi:
* فهو آزٍ لحمُه زِيَم *
**الشّيبانيّ** dedi: “**أَزَتِ الشمس** للمغيب **أزْياً**.” Ve “**أَزَى الظل** **يَأْزِي** **أزْياً** ve **أُزِيّاً**” denir; kısaldığı zaman. Başkası şu beyti okudu:
بادِر بشَيْخَيْكَ أُزِيَّ الظِّلِّ *** إنَّ الشَّبابَ عنهما مُوَلِّ
Su eksildiği zaman “**أَزَى**” denir; kıyas birdir. Aynı şekilde “**أزَى المالُ**”. Dedi:
* حتى أَزَى ديوانُهُ المَحْسُوبُ *
Babdan, **الفرّاء**’ın sözü: “**أَزَأْتُ** عن الشيء” yani ondan geri çekildim; çünkü geri çekilince büzülür ve toplanır. Bu iki asıldan biridir. Diğeri **الإزاء**’dır; o da hizadır; “**آزيت** فلاناً” denir; yani onu hizaladım. “**الإزاء**” denilen **القيّم** ise bu kabildendir; çünkü bir şeyin **القيِّم**’i, onu gözetleyerek daima onun **إزَاءَه**’sinde olur. Aynı şekilde havuzun **إزاء**’ı; çünkü karşısındakine hizalıdır. Bir şair, **القيّم** olan **الإزاء** hakkında dedi:
إزاءُ مَعاشٍ لا يزال نِطاقُها *** شديداً وفيها سَوْرةٌ وهي قاعدُ
**أبو العَميثَل** dedi: **الأصمعيّ** bana, bir **راجز**’in havuz vasfında söylediği söz hakkında sordu:
* إزاؤُه كالظَّرِبَانِ المُوفي *
Ben dedim: **الإزاء** kovayı havuza boşaltma yeridir. Bana dedi: Kovanın boşaltma yeri **الظَّرِبان**’a nasıl benzetilir?! Ben dedim: Senin onda neyin var? Bana dedi: Ancak **المستَقِيَ**’yi kastetmiştir; “falanca bir malın **إزاءُ**’ıdır” sözünden; onunla kaim olduğu ve [ona velâyet ettiği]. Onu, kokusunun **ذَفَرِ**’i sebebiyle **الظَّرِبان**’a benzetti. Havuzun **إزاء**’ına gelince: onda suyun döküldüğü yerdir; “**آزيتُ الحوض** **إيزاء**” denir. **الهذلي** dedi:
لَعَمْرُ أبي لَيْلَى لقد ساقه المَنَى *** إلى جَدَثٍ يُوزَى لـه بالأَهاضِبِ
Ve “**آزيتُ**” dersin; **الإزاءِ** üzerine döktüğün zaman. **رؤبة** dedi:
* نَغْرِفُ من ذِي غَيِّثٍ ونُؤْزِي *
Bazıları der ki: ancak “**أَزَيتُ** على صَنيع فلانٍ” sözündendir; yani iki kat yaptım; eğer böyle ise, iki katın her biri ötekinin **إزاءَ**’ıdır. “**ناقة أَزِيَةٌ**” denir; havuzun **إزاءِ**’ından başka yerden içmediği zaman.

(**أزب**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الباء** iki asıldır: kısalık ve incelik ve benzerleri; diğer asıl ise bir istek içinde canlılık ve gürültüdür. **ابن الأعرابي** dedi: **الإزْب** kısa olandır. Ve şu beyti okudu:
وأُبْغِضُ من هُذَيْلٍ كلَّ إزْبٍ *** قَصيرِ الشّخص تحسَِبُه ولِيدا
**الخليل** dedi: **الإزْب** eklemleri ince olandır; asıl birdir. “O cimridir” denir. Bu kıyastan **الميزاب** ve çoğulu **المآزيب**; içindeki su yolunun inceliği ve darlığı sebebiyle adlandırılmıştır. İkinci asıl: **الأصمعي** dedi: **الأُزْبيّ** sürat ve canlılıktır. **الراجز** dedi:
* حَتى أَتى أُزْبِيُّها بالإدْبِ *
**الكسائيّ** dedi: **أُزْبيٌّ** ve **أزابيُّ** gürültüdür. “**قوسٌ ذاتُ أُزْبيّ**” denir; o, yüksek sestir. Dedi:
كأَنَّ أُزْبِيَّها إذا رَدَمَتْ  *** هَزْمُ بُغَاةٍ في إثْرِ ما وَجَدُوا
**أبو عمرو** dedi: **الأَزَابيُّ** azgınlıktır. Dedi:
ذات أزَابيَّ وذات دَهْرَسِ *** مما عليها دحمس

(**أزح**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الحاء**. “**أزَح**” denir; bir şeyden geri kaldığı zaman; **يَأْزِحُ**. Ve “**أزح**” denir; büzülüp bir kısmı bir kısmına yaklaştığı zaman.

(**أزد**) bir kabiledir; asıl **السين**’dir; babında zikredilmiştir.

(**أزر**) **الهمزة** ve**الزاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da kuvvet ve şiddettir. “**تأزّر** النّبت” denir; kuvvetlendiği ve şiddetlendiği zaman. Bize **عليُّ بن إبراهيم القطّان** okuttu; dedi ki: **ثعلب** bize imlâ etti:
تأَزّر فيه النَّبْتُ حتّى تخَايَلَتْ *** رُبَاهُ وحتى ما تَُرى الشَّاءُ َ نُوَّما
Bitkinin çokluğunu ve koyunun onun içinde uyuyup görülmediğini vasfeder. **الأزْرُ**: kuvvet. **البَعِيث** dedi:
شدَدْتُ لـه أَزْرِي بمِرَّةِ حازِمٍ *** على مَوْقِعٍ مِنْ أمْرِهِ مُتَفاقِمِ

--------------ـــــ
([1]) Asılda: “**الرجل**”.
([2]) **الحماسة** (1: 381) ve **اللسان** (**أزف**)’te **العجير السلولي**’ye nisbet edilmiştir.
([3]) Beyit, **اللسان**’da olduğu üzere **الهيثم بن حسان التغلبي**’nindir.
([4]) Bu son kelime yalnız asılda gelmiştir. Beytin tamamlanması **الديوان** 40’tandır. Ondan önce:
* أصبح مسحول يؤازي شقا *
([5]) **أزل آزل**: şiddetli. İki beyit **اللسان** (**أزل**)’dedir.
([6]) Şiir, **الجمهرة** (3: 255) ve beyit **اللسان** (**أزل**)’da olduğu üzere **أبي مكعت الأسدي**’nindir.
([7]) Beyit, **الجمهرة** (1: 264) ve **مجموعة أشعار الهذليين**’in ikinci cüzü s.103’te olduğu üzere **أسامة بن الحارث الهذلي**’nindir.
([8]) Beyit **اللسان** (13: 13)’tedir.
([9]) O, **عبد الرحمن بن مسافع بن دارة**’dır; İslâmî bir şair; **أبو الفرج** onu (21: 49-57)’de tercüme etmiştir.
([10]) Beytin rivayeti **اللسان** (13: 14)’te de böyle gelmiştir; rivayetin doğrusu: “**حب جمل**” ve “**جمل**” onun sevgilisinin adıdır; **الأغاني** (21: 50)’de kasidenin beyitlerinde onun zikri tekrar etmiştir.
([11]) **ابن جني** dedi: **ذو يزن** gayr-i munsarıftır; aslı **يزأن**’dır; “**رمح يزأني**” ve “**أزأني**” demeleri delilidir. **اللسان** (17: 348)’e bak.
([12]) Beyit **ديوان طرفة** 59’dadır.
([13]) **اللسان** (14: 282)’de olduğu üzere “**أزوم**” diye de rivayet edilir.
([14]) Asılda: “**بشيخك**”; tahriftir.
([15]) O, **حميد بن ثور الهلالي**’dir; **اللسان** (18: 34)’te olduğu üzere.
([16]) Asılda: “**قاعدة**”; rivayetin doğrusu, **اللسان**’dan sabit kılınan ve (عيش)’te geleceği üzere, onu **حميد**’e nisbet ettiği şekildir. **المحكم**’de şöyle rivayet etmiştir:
إزاء معاش ما تحل إزارها  *** من الكيس فيها سورة وهي قاعد
([17]) Tamamlama **اللسان**’dandır.
([18]) **اللسان**’da: “**لدفر**” (noktası olmayan **الدال**) ile; ikisi de mânaca birdir.
([19]) O, **صخر الغي الهذلي**’dir; **اللسان** (20: 161)’de olduğu üzere. Onu (2: 283)’te yalnız **الهذلي** nisbetiyle rivayet etmiştir; o, **شرح أشعار الهذليين** s.6’da ona ait bir kasidenin matlaıdır.
([20]) **المنى** (fetha ve kısaltma ile): kader ve ölüm. Asılda **الألف** ile resmedilmiştir; doğru olan **الياء**’dır. **الأهاضب**: **الأهاضيب**’i kastetmiştir; zaruret sebebiyle **الياء**’yı hazfetmiştir. **اللسان** (2: 283)’te: “**لعمر أبي عمرو**” diye rivayet edilmiştir; bu, **الهذليين** rivayetidir. **أبو عمرو**, **صخر الغي**’nin kardeşidir.
([21]) Asılda: “**تغرف**” ve “**توزي**”; doğruları **اللسان** (2: 481/ 19 : 35)’tendir. **الديوان** s.64’te: “**أغرف من ذي حدب وأوزي**”. Beyitten önce, **الديوان** ve **اللسان** (19: 35)’te olduğu üzere:
لا توعدني حية بالنكز *** أنا ابن أنضاد إليها أرزي
([22]) **أزية** ve **آزية** denir.
([23]) Beyit, bir benzeriyle birlikte **اللسان** (**أزب**)’dedir.
([24]) Doğru olan, **اللسان** (19: 72)’de olduğu üzere (زبي) maddesinde olmasıdır; vezni **أفعول**’dür.
([25]) O, **منظور بن حبة**’dir; **اللسان** (1: 201/ 19: 72) ve **الجمهرة** (3: 365-366)’da olduğu üzere. Beyitten önce:
بشمجى المشي عجول الوثب *** أرأمتها الأنساع قبل السقب
([26]) **الإدب** (kesre ile): hayret; **اللسان**’da **ابن فارس**’tan nakledildiği üzere.
([27]) O, **صخر الغي**’dir; **اللسان** (15: 128/19: 73)’te olduğu üzere.
([28]) **ردمت**: **الإنباض** ile ses çıkardı. **الهزم**: ses. **الباغي**: kayıp şeyi arayan. **اللسان** rivayeti: “**في إثر ما فقدوا**”; mânâ iki rivayetle de yönelir; onlar aramada bağırırlar; kaybettiklerini bulduklarında da gürültü ederler.
([29]) Böyle; **اللسان**’da onun, yürüyüşün çeşitli türleri olduğu geçer.
([30]) **ذات دهرس**: hafiflik ve canlılık sahibi. Bu beyit **اللسان** (دهرس)’tedir.
([31]) Beyit, onda bulunan eksiklikle birlikte böyle gelmiştir.
([32]) Maddenin mânevî aslına açıkça işaret etmemiştir; bu, lafızlarının azlığındandır; bu yüzden, mânânın onda cereyan edenini söylemektense şerhle yetinmiştir.
([33]) **اللسان** (5: 76)’daki rivayeti de böyledir; fakat (13: 243)’te: “**حتى تخيلت**”; ikisi de doğrudur; “metخيلة” ve “متخايلة” denir; toprağın bitkisi nihayete ulaştığı ve çiçeği çıktığı zaman.
([34]) **اللسان** (5: 75)’teki rivayeti: “**من أمره ما يعاجله**”; belki ikisi iki kasidedendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ز م
أزم الفرس على فأس اللجام‏:‏ عض عليه وأمسكه وفرس أزوم وأخذ مالي فأزم عليـه ومنـه قيل للحمية الأزم‏.‏
وتقول العرب‏:‏ أصل كل داء البردة وأصل كل دواء الأزم‏.‏
ويقال للمحتمي الآزم‏.‏
ورجل أزوم‏:‏ قليل الرزء من الطعام‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أزم الدهر علينا وأزمتنا أزمة وسنة آزمة وأزوم وسنون أوازم وأصابتهم جذام سيوف الله في كل موطن إذا أزمت يـوم اللقـاء أزام وإن قصـرت يومـاً أكـف قبيلة علـى المجـد نالتـه أكـف جذام أي إذا عضت كريهة عضوض‏.‏
والتقينا في مأزم الطريق أي في مضيقه‏.‏
قال ساعدة‏:‏ ومقامهن إذا حبسن بمـأزم ضيق ألف وصدهن الأخشب

##### Türkçe

أ ز م
**أزم الفرس على فأس اللجام**: Ona ısırdı ve onu tuttu; ve **فرس أزوم** (vardır). “Malımı aldı da onun üzerine bana karşı **أزم** etti” (denir). Ondan dolayı perhize **الأزم** denilmiştir.

Araplar der ki: “Her hastalığın aslı **البردة**dir; her ilacın aslı **الأزم**dir.”

Perhiz yapan kimseye **الآزم** denilir.

**ورجل أزوم**: Yemekten rızkı az olan (kimse).

Mecazdan: “Zaman bize karşı **أزم** etti”; “Bizi bir **أزمة** ile **أزمت** etti”; “**سنة آزمة** ve **أزوم** (vardır)”; “**سنون أوازم** (vardır)”; “Her yerde onları Allah’ın kılıçları olan **جذام** (kabilesi) vurdu;
إذا أزمت يـوم اللقـاء أزام
وإن قصـرت يومـاً أكـف قبيلة
علـى المجـد نالتـه أكـف جذام”
Yani, şiddetli bir musibet ısırışıyla ısırdığı zaman.

“Yolun **مأزم**inde”, yani onun dar geçidinde, karşılaştık.

Saʿide dedi ki:
ومقامهن إذا حبسن بمـأزم
ضيق ألف وصدهن الأخشب

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزْمُ: شدَّةُ العَضِّ بالفَمِ كلِّه، وقيل بالأَنْياب، والأَنْيابُ
هي الأَوازِمُ، وقيل: هو أَنَ يَعَضَّه ثم يكرِّر عليه ولا يُرْسِله، وقيل: هو أَن يَقْبِض عليه بفيه، أَزَمه، وأَزَمَ عليه يَأْزِمُ أَزْماً وأُزُوماً، فهو آزِمٌ وأَزُومٌ، وأَزَمْت يَد الرجُل آزِمُها أَزْماً، وهي أَشدُّ العَضِّ. قال الأَصمعي: قال عيسى بن عمر كانت لنا بَطَّة تَأْزِمُ أَي تَعَضُّ، ومنه قيل للسَّنة أَزْمَةٌ وأَزُومٌ وأَزامِ، بكسر الميم. وأَزَمَ الفرسُ على فأْسِ اللِّجام: قَبض؛ ومنه حديث الصدّيق: نَظَرْت يوم أُحُدٍ إِلى حَلَقة دِرْع قد نَشِبَت في جَبين رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فانْكَبَبْت لأَنْزِعَها، فأَقْسَم عليَّ أَبو عبيدة فأَزَمَ بها بثَنيَّتيه فجَذبها جَذْباً رَفيقاً أَي عَضَّها وأَمْسكها بين ثَنِيَّتَيْه؛ ومنه حديث الكَنْز والشجاع الأَقْرع: فإِذا أَخذه أَزَم في يده أَي عَضَّها. والأَزْمُ: القطعُ بالناب والسِّكِّين وغيرهما. والأَوَازمُ والأُزَّمُ والأُزُمُ: الأَنْياب، فواحدة الأَوزامِ آزِمةٌ، وواحدة الأُزَّمِ آزِمٌ، وواحدة الأُزُمِ أَزُومٌ. والأَزْمُ: الجَدْبُ والمَحْل. ابن سيده: الأَزْمة الشدّة والقَحْط، وجمعها إِزَمٌ كبَدْرةٍ وبِدَر، وأَزْمٌ كتَمْرةٍ وتَمْر؛ قال أَبو خِراش:
جَزى اللهُ خيراً خالِداً من مُكافِئٍ،
على كلِّ حالٍ من رَخاء ومن أَزْمِ
وقد يكون مصدراً لأَزَم إِذا عضَّ، وهي الوَزْمة أَيضاً. وفي الحديث: اشْتَدِّي أَزْمَة تَنْفَرِجي، قال: الأَزْمَة السَّنة المُجْدِبة. يقال: إِن الشدَّة إِذا تَتابَعت انفرجت وإِذا تَوالَتْ تَوَلَّت. وفي حديث مجاهد: أَن قُرَيْشاً أَصابَتْهم أَزْمةٌ شديدةٌ وكان أَبو طالب ذا عيالٍ. والأَوزامُ: السِّنُون الشدائد كالبَوازِم. وأَزَمَ عليهم العامُ والدهرُ يَأْزِمُ أَزْماً وأُزُوماً: اشتدّ قَحْطُه، وقيل: اشتدَّ وقَلَّ خَيرُه؛ وسنة أَزْمَةٌ وأَزِمَةٌ وأَزُومٌ وآزِمةٌ؛ قال زهير:
إِذا أَزَمَتْ بهم سَنةٌ أَزُوم
ويقال: قد أَزَمت أَزامِ؛ قال:
أَهان لها الطَّعامَ فلم تُضِعْه،
غَداةَ الرَّوْعِ، إِذ أَزَمَتْ أَزامِ
قال ابن بري: وأَنشد أَبو علي هذا البيت:
أَهانَ لها الطعامَ فَأَنْفَذَتْهُ،
غَداةَ الرَّوْعِ، إِذ أَزَمَتْ أَزُومُ
ويقال: نزلتْ بهم أَزامِ وأَزُومٌ أَي شدَّة.
والمُتَأَزِّمُ: المُتَأَلِّم لأَزْمةِ الزمان؛ أَنشد عبد الرحمن عن عمه الأَصمعي في رجل خطَب إِليه ابنَته فردَّ الخاطب:
قالوا: تَعَزَّ فَلَسْتَ نائِلَها،
حتى تَمَرَّ حَلاوَةُ التَّمْرِ
لَسْنا من المُتأَزِّمينَ، إِذا
فَرِحَ اللَّمُوسُ بثائبِ الفَقْرِ
أَي لَسْنا نُزَوِّجك هذه المرأَة حتى تَعود حَلاوةُ التَّمْر مَرارةً، وذلك ما لا يكون. والمُتَأَزِّمُ: المُتَأَلِّم لأَزْمةِ الزَّمان وشدَّتِه، واللَّمُوسُ: الذي في نَسَبه ضَعَةٌ، أَي أَن الضعيفَ النسَب يفْرَح بالسَّنة المُجْدبة ليُرْغَب إِليه في ماله فيَنْكِحَ أَشْراف نِسائهم لحاجَتهم إلى ماله.
وأَزَمَتْهم السنةُ أَزْماً: استأْصَلَتهم، وقال شمر: إِنما هو أَرَمَتْهم، بالراء،قال: وكذلك قال أَبو الهيثم. ويقال: أَصابتنا أَزْمة وآزمةٌ أَي شدّة؛ عن يعقوب. وأَزَمَ على الشيء يَأْزِمُ أُزُوماً: واظَب عليه ولَزِمَه. وأَزَمَ بِضَيْعَته وعليها: حافظ. أَبو زيد: الأُزُومُ المُحافظة على الضَّيْعَة. وتَأَزَّمَ القومُ إِذا أَطالوا الإِقامة بِدارهم. وأَزَمَ بصاحِبه يَأْزِمُ أَزْماً: لَزِقَ. وفي الصحاح: أَزَمَ الرجلُ بصاحبه إِذا لَزِمَه. وأَزَمَه أَيضاً أَي عَضَّه وأَزَمَ عن الشيء: أَمسك عنه. وأَزَمَ بالمكان أَزْماً: لَزِمَه. وأَزَمْتُ الحَبْلَ والعِنانَ والخَيْط وغيرَه آزِمُه أَزْماً: أَحكَمْت فَتْله وضَفْرَه، بالراء والزاي جميعاً، والراء أَعرف، وهو مَأْزُومٌ. والأَزْمُ: ضرْب من الضَّفْر وهو الفَتْل. وأَزَمَ أَزْماً وأَزِمَ أَزَماً، كلاهما: تقبَّض. والمَأْزِمُ: المَضِيق مثل المَأْزِلِ؛ وأَنشد الأَصمعي عن أَبي مَهْدِيَّة:
هذا طريقٌ يَأْزِمُ المَآزِما،
وعِضَواتٌ تَمْشُق اللَّهازِما
ويروى عَصَوات، وهي جمع عَصاً. وتَمْشُق: تضرِب. والمأْزِم: كلُّ طريق ضيِّق بين جبلين، وموضع الحَرْبِ أَيضاً مَأْزِمٌ، ومنه سمي الموضع الذي بين المَشْعَر وعَرَفة مَأْزِمَيْن. الأَصمعي: المَأْزِمُ في سَنَد مَضِيقٌ بين جَمْعٍ وعَرَفة. وفي حديث ابن عمر: إِذا كنتَ بين المَأْزِمَيْن دون مِنىً فإِنَّ هناك سَرْحَة سُرَّ تحتَها سبعون نبيّاً. وفي الحديث: إِني حَرَّمْت المدينة حَراماً ما بين مَأْزِمَيْها؛ المَأْزِمُ: المَضِيقُ في الجبال حتى يَلتَقِي بعضُها ببعض ويَتَّسِع ما وَرَاءه، والميمُ زائدة، وكأَنه من الأَزْمِ القُوّة والشدّة؛ وأَنشد لِساعدة ابن جؤية الهُذَلي:ومُقامُهنّ، إِذا حُبِسْنَ، بِمَأْزِمٍ
ضَيْقٍ أَلَفَّ، وصَدّهنّ الأَخشَبُ
قال ابن بري: صواب إِنشاده ومُقامِهنَّ، بالخفض على القَسَم لأَنه أَقسم بالبُدْن التي حُبِسْن بِمَأْزِمٍ أَي بمَضِيق، وأَلَفَّ: مُلْتَفّ، والأَخْشَبُ: جبل، والمَأْزِمُ: مَضِيقُ الوادي في حُزُونةٍ. ومَآزِمُ الأَرض: مَضايِقها تلْتَقي ويتَّسِع ما وراءها وما قُدّامها. ومآزِمُ الفَرْجِ: مَضايقه، واحدها مَأْزِم. ومأْزِمُ القِتال: موضعه إِذا ضاق، وكذلك مَأْزِمُ العَيش؛ هذه عن اللحياني، وكلُّ مَضِيق مَأْزِمٌ. والأَزْمُ: إِغْلاق الباب. وأَزَمَ البابَ أَزْماً: أَغْلَقه. والأَزْمُ: الإِمساك. أَبو زيد: الآزِمُ الذي ضَمَّ شفتيه. والأَزْمُ: الصمْت. والأَزْمُ: تركُ الأَكل وأَصله من ذلك؛ وفي الحديث: أَن عمر قال للحرث ابن كَلْدة وكان طبيبَ العَرب: ما الطِّبُّ؟ فقال: هو الأَزْمُ، وهو أَن لا تدخِل طعاماً على طعام، وفسَّره الناسُ أَنه الحِمْيَةُ والإِمساك عن الاستكثار، وفي النهاية: إِمساك الأَسْنان بعضها على بعض. والأَزْمةُ: الأَكلة الواحدة في اليوم مرَّة كالوَجْبةِ. وفي حديث الصلاة أَنه قال: أَيُّكم المُتَكلِّم؟ فَأَزَمَ القومُ أَي أَمسكوا عن الكلام كما يُمسِك الصائم عن الطَّعام، قال: ومنه سميت الحِمْيَةُ أَزْماً، قال: والرواية المشهورة: فَأَرَمَّ القوم، بالراء وتشديد الميم؛ ومنه حديث السِّواك: يستعمله عند تَغَيُّر الفَمِ، من الأَزْمِ.
وأَزِيمٌ: جبل بالبادية.

##### Türkçe

**الأَزْمُ**: ağzın bütünüyle ısırmanın şiddeti; ve **الأَنْياب** ile (olduğu) söylenmiştir,
ve **الأَنْيابُ**
onlar **الأَوازِمُ**’dir; ve (şöyle) söylenmiştir: o, onu ısırması sonra onun üzerine tekrar etmesi ve onu salıvermemesidir;
ve (şöyle) söylenmiştir: o, ağzıyla onun üzerine kabzetmesidir; **أَزَمه**; ve **أَزَمَ عليه** **يَأْزِمُ** **أَزْماً**
ve **أُزُوماً**; artık o **آزِمٌ** ve **أَزُومٌ**’dur. Ve **أَزَمْت** adamın elini, **آزِمُها** **أَزْماً**; ve o,
ısırmanın en şiddetlisidir. **الأَصمعي** dedi: **عيسى بن عمر** dedi: bizim bir ördeğimiz vardı,
**تَأْزِمُ** yani ısırır; ve ondan dolayı yıla **أَزْمَةٌ** ve **أَزُومٌ** ve **أَزامِ** denildi, mimin kesresiyle.
Ve at, gemin demirine karşı **أَزَمَ**: kabzetti; ve ondan **الصِّدِّيق** hadisi: baktım
Uhud günü, Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) alnına saplanmış bir zırh halkasına;
onu çıkarayım diye eğildim; derken Ebû Ubeyde bana yemin ettirdi de onunla
iki ön dişiyle **فَأَزَمَ**; sonra onu yumuşak bir çekişle çekti; yani onu ısırdı ve onu
iki ön dişi arasında tuttu; ve ondan **الكَنْز** ve **الشجاع الأَقْرع** hadisi: onu aldığı vakit, elinde **أَزَمَ**
yani onu ısırdı. Ve **الأَزْمُ**: köpekdişiyle, bıçakla ve başkasıyla kesmedir. Ve **الأَوَازمُ**
ve **الأُزَّمُ** ve **الأُزُمُ**: **الأَنْياب**’dır; artık **الأَوزامِ**’ın teki **آزِمةٌ**’dir; ve **الأُزَّمِ**’in teki **آزِمٌ**’dir; ve **الأُزُمِ**’ün teki **أَزُومٌ**’dur. Ve **الأَزْمُ**: kıtlık ve kuraklıktır.
**ابن سيده**: **الأَزْمة** şiddet ve kıtlıktır; ve onun çoğulu **إِزَمٌ**’dir, **بَدْرةٍ** ve **بِدَر** gibi;
ve **أَزْمٌ** (çoğulu) **تَمْرةٍ** ve **تَمْر** gibi; **أَبو خِراش** dedi:
جَزى اللهُ خيراً خالِداً من مُكافِئٍ،
على كلِّ حالٍ من رَخاء ومن **أَزْمِ**
Ve ısırdığı zaman **أَزَم**’in masdarı da olabilir; ve o, **الوَزْمة** de (olur). Ve hadiste:
**اشْتَدِّي أَزْمَة تَنْفَرِجي**, dedi: **الأَزْمَة** kurak yıldır. Denilir:
şiddet peş peşe geldiği zaman ferahladı; ve ardı ardına geldiği zaman dönüp gitti. Ve
**مجاهد** hadisi: Kureyş’i şiddetli bir **أَزْمةٌ** isabet etti ve Ebû Tâlib çoluk çocuk sahibiydi.
Ve **الأَوزامُ**: şiddetli yıllardır, **البَوازِم** gibi. Ve yıl ve zaman onlara karşı **أَزَمَ**
**يَأْزِمُ** **أَزْماً** ve **أُزُوماً**: onun kıtlığı şiddetlendi; ve (şöyle) söylenmiştir: şiddetlendi ve hayrı azaldı;
ve yıl: **أَزْمَةٌ** ve **أَزِمَةٌ** ve **أَزُومٌ** ve **آزِمةٌ**; **زهير** dedi:
إِذا **أَزَمَتْ** بهم سَنةٌ **أَزُوم**
Ve denilir: **قد أَزَمت أَزامِ**; dedi:
أَهان لها الطَّعامَ فلم تُضِعْه،
غَداةَ الرَّوْعِ، إِذ **أَزَمَتْ أَزامِ**
**ابن بري** dedi: ve Ebû Ali bu beyti şöyle inşad etti:
أَهانَ لها الطعامَ فَأَنْفَذَتْهُ،
غَداةَ الرَّوْعِ، إِذ **أَزَمَتْ أَزُومُ**
Ve denilir: onlara **أَزامِ** ve **أَزُومٌ** indi; yani şiddet.
Ve **المُتَأَزِّمُ**: zamanın **أَزْمة**’sinden acı duyan; Abdurrahman amcasından
**الأَصمعي**’den, kendisine kızı için dünür gidilen bir adam hakkında, o da dünürü geri çevirdi (diye) inşad etti:
قالوا: تَعَزَّ فَلَسْتَ نائِلَها،
حتى تَمَرَّ حَلاوَةُ التَّمْرِ
لَسْنا من **المُتأَزِّمينَ**، إِذا
فَرِحَ **اللَّمُوسُ** بثائبِ الفَقْرِ
Yani: hurmanın tatlılığı acılığa dönünceye kadar sana bu kadını evlendirmeyiz;
ve bu, olmaz olan şeydir. Ve **المُتَأَزِّمُ**: zamanın **أَزْمة**’sinden
ve onun şiddetinden acı duyan; ve **اللَّمُوسُ**: nesebinde alçaklık olan kimsedir; yani zayıf nesebli,
kurak yılla sevinir ki malında ona rağbet edilsin de onların kadınlarının eşraflarıyla evlensin,
mala ihtiyaçlarından dolayı.
Ve yıl onları **أَزْماً** **أَزَمَتْ**: onları kökünden tüketti; ve Şemr dedi: ancak o
**أَرَمَتْهم**’dir, **الراء** ile; dedi: ve Ebû’l-Heysem de böyle dedi. Ve denilir: bize bir **أَزْمة** ve **آزمةٌ** isabet etti,
yani şiddet; Yakub’dan. Ve bir şey üzerine **أَزَمَ** **يَأْزِمُ** **أُزُوماً**: ona devam etti
ve ona yapıştı. Ve malına ve onun üzerine **أَزَمَ**: korudu. Ebû Zeyd: **الأُزُومُ**
mala muhafazadır. Ve kavim **تَأَزَّمَ** etti, evlerinde ikameti uzattıkları zaman.
Ve arkadaşına **أَزَمَ** **يَأْزِمُ** **أَزْماً**: yapıştı. Ve **الصحاح**’ta: adam arkadaşına **أَزَمَ** eder,
ona yapıştığı zaman. Ve onu **أَزَمَه** de (denir), yani onu ısırdı; ve bir şeyden **أَزَمَ**: ondan el çekti.
Ve mekâna **أَزَمَ** **أَزْماً**: ona yapıştı. Ve ben ipi, dizgini,
ipi ve başkasını **آزِمُه** **أَزْماً** **أَزَمْتُ**: onun bükmesini ve örmesini sağlamlaştırdım; **الراء** ve **الزاي** ile ikisiyle de (rivayet edilmiştir);
ve **الراء** daha bilinir; ve o **مَأْزُومٌ**’dur. Ve **الأَزْمُ**: örmenin bir türüdür ve o bükmedir.
Ve **أَزَمَ** **أَزْماً** ve **أَزِمَ** **أَزَماً**, ikisi de: büzüldü.
Ve **المَأْزِمُ**: **المَأْزِلِ** gibi darlıktır; ve **الأَصمعي** Ebû Mehdiyye’den (şu beyti) inşad etti:
هذا طريقٌ يَأْزِمُ **المَآزِما**،
وعِضَواتٌ تَمْشُق **اللَّهازِما**
Ve **عَصَوات** diye de rivayet edilir; ve o, **عَصاً**’nın çoğuludur. Ve **تَمْشُق**: vurur. Ve **المأْزِم**: iki dağ arasında dar olan her yoldur;
ve savaş yeri de **مَأْزِمٌ**’dir; ve ondan dolayı **المَشْعَر** ile **عَرَفة** arasındaki yere **مَأْزِمَيْن** adı verildi.
**الأَصمعي**: **المَأْزِمُ** **سَنَد**’de **جَمْعٍ** ile **عَرَفة** arasında bir darlıktır. Ve İbn Ömer hadisi:
**إِذا كنتَ بين المَأْزِمَيْن دون مِنىً فإِنَّ هناك سَرْحَة سُرَّ تحتَها سبعون نبيّاً**. Ve hadiste:
**إِني حَرَّمْت المدينة حَراماً ما بين مَأْزِمَيْها**; **المَأْزِمُ**: dağlarda darlıktır; ta ki onların bir kısmı bir kısmıyla buluşsun ve onun arkası genişlesin;
ve **الميمُ** ziyadedir; ve sanki **الأَزْمِ**’den, kuvvet ve şiddettir; ve Sa‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî’ye aittir (şu):
ومُقامُهنّ، إِذا حُبِسْنَ، بِ**مَأْزِمٍ**
ضَيْقٍ أَلَفَّ، وصَدّهنّ الأَخشَبُ
**ابن بري** dedi: onun inşadının doğrusu **ومُقامِهنَّ**’dir, cer ile; yemin üzerine, çünkü o, **مَأْزِمٍ**’de hapsedilen **البُدْن** ile yemin etti; yani bir darlıkta;
ve **أَلَفَّ**: sarılmış; ve **الأَخْشَبُ**: bir dağdır; ve **المَأْزِمُ**: engebede vadinin darlığıdır.
Ve yerin **مَآزِمُ**’i: onun darlıklarıdır; buluşur ve arkası ve önü genişler. Ve
**مآزِمُ الفَرْجِ**: onun darlıklarıdır; onun teki **مَأْزِم**’dir. Ve **مأْزِمُ القِتال**: darladığı zaman onun yeridir;
ve aynı şekilde **مَأْزِمُ العَيش**; bu, Lihyânî’dendir; ve her darlık **مَأْزِمٌ**’dir.
Ve **الأَزْمُ**: kapıyı kapatmadır. Ve kapıyı **أَزَمَ** **أَزْماً**: onu kapattı.
Ve **الأَزْمُ**: tutmadır. Ebû Zeyd: **الآزِمُ** dudaklarını birleştiren kimsedir. Ve **الأَزْمُ**: susmadır.
Ve **الأَزْمُ**: yemeyi terk etmektir ve onun aslı bundandır; ve hadiste: Ömer, Hâris b. Kelde’ye dedi,
o Arapların tabibiydi: tıp nedir? dedi: o **الأَزْمُ**’dür; ve o, bir yemeğin üzerine bir yemek sokmamandır;
ve insanlar onu, perhiz ve çok yemekten el çekme diye tefsir ettiler; ve **النهاية**’de: dişlerin bir kısmını bir kısmı üzerine tutmaktır.
Ve **الأَزْمةُ**: günde bir defa tek yemektir, **الوَجْبةِ** gibi. Ve namaz hadisi: dedi ki: hanginiz konuşan?
derken kavim **فَأَزَمَ** etti; yani konuşmadan el çektiler; tıpkı oruçlunun yemekten el çekmesi gibi; dedi: ve ondan dolayı perhiz **أَزْماً** diye adlandırıldı;
dedi: meşhur rivayet: **فَأَرَمَّ القوم**’dur, **الراء** ile ve mimin şeddelenmesiyle; ve ondan misvak hadisi:
ağzın değişmesi sırasında onu kullanır; **الأَزْمِ**’den dolayı.
Ve **أَزِيمٌ**: çölde bir dağdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ز م * * الأَزْمةُ * الشدة والقحط و * أزَم * عن الشيء أمسك عنه وبابه ضرب وفي الحديث ﴿أن عمر رضي الله عنه سأل الحرث بن كلدة ما الدواء فقال * الأَزْمُ *﴾ يعني الحمية وكان طبيب العرب و * المَأْزِمُ * المضيق وكل طريق ضيق بين جبلين مأزم وموضع الحرب أيضا مأزم ومنه سمي الموضع الذي بين المشعر وبين عرفة مأزمين الأصمعي المأزم في سند مضيق بين جمع وعرفة وفي الحديث ﴿بينالمأزمين﴾

##### Türkçe

* أ ز م * * **الأَزْمةُ** * şiddet ve kıtlık. Ve **أزَم**: şeyden kendini tuttu, ondan el çekti; bâbı **ضرب**’dır. Hadiste: { Ömer رضي الله عنه, Hâris b. Kelede’ye “ilaç nedir?” diye sordu; o da **الأَزْمُ** dedi } yani perhiz; ve o Arapların tabibiydi. Ve **المَأْزِمُ**: dar yer. İki dağ arasındaki her dar yol **مأزم**’dir; savaş yeri de **مأزم**’dir. Ondan, meş‘ar ile Arafat arasındaki yere **مأزمين** adı verildi. el-Asma‘î: **المأزم**; Cem‘ ile Arafat arasında dar bir geçitte (bulunan)dır. Hadiste: { **بينالمأزمين** }.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( * ! أَزَمَ * ! يأْزِمُ ) من حَدّ ضَرَبَ ( * ! أَزْمًا | * ! وأُزُومًا ) ، بالضَّمّ ( فهو * ! آزِمٌ * ! وأَزومٌ ) ، | كصاحِبٍ وصَبُور : ( عَضَّ بالفَمِ كلّه | شَدِيدًا ) ، وقيل : بالأَنْيابِ ، وقيل : | هو أنْ يَعَضَّهُثم يُكَرر عليه ولا يُرْسَلُه ، وقيل : هو أن يَقْبِضَ عليه | بفِيه . * ! أَزَمَه * ! وَأَزَم عَلَيْه . * ! وَأَزَمْتُ يَدَ | الرَّجُلِ * ! أَزَمًا ، وهو أَشَدُّ العَضّ . قال | الأَصمعيُّ : قال عِيسَى بنُ عُمَر : | كانت لنا بَطَّةٌ * ! تَأْزِمُ ، أي : تَعَضُّ ، | ومنه حديثُ أُحُدٍ وحَلْقَة الدِّرْع : |   * ! فَأَزَمَ بها أبو عبيدةَ فَجَذَبَها جَذْبًا | رَفِيقًا   ، أي : عَضَّها وَأَمْسَكَها بين | ثَنِيَّتَيْه . وكذلك حَدِيثُ الكَنْزِ | والشُّجاع الأَقْرَع :   فإذا أَخَذَه * ! أَزَمَ في | يَدهِ   أي : عَضَّها . | ( و ) أَزَمَ ( الفَرَسُ على فَأْسِ اللِّجامِ ) | أي : ( قَبَضَ ) عليه ، ( و ) أَزَمَ عَلَيْهِمُ | ( العامُ ) والدَّهْرُ * ! أَزْمًا * ! وأُزومًا : ( اشْتَدَّ |

| قَحْطُه ) وَقَلَّ خَيْرُه . ( و ) * ! أَزَمَ العامُ | ( القَوْمَ ) * ! أَزْمًا : ( اسْتَأْصَلَهُمْ ) . وقال | شَمِر : إِنّما هو أَرَمَهُم ، بالراءِ . ( و ) | أَزَمَ ( بِصاحِبِه ) أَزْمًا ، ( و ) كذلك أَزَم | ( بالمَكانِ ) أي : ( لَزِمَ ) ، وفي | الصحاح : أَزَمَ الرجلُ بصاحِبِه : إذا | لَزِمَه ، عن أبي زَيْد . | ( و ) أَزَمَ ( الحَبْلَ وَغَيْرَهُ ) كالعِنانِ | والخَيْطِ أَزْمًا : ( أَحْكَمَ فَتْلَهُ ) ، والراء | لُغَةٌ فيه معروفة ، * ! والأزْمُ : ضَرْبٌ من | الضَّفْرِ . | ( و ) أَزَمَ ( عَلَيْهِ ) * ! يَأْزِمُ * ! أَزْمًا : ( واظَبَ ) | عليه ولَزِمَهُ . ( و ) أَزم ( بضَيْعَتِه ) | وَعَلَيها : ( حافَظَ ) ، قال أبو زيد : | * ! الأُزُومُ المُحافَظَةُ على الضَّيْعَةِ . ( و ) | * ! أَزَمَ ( البابَ ) * ! أَزْمًا : ( أَغْلَقَه ) . | ( و ) أَزَمَ ( الشَّيْءُ ، انْقَبَضَ وانْضَمَّ ، | * ! كَأَزِمَ كَفَرِحَ ) . | ( * ! والأَزْمُ ) ، بالفَتْح : ( القَطْعُ بالنابِ | وبالسِّكِّين ) وغيرهما . | ( و ) * ! الأَزْمُ : ( الإمْساكُ ) عن | الاسْتِكْثارِ والحِمْيَةُ ، وبه فُسِّر | الحديث :   سَأَلَ عُمَرُ الحارِثَ بنَ | كَلْدَةَ : ما الطِّبُّ ؟ قال : هو | * ! الأَزْمُ   . وفي النهاية : إِمْساكُ | الأَسْنانِ بَعْضها على بَعْضٍ . وفي | حديث الصَّلاةِ :   أَيُّكُمُ المُتَكَلِّمُ ؟ ، | * ! فَأَزَمَ القَوْمُ   أي : أَمْسَكُوا عن | الكلام كما يُمْسِكُ الصائمُ عن | الطَّعام ، قال : ومنه سُمِّيَت الحِمْيَةُ | * ! أَزْمًا ، قال والرَّواية المشهورة :   فَأَرَمَّ | القوم   بالرّاء وتشديد الميم ؛ ومنه | حديث السّواك :   تستعمله عند تَغَيُّرِ | الفَمِ من * ! الأَزْمِ   . ( و ) قيل في تفسير | قول ابن كَلْدَة : هو ( تَرْكُ الأَكْلِ ) ، | وهو الحِمْيَة ، ( و ) قيل ( أن لا تُدْخِلَ | طَعامًا على طَعامٍ . و ) قيل . | ( الصَّمْتُ ) ، كُلُّ ذلك قد قِيل . | ( وسَنَةٌ * ! أَزْمَةٌ ، بالفَتْح ، و ) * ! أَزِمَةٌ ، | ( كَفَرِحَةٍ ) هكذا في النُّسخ والصواب | * ! آزِمَةٌ بالمَدّ كما هو نَصُّ المُحْكَم | وغيره ، ( و ) * ! أَزُومَة مثل ( مَلُولَة ) ، |

| أي : مُجْدِبَةٌ ( شَدِيدَة ) الجَدْبِ | والمَحْلِ ، قال زُهَيْر : | % ( إِذا أَزَمَتْ بهم سَنَةٌ * ! أَزُومُ % ) % | ( * ! ومآزِمُ الأَرْضِ والفَرْجِ والعَيْشِ ) | هذه عن اللّحيانيّ ( مَضايِقُها ) ، وكُلّ | مَضِيقٍ * ! مَأْزَم ، كالمَأْزَلِ ، وأنشد | الأصمعيُّ عن أبي مَهْدِيَّة : | % ( هذا طَرِيقٌ يَأْزِمُ * ! المَآزِمَا % ) % | % ( وَعِضَواتٌ تَمْشُقُ اللَّهازِمَا % ) % | ( الواحِدُ ) مَأْزِمٌ ، ( كَمَنْزِلٍ ) وفي | الحديث :   إِنِّي حَرَّمْتُ المَدِينَةَ حَرامًا | ما بَيْنَ * ! مَأْزِمَيْها   . * ! المَأْزِمُ : المَضِيقُ في | الجِبال حَتَّى يَلْتَقِيَ بعضُها ببَعْضٍ | وَيَتَّسِع ما وراءه ، قال ساعِدَةُ بنُ | جُؤَيَّةَ الهُذَلِيُّ : | % ( وَمَقامِهِنَّ إِذا حُبِسْنَ * ! بِمَأْزِمٍ % | ضَيْقٍ أَلَفَّ وصدّهُنَّ الأَخْشَبُ ) % | ( * ! والمَأْزِمُ ) ، كَمَنْزِلٍ ، ( ويقال : | * ! المَأْزِمانِ ) مثنَّى ، الأُوْلَى عن | الأصْمَعيّ ، قال في سَنَد ( مَضِيقٌ بين | جَمْعٍ وَعَرَفَة ) ، ومنه قَوْلُ ساعِدَةَ | الماضِي . ( و ) المَأْزِمان : موضعٌ | ( آخَرُ بَيْنَ مَكَّةَ وَمِنًى ) ومنه حَدِيثُ | ابنِ عُمَرَ :   إِذا كُنْتَ بين * ! المَأْزِمَيْن | دُونَ مِنًى فإنّ هناك سَرْحَةً سُرَّ تَحْتَها | سَبْعُون نَبِيًّا   . | ( * ! والأَزْمَةُ : الأَكْلَةُ الواحِدَةُ ) في | اليَوْمِ مَرَّةً ، كالوَجْبَةِ . | ( و ) الأَزْمَةُ : ( الشِّدَّةُ ) والقَحْطُ ، | ومنه الحَدِيث :   اشْتَدِّي * ! أَزْمَةُ | تَنْفَرِجي   ، ( ويُحَرَّكُ * ! كالآزِمَةِ ) ، | بالمَدّ ، الثَّلاثَةُ نَقَلَهُنّ الفَرّاء . ( ج : | * ! أَزْمٌ بالفَتْحِ ) ، كَتَمْرَةٍ وَتَمْرٍ ، ( و ) * ! إِزَمٌ | ( كَعِنَبٍ ) ، مثل بَدْرَةٍ وبِدَر . ويقال | في تَفْسِير الحَدِيث : * ! الأَزْمَةُ : السَّنَةُ | المُجْدِبَةُ ، يقال : إنّ الشِّدَّةَ إِذا | تَتابَعَت انْفَرَجَتْ ، وإذا تَوالَتْ |

| تَوَلَّتْ . وفي حديث مُجاهِدٍ :   إِنّ | قُرَيْشًا أصابَتْهم * ! أَزْمَةٌ شَدِيدَةٌ ، وكان | أبو طالِبٍ ذا عِيالٍ   وشاهِدُ الأَزْمِ | بالفَتْح قولُ أبي خِراشٍ : | % ( جَزَى اللَّهُ خَيْرًا خالِدًا من مُكافِىْءٍ % | على كُلِّ حالٍ من رَخاءٍ ومِنْ * ! أَزْمِ ) % | وقد يَكونُ مَصْدَرَ * ! الأَزْمِ : إذا عَضَّ . | ( * ! والآزِمَةُ ) ، بالمَدّ : ( النّابُ ، ج : | * ! أَوازِمُ ، * ! كالآزِمِ ) كَصاحِبٍ ، ( ج ) : | * ! أَزَّمٌ ، ( كَرُكَّعٍ ، * ! وكالأَزُومِ ) كَصَبُورٍ ، | ( ج ) : * ! أُزُمٌ ، ( كَعُنُقٍ ) ، كذا في | المُحْكَم . | ( * ! وَأَزِيمٌ ، كأَمِيرٍ : جبلٌ بالبادِيَةِ ) ، | ويُقال : * ! أَزْيَمُ كَأَحْمَدَ . | ( و ) * ! أَزامِ ، ( كَقَطام : السَّنَةُ | المُجْدِبَةُ ) ، يقال : قد * ! أَزَمَت * ! أَزامِ ، | قال : | % ( أَهانَ لَها الطَّعام فَلَمْ تُضِعْهُ % | غَداةَ الرَّوْعِ إِذْ * ! أَزَمَتْ * ! أَزامِ ) % | قال ابن بَرّي : وأنشد أبو عَلِيٍّ هذا | البيتَ :   إِذْ * ! أَزَمَت * ! أَزُومُ   . | ( و ) * ! الأَزُومُ * ! والُأزامُ ، ( كَصَبُورٍ | وَغُرابٍ : المُلازِمُ للشَّيْءِ ) ، الثانية | عن الصاغانّي وأنشد لِرُؤْبَةَ : | % ( إِذا مَقامُ الصابِرِ * ! الأُزامِ % ) % | % ( لاقَى الرَّدَى أَوْ عَضَّ بالإِبْهامِ % ) % | ( * ! والمُتَأَزِّمُ مَنْ أَصابَتْهُ * ! أَزْمَةٌ ) ، | ويُقال : هو المُتأَلِّمُ * ! لأَزْمَةِ الزَّمانِ | وشِدَّتِه ، وأنشد عبدُ الرَّحْمن عن | عَمِّهِ الأصمعيِّ في رَجُلٍ خَطَب إِلَيْهِ | ابْنَتَهُ فَرَدَّهُ : | % ( قالُوا تَعَزَّ ولَسْتَ نائلَهَا % | حَتَّ تَمَرَّ حَلاَوةُ التَّمْرِ ) % | % ( لَسْنا من * ! المُتَأَزِّمِينَ إِذا % | فَرِحَ اللَّمُوسُ بثائِبِ الفَقْرِ ) % |

| أي : لسنا نُزَوِّجك هذه المرأةَ حَتَّى | تعودَ حَلاوةُ التَّمْرِ مَرارَة وذلك ما لا | يكون ، واللَّمُوس : الذي في نَسَبِه | ضَعَةٌ ، أي : أنّ الضّعيفَ النَّسَب | يَفْرَح بالسَّنَة المُجْدِبَة لِيُرْغَبَ إليه في | مالِه فَيَنْكِحَ أَشْرافَ نِسائهم لحاجَتِهم | إلى مالِه . | ( * ! وأَزَمُ ، محرَّكةً : ناحِيَةٌ بِسِيرافَ ) | ذات مِياهٍ عَذْبَةٍ وهواءٍ طيِّب ، ( منها | بَحْرُ بن يَحْيَى بنِ بَحْرٍ ) * ! الأَزَمِيُّ | الفارسِيُّ ، حَدَّثَ عن عبد الكَرِيمِ بن | رَوْحٍ البَصْرِيُّ ، وأبو سَعِيدٍ | الحَسَنُ بنُ عليِّ بنِ عبدِ الصَّمَدِ بنِ | يونسَ الأَزَمِيُّ ، حدَّث ببغدادَ وَتُوُفَّيَ | بواسِط سنة ثَلَثمائةٍ وثَمانٍ . | ( و ) * ! أَزَمُ أَيْضًا : ( ع ، بَيْنَ ) سُوقِ | ( الأَْهوازِ ورامَهُرْمُزَ ، منه محمد بن | عليّ ) بن إسماعِيلَ ( النَّحْوِيُّ | المَعْرُوف بِمَبْرَمانَ ) وفيها يقول : | % ( مَنْ كان يَأْثُرُ عن آبائه شَرَفًا % ) % | فَأَصْلُنا * ! أَزَمٌ أُصْطُمَّةُ الخوزِ | ( * ! وأَزِمَ بي عَلَيْهِ ، كَفَرِحَ أي : ( أَلَمَّ ) | بي عليه ، نَقَلَه الصاغانيُّ . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | * ! الأَوازِمُ : السِّنونَ الشَّديدةُ | كالبَوازِمِ . ونَزَلَتْ بهم * ! أزامِ * ! وأَزُومُ ، | أي : شِدَّةٌ . | * ! وتَأَزَّمَ القومُ : إذا أَطالُوا الإقامَة | بدارِهمْ . | * ! وأَزَمَ عن الشَّيءِ : أَمْسَكَ عنه . | * ! والمَأْزُوم : المَفْتُول . | * ! والمَأْزِمُ ، كَمَجْلِسٍ : موضِعُ | الحَرْب . | * ! والأَزْمُ : القُوَّةُ . | وقال أبو زَيْدٍ : * ! الآزِمُ : الَّذِي ضَمَّ | شَفَتَيْه . | * ! والأَزُومُ : الأَسَدُ العَضُوضُ . | ومن الغَرِيب : قال الحافِظُ في | التَّبْصِير : رأيتُ بِخَطِّ   مُغْلطاي   |

| نَقْلاً عن غَيْرِه أَنَّ * ! أَزْمَةَ اسمُ امْرَأةٍ من | الصَّحابة أَخَذَها الطَّلْقُ فقال لها النَّبِيُّ | - صلّى اللّه عليه وسلّم -   اشْتَدِّي | * ! أَزْمَةُ تَنْفَرِجِي   . وهذا ذَكَرَه أبو | مُوسَى المَدِينيُّ في غريب الحَدِيث | له ، وتَعَقَّبَه بِأَنَّه باطل . | * ! والمَأْزِمان : قَرْيَةٌ على فَرْسَخٍ من | عَسْقَلانَ ، عن ياقوت . | |

##### Türkçe

( * ! **أَزَمَ** * ! **يأْزِمُ** ) **ضَرَبَ** bâbının haddi üzere ( * ! **أَزْمًا** | * ! **وأُزُومًا** ) , zamme ile ( o hâlde o **آزِمٌ** ve **أَزومٌ** ) , | **صاحِبٍ** ve **صَبُور** gibi: ( ağzın bütünüyle | şiddetle ısırdı ) , ve denildi: azı dişleriyle, ve denildi: | o, onu ısırması sonra onun üzerine tekrar etmesi ve onu salıvermemesidir, ve denildi: o, onun üzerine | ağzıyla tutunmasıdır. **أَزَمَه** ve **أَزَم عَلَيْه**. **وَأَزَمْتُ يَدَ** | **الرَّجُلِ** **أَزَمًا** , ve o, ısırmanın en şiddetlisidir. Dedi | **الأَصمعيُّ**: dedi **عِيسَى بنُ عُمَر**: | bizim bir ördeğimiz vardı, **تَأْزِمُ** , yani: ısırır, | ve ondandır **أُحُدٍ** hadisi ve zırh halkası: |   **فَأَزَمَ** onunla Ebû Ubeyde’yi, sonra onu bir çekişle çekti | yumuşakça , yani: onu ısırdı ve onu iki | ön dişi arasında tuttu. Ve yine **الكَنْزِ** hadisi | ve **الشُّجاع الأَقْرَع**:   onu aldığı vakit **أَزَمَ** içinde | elinde   yani: onu ısırdı. | ( ve ) **أَزَمَ** ( at, gemin demirine ) | yani: ( tuttu ) onun üzerine, ( ve ) **أَزَمَ** onların üzerine | ( yıl ) ve zaman **أَزْمًا** ve **أُزومًا**: ( şiddetlendi |

| kıtlığı ) ve hayrı azaldı. ( ve ) **أَزَمَ** yıl | ( kavmi ) **أَزْمًا**: ( onları kökünden tüketti ) . Ve dedi | **شَمِر**: ancak o **أَرَمَهُم**’dur, **الراء** ile. ( ve ) | **أَزَمَ** ( sahibine ) **أَزْمًا** , ( ve ) yine **أَزَم** | ( mekâna ) yani: ( yapıştı/ayrılmadı ) , ve | **الصحاح**’ta: **أَزَمَ** adam sahibine: ne zaman | ona yapışırsa, Ebû Zeyd’den. | ( ve ) **أَزَمَ** ( ipi ve başkasını ) dizgin | ve iplik gibi **أَزْمًا**: ( bükümünü sağlam yaptı ) , ve **الراء** | onda bilinen bir lugattır, **والأزْمُ**: bir tür | örgüdür. | ( ve ) **أَزَمَ** ( onun üzerine ) **يَأْزِمُ** **أَزْمًا**: ( devam etti ) | ona ve ona yapıştı. ( ve ) **أَزم** ( malına ) | ve onun üzerine: ( korudu ) , dedi Ebû Zeyd: | **الأُزُومُ** mal üzerine muhafazadır. ( ve ) | **أَزَمَ** ( kapıyı ) **أَزْمًا**: ( kapattı ) . | ( ve ) **أَزَمَ** ( şey, büzüldü ve toplandı, | **كَأَزِمَ** **كَفَرِحَ** gibi ) . | ( **والأَزْمُ** ) , fetha ile: ( azı dişiyle kesme | ve bıçakla ) ve başkalarıyla. | ( ve ) **الأَزْمُ**: ( tutma/kaçınma ) hakkında | çok yemekten ve perhizdir; ve onunla tefsir edildi | hadis:   Ömer, Hâris b. Kelde’ye sordu: tıp nedir? dedi: o | **الأَزْمُ**’dür. Ve **النهاية**’de: dişlerin | bazısını bazısına tutturmasıdır. Ve | namaz hadisi:   hanginiz konuşandır? , | **فَأَزَمَ القَوْمُ** yani: konuşmaktan | tuttular; oruçlunun | yemekten tuttuğu gibi, dedi: ve ondan perhiz adlandırıldı | **أَزْمًا**; dedi ve meşhur rivayet:   **فَأَرَمَّ** | kavim   **بالرّاء** ve mîm’in şeddelenmesiyle; ve ondandır | misvak hadisi:   ağzın değişmesi vaktinde onu kullanırsın | **الأَزْمِ**’den. ( ve ) denildi, tefsirinde | İbn Kelde’nin sözü: o ( yemeyi terk etmektir ) , | ve o perhizdir, ( ve ) denildi ( bir yemeğin üzerine | yemek sokmamandır. ve ) denildi. | ( susmak ) , bütün bunlar söylenmiştir. | ( ve bir sene **أَزْمَةٌ** , fetha ile, ve ) **أَزِمَةٌ** , | ( **كَفَرِحَةٍ** gibi ) nüshalarda böyle; doğrusu | **آزِمَةٌ** medd ile, **المُحْكَم**’ın nassı | ve başkası üzere, ( ve ) **أَزُومَة** ( **مَلُولَة** gibi ) , |

| yani: kıraç ( şiddetli ) kıraçlık | ve kuraklık, dedi Züheyr: | % ( İza **أَزَمَتْ** onlarla bir sene **أَزُومُ** ) % | ( **ومآزِمُ الأَرْضِ والفَرْجِ والعَيْشِ** ) | bu, **اللّحيانيّ**’den: ( onun darlıkları ) , ve her | dar yer **مَأْزَم**’dır, **المَأْزَل** gibi; ve inşad etti | **الأصمعيُّ** Ebû Mehdiyye’den: | % ( bu bir yoldur, **يَأْزِمُ** **المَآزِمَا** ) % | % ( ve uzuvlar, çeneleri gerer ) % | ( tekili ) **مَأْزِمٌ** , ( **كَمَنْزِلٍ** gibi ) ve | hadiste:   ben Medine’yi haram kıldım, haram olarak | iki **مَأْزِم**’i arasını. **المَأْزِمُ**: dağlarda dar geçittir, | ta ki bazısı bazısına kavuşsun | ve arkasındaki genişlesin; dedi Sâide b. | Cüeyye el-Hüzelî: | % ( ve onların durak yeri, hapsedildikleri vakit **بِمَأْزِمٍ** % | dar, sarıp-sıkıştıran; ve onları iki sert dağ engelledi ) % | ( **والمَأْزِمُ** ) , **كَمَنْزِلٍ** gibi, ( ve denilir: | **المَأْزِمانِ** ) tesniye; birincisi | **الأصْمَعيّ**’den; dedi **سَنَد**’de ( dar geçit, | **جَمْعٍ** ile **عَرَفَة** arasında ) , ve ondandır Sâide’nin sözü | geçen. ( ve ) **المَأْزِمان**: bir yer | ( başka, Mekke ile Mina arasında ) ve ondandır hadisi | İbn Ömer’in:   ne zaman iki **المَأْزِمَيْن** arasında olursan | Mina’dan aşağıda, muhakkak orada bir akasya vardır, altında | yetmiş peygamber gölgelendi   . | ( **والأَزْمَةُ**: tek yemek ) | günde bir kere, **الوَجْبَة** gibi. | ( ve ) **الأَزْمَةُ**: ( şiddet ) ve kıtlıktır, | ve ondandır hadis:   şiddetlen **أَزْمَةُ** | ferahla/açıl   , ( ve harekelenir **كالآزِمَةِ** gibi ) , | medd ile; üçünü **الفَرّاء** nakletti. ( c: | **أَزْمٌ** fetha ile ) , **تَمْرَةٍ** ve **تَمْرٍ** gibi, ( ve ) **إِزَمٌ** | ( **كَعِنَبٍ** gibi ) , **بَدْرَةٍ** ve **بِدَر** misli. Ve denilir | hadisin tefsirinde: **الأَزْمَةُ**: kıraç | senedir; denilir: şiddet ne zaman | peş peşe gelirse açılır; ve ne zaman ard arda gelirse |

تَوَلَّتْ. Mücâhid’in hadisinde: “Şüphesiz Kureyş’e *! **أَزْمَةٌ شَدِيدَةٌ** isabet etti; Ebû Tâlib de çoluk-çocuk sahibi idi.” Ve **الأَزْمِ**’in fetha ile olanının şahidi, Ebû Hirâş’ın sözü(dür):

% (Allah, her hâlde—bolluktan ve *! **أَزْمِ**’den—mükâfatlandıran olarak Hâlid’e hayırla karşılık versin) %

Ve *! **الأَزْمِ**’in masdarı olabilir: ısırdığı zaman.

(*! **والآزِمَةُ**), med ile: (azı dişi), çoğulu: *! **أَوازِمُ**, *! **كالآزِمِ** (sâhib gibi), (çoğulu): *! **أَزَّمٌ** (rukka‘ gibi), *! **وكالأَزُومِ** (sabûr gibi), (çoğulu): *! **أُزُمٌ** (unuk gibi); **المُحْكَم**’de böyle(dir).

(*! **وَأَزِيمٌ**), emîr gibi: bâdiyede bir dağ(dır). Ve denir: *! **أَزْيَمُ** Ahmed gibi.

(ve) *! **أَزامِ**, Katâm gibi: (kıtlık yılı). Denir: *! **أَزَمَت** *! **أَزامِ**. Dedi ki:

% (Ona yiyeceği değersiz kıldı da onu zayi etmedi; korku sabahında, *! **أَزَمَتْ** *! **أَزامِ** iken) %

İbn Berrî dedi: Ebû Alî bu beyti inşâd etti: *! **أَزَمَت** *! **أَزُومُ** iken.

(ve) *! **الأَزُومُ** *! **والُأزامُ**, sabûr ve gurâb gibi: (şeye yapışıp ayrılmayan, ona ملازم olan). İkincisi Sâgânî’dendir. Ve Ru’be’ye ait olarak inşâd etti:

% (Sabreden *! **الأُزامِ**’ın makamı olduğu zaman) %
% (Ölümle karşılaşır yahut başparmakla ısırır) %

(*! **والمُتَأَزِّمُ**: kendisine *! **أَزْمَةٌ** isabet eden kimse). Ve denir: o, zamanın *! **لأَزْمَةِ**’sine ve şiddetine acı çeken kimsedir. Abdurrahman, amcası Asma‘î’den, kendisine kızını isteyen bir adam hakkında—onu reddetti—şu şiiri inşâd etti:

% (Dediler: teselli bul; sen onu elde edecek değilsin) %
% (Hurma tatlılığının geçmesine kadar) %
% (Biz *! **المُتَأَزِّمِينَ**’den değiliz; ne zaman ki) %
% (Soyca aşağı olan, fakirliğin geri dönüşüyle sevinir) %

Yani: bu kadını sana nikâhlamayız, ta ki hurmanın tatlılığı acılığa dönsün; bu ise olmaz. **اللَّمُوس**: nesebinde aşağılık bulunan kimsedir; yani: zayıf nesebli kimse, kıtlık yılına sevinir ki malına rağbet edilsin de, onların mala ihtiyaçları sebebiyle kadınlarının eşraflarıyla evlensin.

(*! **وأَزَمُ**, harekeli: Sîrâf’ta bir nâhiye) tatlı sular ve hoş hava sahibi(dir). (Ondan: Bahr b. Yahyâ b. Bahr) *! **الأَزَمِيُّ** el-Fârisî; Abdülkerîm b. Rûh el-Basrî’den rivayet etti. Ve Ebû Sa‘îd el-Hasen b. Alî b. Abdüssamed b. Yûnus el-*! **الأَزَمِيُّ**; Bağdat’ta hadis rivayet etti ve Vâsıt’ta üç yüz sekiz yılında vefat etti.

(ve) *! **أَزَمُ** ayrıca: (ayn, be arasında) (el-Ahvâz çarşısı ile Râmehurmuz arasında); ondan Muhammed b. Alî b. İsmâ‘îl (nahivci, Mebrâmân diye bilinen). Ve onun hakkında şöyle der:

% (Kim atalarından bir şeref naklederse) %
فَأَصْلُنا *! **أَزَمٌ** أُصْطُمَّةُ الخوزِ

(*! **وأَزِمَ بي عَلَيْهِ**, feriha gibi): yani: (yaklaştı) bana onun üzerine; Sâgânî nakletti.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
*! **الأَوازِمُ**: şiddetli yıllar; **البَوازِمِ** gibi. Ve onlara *! **أزامِ** *! **وأَزُومُ** indi; yani: bir şiddet.

*! **وتَأَزَّمَ القومُ**: yurtlarında ikameti uzattıkları zaman.

*! **وأَزَمَ عن الشَّيءِ**: ondan el çekti.

*! **والمَأْزُوم**: bükülmüş/fitilli.

*! **والمَأْزِمُ**, meclis gibi: savaş yeri.

*! **والأَزْمُ**: kuvvet.

Ebû Zeyd dedi: *! **الآزِمُ**: iki dudağını birleştiren kimse.

*! **والأَزُومُ**: ısırıcı aslan.

Garibdendir: Hâfız, **التَّبْصِير**’de dedi: Muğlataî’nin hattıyla, başkasından naklen gördüm ki *! **أَزْمَةَ** sahâbeden bir kadının ismidir; doğum sancısı onu tuttu, Nebî -Allah ona salât ve selâm etsin- ona dedi ki: “Şiddetlen, *! **أَزْمَةُ**; ferahla/açıl.” Bunu Ebû Mûsâ el-Medînî, kendisinin Garîbü’l-hadîs’inde zikretti; ve bunun bâtıl olduğu gerekçesiyle onu ta‘kîb etti.

*! **والمَأْزِمان**: Askalân’dan bir fersah üzerinde bir köy; Yâkût’tan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ازم

أَزَمَ
1 أَزَمَ ذ , aor. اَزِمَ , inf. n. أَزْمٌ and أُزُومٌ, He bit with the whole mouth, vehemently: (K:) or with the canine teeth: or you say, أَزَمَهُ, and أَزَمَ عَلَيْهِ, meaning he bit it, and then repeated [the action] upon it, not letting it go: or he seized upon it with his mouth: (TA:) or أَزَمَهُ signifies [simply] he bit it: (S:) and أَزَمَ عَلَيْهِ, aor. اَزِمَ , inf. n. أَزْمٌ; and أَزِمَ, aor. اَزَمَ , inf. n. أَزَمٌ; the same; or he seized, or took hold, upon it with his teeth: (Msb:) and أَزَمْتُ يَدَ الرَّجُلِ I bit the arm, or hand, of the man most vehemently. (TA.) أَزَمَ بِهَا occurs in a trad. as meaning He bit it, (referring to a ring of a coat of mail,) and held it between two of his central teeth. (AO.) And in another trad., أَزَمَ فِي يَدِهِ, meaning He bit his arm, or hand. (TA.) And you say, أَزَمَ الفَرَسُ عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ The horse seized [with his teeth, or champed,] upon the فأس [q. v.] of the bit. (K.) And أَزْمٌ signifies also The cutting with the canine tooth, and with a knife, (K,) and with other things. (TA.) ― -b2- [And hence,] أَزَمَ عَلَيْنَا, (S, Msb, * K, *) aor. اَزِمَ , inf. n. أَزْمٌ (S) and أُزُومٌ, (TA,) said of a time, (S, Msb,) or a year, (K,) It was, or became, distressful, or afflictive, to us, [as though it bit us,] by drought, dearth, or scarcity; (S, Msb, K;) and scant in its good things; (S;) as also أَزِمَ, aor. اَزَمَ , inf. n. أَزَمٌ. (Msb.) And أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ أَزَمَتْهُمْ, (S, K, *) inf. n. أَزْمٌ, (S,) A year, or year of dearth or drought or sterility, befell them, which extirpated them: (S, K: *) or, accord. to Sh, the verb in this sense is only with و. (TA. [See art. ارم.]) ― -b3- [Hence also,] أَزَمَ بِهِ, (AZ, S, K,) inf. n. أَزْمٌ, (TA,) He clave to him, namely, his companion; (AZ, S, K;) and to it, namely, a place. (K.) And أَزَمَ عَلَيْهِ, (K,) aor. اَزِمَ , inf. n. أَزْمٌ, (TA,) He kept, attended, or applied himself, constantly, perseveringly, or assiduously, to it; (K;) he clave to it. (TA.) And أَزَمَ بِضَيْعَتِهِ, or لَهَا, (accord. to different copies of the K, the former being the reading in the TA,) and عَلَيْها, (TA,) inf. n. أُزُومٌ, (AZ, TA,) He kept, attended, or applied himself, constantly, perseveringly, or assiduously, to his ضيعة [or land, &c.]. (AZ, K, TA.) ― -b4- أَزَمَ, (Nh, K,) inf. n. أَزْمٌ, (Nh, TA,) also signifies He held his teeth together, one upon another: (Nh:) [and he compressed, or put together, his lips: (see آزِمٌ:)] and he closed, or locked, a door. (K, TA.) It is said in a trad., السِّوَاكُ تَسْتَعْمِلُهُ عِنْدَ تَغَيُّرِ الفَمِ مِنَ الأَزْمِ The stick for cleaning the teeth, thou shalt use it on the occasion of the mouth's becoming altered in odour from the holding of the teeth together. (Nh.) ― -b5- [And hence,] أَزَمَ, (S, Nh, Msb,) inf. n. أَزْمٌ, (Msb, K,) He held, refrained, or abstained, (S, K, *) عَنِ الشَّىْءِ from the thing: (S, TA:) and he held, refrained, or abstained, from desiring much: (TA:) and from food (Msb, K *) and drink; (Msb;) as also أَزِمَ, aor. اَزَمَ , inf. n. أَزَمٌ: (Msb:) and from speech; (Nh, K; *) like as does the faster from food: and hence, (Nh,) or from the next preceding signification, (Msb,) حِمْيَةٌ [meaning as explained in what follows] is termed أَزْمٌ: (Nh, Msb:) but accord. to the relation commonly known, of a trad. in which أَزَمَ is said to occur in the last of the senses explained above, the word is أَرَمَّ, with ر and with teshdeed in the case of the م. (Nh.) It is related in a trad., that 'Omar having asked El-Hárith Ibn-Keledeh, the طَبِيب of the Arabs, “What is the [best] remedy?” (S,) or having asked him respecting [the best] medical, or curative, treatment, (Msb,) the latter said, الأَزْمُ, meaning الحِمْيَةُ; (S, Msb;) both these words here meaning The practising abstinence; (PS;) or the abstaining, or desisting, from eating: (TA:) or, in this instance, (TA,) الأَزْمُ signifies the not putting in food upon food: and (some say, TA) the being silent: (K, TA:) and it signifies also strength. (TA.) ― -b6- أَزَمَ الشَّىْءُ The thing became contracted; became drawn together, or compressed; as also أَزِمَ, aor. اَزَمَ . (K.)

تأزّم القَوْمُ
5 تأزّم القَوْمُ ذ , (TA,) or تأزّم القَوْمُ دَارَهُمْ, (S,) The people, or company of men, stayed, remained, or dwelt, long in their abode. (S, TA.)

أَزْمٌ
أَزْمٌ ذ : see أَزْمَةٌ.

أَزِمٌ
أَزِمٌ ذ [part. n. of أَزِمَ; fem. with ة]: see أَزْمَةٌ.

أَزْمَةٌ
أَزْمَةٌ ذ [inf. n. of un. of 1: and hence,] A single act of eating; (K, TA;) i. e. an eating but once in the course of the day; like وَجْبَةٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- Also, (Fr, S, Msb, K,) and ↓ أَزَمَةٌ and ↓ آزِمَةٌ, (Fr, K, [the last in the CK like the first,]) Straitness, hardness, or distress; (S, Msb, K;) drought, dearth, or sterility: (S, Msb:) pl. (of the first, TA) ↓ أَزْمٌ, (K,) [or rather this is a coll. gen. n.,] like as تَمْرٌ is of تَمْرَةٌ, (TA,) [but originally an inf. n. of أَزَمَ. q. v.,] and اِزَمٌ, (K,) like as بِدَرٌ is of بَدْرَةٌ. (TA.) Hence the trad., اشْتَدِّى أَزْمَةٌ تَنْفَرِجِى, meaning Become severe, O year of drought, or dearth, or sterility: then thou wilt pass away: though it has been strangely asserted that ازمة is here the proper name of a woman, to whom, on an occasion of her being taken with the pains of labour, these words were said by the Prophet. (TA.) You also say سَنَةٌ أَزْمَةٌ and ↓ أَزِمَةٌ, (K,) so in the copies of the K, there said to be like فَرِحَةٌ, but correctly ↓ آزِمَةٌ, as in the M &c., (TA,) [or both are correct, being part. ns., respectively, of أَزِمَ and أَزَمَ,] and ↓ أَزُومَةٌ, meaning A distressful, or an afflictive, year; (K;) a year of vehement drought or dearth or sterility. (TA.) And أَوَازِمُ [pl. of ↓ آزِمَةٌ, used as a subst.,] signifies Distressful, or afflictive, years. (TA.) ↓ أَزَامِ, also, (K,) or, accord. to Aboo-'Alee, ↓ أَزُومُ, (IB,) [each a proper name, as denoting a kind of personification,] signifies The year of drought or dearth or sterility. (K.) And you say, ↓ نَزَلَتْ بِهِمْ أَزَام and ↓ أَزُومُ Severe straitness, or distress, befell them. (S, TA. *)

أَزَمَةٌ
أَزَمَةٌ ذ : see أَزْمَةٌ.

أَزِمَةٌ
أَزِمَةٌ ذ : see أَزْمَةٌ.

أَزَامِ
أَزَامِ ذ : see أَزْمَةٌ, in two places.

أُزَامٌ
أُزَامٌ ذ : see what next follows.

أَزُومٌ
أَزُومٌ ذ : see آزٌم, in three places. ― -b2- أَزُومُ: see أَزْمَةٌ, in two places. ― -b3- Also, the former, Cleaving to a thing; (K;) and so ↓ أُزَامٌ. (Sgh, K.)

أَزُومَةٌ
أَزُومَةٌ ذ : see أَزْمَهٌ.

آزِمٌ
آزِمٌ آزم act. part. n. of أَزَمَ Biting with the whole mouth, vehemently: [&c.:] as also ↓ أَزُومٌ: (K: [in the CK the former is erroneously written اَزْمٌ:]) or the latter signifies that has a habit of biting; or that bites much; syn. عَضُوضٌ: (Ham p. 532:) pl. of the former أُزُومٌ: (Ham p. 360:) and of the latter أُزُمٌ. (Ham p. 609.) [Hence,] ↓ الأَزُومُ The biting lion; or the lion that bites much, or vehemently; الأَسَدُ العَضُوضُ. (TA.) ― -b2- [Hence also,] The canine tooth; syn. نَابٌ; and so ↓ آزِمَةٌ; and ↓ أَزُومٌ: pl. of the first أُزَّمٌ; and of the second آوازِم; and of the third أُزُمٌ. (M, K.) ― -b3- Also Having his lips compressed, or put together. (AZ, S.)

آزِمَةٌ
آزِمَةٌ آزمه آزمة : see آزِمٌ: ― -b2- and see also أَزْمَةٌ, in three places.

مَأْزِمٌ
مَأْزِمٌ ذ A narrow, or strait, place; a place of narrowness or straitness; (S, K;) like مَأْزِلٌ; (S;) of a land, and of the pudendum muliebre, and of life, (K,) or of the means of subsistence; (Lh, K;) or of any kind: (TA:) any narrow road between two mountains: (S, Msb:) a narrow place in mountains, such that one part meets another, and the place beyond widens: (TA:) pl. مَآزِمُ. (S, K.) ― -b2- And hence, (Msb,) A place of war or fight; (S, Msb;) because of the straitness of the state thereof, and the difficulty of escape from it. (Msb.)

مُتَأَزِّمٌ
مُتَأَزِّمٌ ذ Smitten, or afflicted, by أُزْمَة [or straitness, &c.]: (K:) or expressing pain or grief, or lamenting, or complaining, on account of the straitness, or distressfulness, or afflictiveness, (أَزْمَة and شِدَّة,) of time, or fortune. (TA.)

##### Türkçe

**أَزَمَ**
1 **أَزَمَ** ذ , muzâri‘i **اَزِمَ** , mastar ismi **أَزْمٌ** ve **أُزُومٌ**, bütün ağızla şiddetle ısırdı: (K:) yahut köpekdişleriyle: yahut **أَزَمَهُ**, ve **أَزَمَ عَلَيْهِ**, dersin; mânâsı: onu ısırdı, sonra onu bırakmayarak onun üzerinde [bu fiili] tekrarladı: yahut onu ağzıyla yakaladı: (TA:) yahut **أَزَمَهُ** [sadece] onu ısırdı demektir: (S:) ve **أَزَمَ عَلَيْهِ**, muzâri‘i **اَزِمَ** , mastar ismi **أَزْمٌ**; ve **أَزِمَ**, muzâri‘i **اَزَمَ** , mastar ismi **أَزَمٌ**; aynı [mânâ]: yahut onu dişleriyle yakaladı, yahut tuttu: (Msb:) ve **أَزَمْتُ يَدَ الرَّجُلِ** adamın kolunu yahut elini en şiddetli şekilde ısırdım. (TA.) **أَزَمَ بِهَا** bir rivayette, (bir zırh halkasına işaretle,) “Onu ısırdı ve onu iki ön dişinin arasında tuttu” mânâsıyla vârid olmuştur. (AO.) Ve başka bir rivayette, **أَزَمَ فِي يَدِهِ**, “Onun kolunu yahut elini ısırdı” mânâsıyla. (TA.) Ve dersin: **أَزَمَ الفَرَسُ عَلَى فَأْسِ اللِّجَامِ** At, gemin **فأس**’i üzerine dişleriyle yakaladı [yahut çiğnedi]. (K.) Ve **أَزْمٌ** ayrıca köpekdişiyle ve bıçakla kesmek demektir, (K,) ve başka şeylerle de. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] **أَزَمَ عَلَيْنَا**, (S, Msb, * K, *) muzâri‘i **اَزِمَ** , mastar ismi **أَزْمٌ** (S) ve **أُزُومٌ**, (TA,) zaman hakkında, (S, Msb,) yahut yıl hakkında, (K,) “Bize sıkıntılı yahut eziyet verici oldu” [sanki bizi ısırmış gibi], kuraklık, kıtlık yahut azlık sebebiyle; (S, Msb, K;) ve hayırlarında az oldu; (S;) bunun gibi **أَزِمَ**, muzâri‘i **اَزَمَ** , mastar ismi **أَزَمٌ**. (Msb.) Ve **أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ أَزَمَتْهُمْ**, (S, K, *) mastar ismi **أَزْمٌ**, (S,) “Onlara, onları kökünden kazıyan bir yıl, yahut kıtlık/kuraklık/kısırlık yılı isabet etti”: (S, K: *) yahut Sh’ye göre bu mânâda fiil ancak **و** ile olur. (TA. [Bk. md. **ارم**.]) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **أَزَمَ بِهِ**, (AZ, S, K,) mastar ismi **أَزْمٌ**, (TA,) ona yapıştı; yani arkadaşına; (AZ, S, K;) ve ona, yani bir yere. (K.) Ve **أَزَمَ عَلَيْهِ**, (K,) muzâri‘i **اَزِمَ** , mastar ismi **أَزْمٌ**, (TA,) ona sürekli, sebatla yahut ısrarla devam etti; (K;) ona yapıştı. (TA.) Ve **أَزَمَ بِضَيْعَتِهِ**, yahut **لَهَا**, (K’nın farklı nüshalarına göre; TA’da okunuş birincisidir,) ve **عَلَيْها**, (TA,) mastar ismi **أُزُومٌ**, (AZ, TA,) kendi **ضيعة**’sine [yahut arazisine, vb.] sürekli, sebatla yahut ısrarla devam etti. (AZ, K, TA.) ― -b4- **أَزَمَ**, (Nh, K,) mastar ismi **أَزْمٌ**, (Nh, TA,) ayrıca “dişlerini birbirine, birini diğerinin üzerine gelecek şekilde kenetledi” demektir: (Nh:) [ve dudaklarını sıktı yahut birleştirdi: (bk. **آزِمٌ**:)] ve bir kapıyı kapattı yahut kilitledi. (K, TA.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **السِّوَاكُ تَسْتَعْمِلُهُ عِنْدَ تَغَيُّرِ الفَمِ مِنَ الأَزْمِ** “Diş temizleme çubuğunu, ağzın kokusunun dişleri kenetlemekten dolayı değişmesi hâlinde kullanırsın.” (Nh.) ― -b5- [Ve bundan dolayı,] **أَزَمَ**, (S, Nh, Msb,) mastar ismi **أَزْمٌ**, (Msb, K,) “tuttu, kendini tuttu, sakındı, kaçındı” demektir, (S, K, *) **عَنِ الشَّىْءِ** şeyden: (S, TA:) ve çok istemekten tuttu, sakındı, kaçındı: (TA:) ve yemekten (Msb, K *) ve içmekten; (Msb;) bunun gibi **أَزِمَ**, muzâri‘i **اَزَمَ** , mastar ismi **أَزَمٌ**: (Msb:) ve sözden; (Nh, K; *) tıpkı oruçlunun yemekten [kaçınması] gibi: ve bundan dolayı, (Nh,) yahut bir önceki mânâdan dolayı, (Msb,) **حِمْيَةٌ** [aşağıda açıklanacağı mânâda] **أَزْمٌ** diye adlandırılır: (Nh, Msb:) fakat yaygın olarak bilinen bir rivayetin nakline göre, içinde **أَزَمَ**’ın yukarıda açıklanan son mânâlardan birinde geçtiği söylenen rivayette kelime **أَرَمَّ**’dır; **ر** ile ve **م**’de şeddeli. (Nh.) Bir rivayette nakledilmiştir ki ‘Ömer, Arapların **طَبِيب**’i olan El-Hâris İbn-Kelede’ye “En [iyi] ilaç nedir?” diye sormuş, (S,) yahut ona en [iyi] tıbbî yahut tedavi edici muamele hakkında sormuş, (Msb,) o da **الأَزْمُ** demiş; mânâsı **الحِمْيَةُ**; (S, Msb;) burada bu iki kelime de “perhiz uygulamak” mânâsındadır; (PS;) yahut yemekten kaçınmak yahut yemeyi bırakmak: (TA:) yahut bu örnekte, (TA,) **الأَزْمُ** “yemeği yemeğin üzerine koymamak” demektir: ve (bazıları der ki, TA) susmak: (K, TA:) ve ayrıca kuvvet demektir. (TA.) ― -b6- **أَزَمَ الشَّىْءُ** Şey büzüldü; toplanır oldu yahut sıkıştı; bunun gibi **أَزِمَ**, muzâri‘i **اَزَمَ**. (K.)

**تأزّم القَوْمُ**
5 **تأزّم القَوْمُ** ذ , (TA,) yahut **تأزّم القَوْمُ دَارَهُمْ**, (S,) Kavim yahut erkekler topluluğu, ikametgâhlarında uzun süre kaldı, durdu yahut oturdu. (S, TA.)

**أَزْمٌ**
**أَزْمٌ** ذ : bk. **أَزْمَةٌ**.

**أَزِمٌ**
**أَزِمٌ** ذ [**أَزِمَ**’in ism-i fâili; müennesi ة ile]: bk. **أَزْمَةٌ**.

**أَزْمَةٌ**
**أَزْمَةٌ** ذ [1’in bir defalık mastarı: ve bundan dolayı,] Bir tek yeme eylemi; (K, TA;) yani gün içinde yalnız bir kere yemek; **وَجْبَةٌ** gibidir [bk.]. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (Fr, S, Msb, K,) ve ↓ **أَزَمَةٌ** ve ↓ **آزِمَةٌ**, (Fr, K, [CK’de sonuncusu birincisi gibi,]) Darlık, zorluk yahut sıkıntı; (S, Msb, K;) kuraklık, kıtlık yahut kısırlık: (S, Msb:) çoğulu (birincinin, TA) ↓ **أَزْمٌ**, (K,) [yahut daha doğrusu bu, **تَمْرٌ**’ün **تَمْرَةٌ**’ye nisbeti gibi, bir cins cem‘idir,] (TA,) [fakat aslında **أَزَمَ**’ın bir mastarıdır; bk.], ve **اِزَمٌ**, (K,) **بِدَرٌ**’ün **بَدْرَةٌ**’ye nisbeti gibi. (TA.) Bundan dolayı rivayet: **اشْتَدِّى أَزْمَةٌ تَنْفَرِجِى**, mânâsı: “Şiddetlen, ey kuraklık/kıtlık/kısırlık yılı; sonra geçip gideceksin”: her ne kadar garip bir şekilde, burada **ازمة**’nin, doğum sancısı tutan bir kadının özel adı olduğu ve bu sözlerin ona Peygamber tarafından söylendiği iddia edilmişse de. (TA.) Ve ayrıca dersin: **سَنَةٌ أَزْمَةٌ** ve ↓ **أَزِمَةٌ**, (K,) K nüshalarında orada **فَرِحَةٌ** gibi olduğu söylenerek böyledir; fakat doğru olan M vb.’deki gibi ↓ **آزِمَةٌ**’dir, (TA,) [yahut ikisi de doğrudur; zira bunlar sırasıyla **أَزِمَ** ve **أَزَمَ**’ın ism-i fâilleridir,] ve ↓ **أَزُومَةٌ**, mânâsı: sıkıntılı yahut eziyet verici bir yıl; (K;) şiddetli kuraklık yahut kıtlık yahut kısırlık yılı. (TA.) Ve **أَوَازِمُ** [↓ **آزِمَةٌ**’nin çoğulu; isim gibi kullanılır] “sıkıntılı yahut eziyet verici yıllar” demektir. (TA.) ↓ **أَزَامِ**, ayrıca, (K,) yahut Ebû-‘Alî’ye göre ↓ **أَزُومُ**, (IB,) [her biri, bir tür kişileştirme ifade ederek, özel addır,] “kuraklık yahut kıtlık yahut kısırlık yılı” demektir. (K.) Ve dersin: ↓ **نَزَلَتْ بِهِمْ أَزَام** ve ↓ **أَزُومُ** “Şiddetli darlık yahut sıkıntı onlara indi/isabet etti.” (S, TA. *)

**أَزَمَةٌ**
**أَزَمَةٌ** ذ : bk. **أَزْمَةٌ**.

**أَزِمَةٌ**
**أَزِمَةٌ** ذ : bk. **أَزْمَةٌ**.

**أَزَامِ**
**أَزَامِ** ذ : bk. **أَزْمَةٌ**, iki yerde.

**أُزَامٌ**
**أُزَامٌ** ذ : bk. hemen sonra gelen.

**أَزُومٌ**
**أَزُومٌ** ذ : bk. **آزٌم**, üç yerde. ― -b2- **أَزُومُ**: bk. **أَزْمَةٌ**, iki yerde. ― -b3- Ayrıca, birincisi, “bir şeye yapışma”; (K;) ve bunun gibi ↓ **أُزَامٌ**. (Sgh, K.)

**أَزُومَةٌ**
**أَزُومَةٌ** ذ : bk. **أَزْمَهٌ**.

**آزِمٌ**
**آزِمٌ** آزم **أَزَمَ**’ın ism-i fâilidir: bütün ağızla şiddetle ısıran: [&c.:] bunun gibi ↓ **أَزُومٌ**: (K: [CK’de birincisi yanlışlıkla **اَزْمٌ** yazılmıştır:]) yahut ikincisi “ısırma huyu olan; yahut çok ısıran” demektir; eş anlamlısı **عَضُوضٌ**: (Ham p. 532:) birincinin çoğulu **أُزُومٌ**: (Ham p. 360:) ve ikincinin çoğulu **أُزُمٌ**. (Ham p. 609.) [Bundan dolayı,] ↓ **الأَزُومُ** Isıran aslan; yahut çok yahut şiddetle ısıran aslan; **الأَسَدُ العَضُوضُ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] Köpekdişi; eş anlamlısı **نَابٌ**; ve bunun gibi ↓ **آزِمَةٌ**; ve ↓ **أَزُومٌ**: birincinin çoğulu **أُزَّمٌ**; ikincinin çoğulu **آوازِم**; üçüncünün çoğulu **أُزُمٌ**. (M, K.) ― -b3- Ayrıca dudakları sıkılmış yahut birleştirilmiş olan. (AZ, S.)

**آزِمَةٌ**
**آزِمَةٌ** آزمه آزمة : bk. **آزِمٌ**: ― -b2- ve ayrıca bk. **أَزْمَةٌ**, üç yerde.

**مَأْزِمٌ**
**مَأْزِمٌ** ذ Dar yahut sıkışık yer; darlık yahut sıkışıklık yeri; (S, K;) **مَأْزِلٌ** gibidir; (S;) arazinin, kadın tenasül uzvunun ve hayatın, (K,) yahut geçim vasıtalarının; (Lh, K;) yahut herhangi bir türün: (TA:) iki dağ arasındaki herhangi bir dar yol: (S, Msb:) dağlarda, bir kısmın diğerine kavuştuğu ve ötesindeki yerin genişlediği dar yer: (TA:) çoğulu **مَآزِمُ**. (S, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) savaş yahut çarpışma yeri; (S, Msb;) çünkü hâlinin darlığı ve ondan kaçışın zorluğu sebebiyle. (Msb.)

**مُتَأَزِّمٌ**
**مُتَأَزِّمٌ** ذ **أُزْمَة** [yahut darlık, vb.] ile vurulmuş yahut musibete uğramış: (K:) yahut zamanın yahut talihin darlığı yahut sıkıntılılığı yahut eziyet vericiliği (**أَزْمَة** ve **شِدَّة**) sebebiyle acı ifade eden yahut keder ifade eden, yahut inleyen, yahut şikâyet eden. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B2%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءزم

أَزَمَ
أَزَمَ I ( n. ac. أَزْم 1 ,  أُزُوْم 27 ),
a.  Bit.

b.  [ Bi ], kept to, persevered in.

c.  [ 'An ], Refrained from.

d.  [ acc. &  Bi ], Cut with.

أَزْمَة
أَزْمَة 1t , ( pl. أَزْم 1 ,  اِزْم 2 ),
a.  Bite.

b.  Poverty, straits.

مَأْزِم
مَأْزِم 18 , ( pl. مَآزِمُ 44 ),
a.  Narrow place, defile, pass.

b.  Place of combat, arena.

آزِم
آزِم 21 , ( pl. أُزُم 10 ),
a.  Tooth.

آزِمَة
آزِمَة 21t , ( pl. أَوَاْزِمُ 41 ),
a.  Poverty, distress.

##### Türkçe

**أَزَمَ**
**أَزَمَ** I (mastar: **أَزْم** 1, **أُزُوْم** 27),
a. Isırdı.

b. [ **بِ** ile ], bağlı kaldı, sebat etti.

c. [ **عَنْ** ile ], sakındı.

d. [ mef‘ûl (acc.) ve **بِ** ile ], ile kesti.

**أَزْمَة**
**أَزْمَة** 1t, (çoğulu: **أَزْم** 1, **اِزْم** 2),
a. Isırma.

b. Yoksulluk, darlık.

**مَأْزِم**
**مَأْزِم** 18, (çoğulu: **مَآزِمُ** 44),
a. Dar yer, boğaz, geçit.

b. Çarpışma yeri, meydan.

**آزِم**
**آزِم** 21, (çoğulu: **أُزُم** 10),
a. Diş.

**آزِمَة**
**آزِمَة** 21t, (çoğulu: **أَوَاْزِمُ** 41),
a. Yoksulluk, sıkıntı.
