# أست (أ-س-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - س - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: است

## Sözlükler (4)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: يقالُ مازال على اسْتِ الدَهرِ مجنوناً أي لم يزل يُعرْف بالجنون؛ وأنشد لأبي بُخيلَةَ:
مازال مُذْ كانَ على است الدهرذا حُمُق يَنْمي وعقلٍ يَحـرْي

##### Türkçe

Ebû Zeyd: Denilir: **مازال على اسْتِ الدَهرِ** mecnûn(en); yani delilikle bilinmekten geri kalmadı; ve Ebû Buḫayle’ye ait olarak inşâd etti:

**مازال مُذْ كانَ على است الدهرذا حُمُق يَنْمي وعقلٍ يَحـرْي**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ترجمها الجوهري: قال أَبو زيد: ما زال على اسْتِ الدَّهْر مَجْنُوناً أَي لم يَزَلْ يُعْرَفُ بالجُنون، وهو مثلُ أُسّ الدَّهْر، وهو القِدَمُ، فأَبدلوا من إِحدى السينين تاء، كما قالوا للطِّسِّ طَسْتٌ؛ وأَنشد لأَبي نُخَيْلة:
ما زال مُذْ كانَ على اسْتِ الدَّهْرِ،
ذا حُمُقٍ يَنْمِي، وعَقْلٍ يَحْرِي
قال ابن بري: معنى يَحْري يَنْقُصُ. وقوله: على اسْتِ الدَّهْر، يريد ما قَدُمَ من الدهر؛ قال: وقد وَهِمَ الجوهري في هذا الفصل، بأَن جعل اسْتاً في فصل أَسَتَ، وإِنما حقه أَن يذكره في فصل سَتَه، وقد ذكره أَيضاً هناك. قال: وهو الصحيحُ، أَنَّ همزة اسْتٍ موصولة،بإجماع، وإِذا كانت موصولة فهي زائدة؛ قال: وقوله إِنهم أَبدلوا من السين في أُسٍّ التاء، كما أَبدلوا من السين تاء في قولهم طَسّ، فقالوا طَسْتٌ، غلط لأَنه كان يجب أَن يقال فيه إِسْت، بقطع الهمزة؛ قال: ونسب هذا القول إِلى أَبي زيد ولم يقله، وإِنما ذَكَر اسْتَ الدَّهْر مع أُسِّ الدهر، لاتفاقهما في المعنى لا غير، واللَّه أَعلم.

##### Türkçe

Onu el-Cevherî tercüme etti: Ebû Zeyd dedi: “Zamanın **اسْتِ**’i üzere” hâlâ delidir; yani delilikle bilinmekten geri kalmadı; bu, zamanın **أُسّ**’ü meseli gibidir; o da eskiliktir. İki **السين**’den birinden **تاء**’yı bedel kıldılar; nitekim **الطِّسِّ** için **طَسْتٌ** dedikleri gibi. Ebû Nuhayle’den şu şiir okundu:

Hâlâ, olduğu zamandan beri zamanın **اسْتِ**’i üzeredir,
Ahmaklık artar, akıl eksilir.

İbn Berrî dedi: **يَحْري**’nin mânası “eksilir”dir. Ve onun “zamanın **اسْتِ**’i üzere” sözüyle, zamandan eski olanı kasteder. Dedi: el-Cevherî bu fasıl(da) vehmetti; çünkü **اسْتاً**’yı **أَسَتَ** faslında kıldı; hâlbuki hakkı, onu **سَتَه** faslında zikretmesidir; onu orada da zikretmiştir. Dedi: Doğru olan şudur: **اسْتٍ**’in hemzesi, icmâ ile, وصل’lıdır; وصل’lı olunca da zâiddir. Dedi: Onların **أُسٍّ**’deki **السين**’den **التاء**’yı bedel kıldıkları sözü—nitekim **طَسّ** sözlerinde **السين**’den **تاء**’yı bedel kıldılar da **طَسْتٌ** dediler—yanlıştır; çünkü onda, hemzeyi قطع ederek, **إِسْت** denmesi gerekirdi. Dedi: Bu sözü Ebû Zeyd’e nisbet etti; hâlbuki o söylemedi; ancak mânada ittifaklarından başka bir şey için değil, zamanın **اسْتَ**’ini zamanın **أُسِّ**’ü ile birlikte zikretti. Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أست الدهر بالفتح، جاء عن أبي زيد: قولهم: ما زال على است الدهر مجنونا، أي: لم يزل يعرف بالجنون، وهو مثل أس الدهر، وهو قدمه، فأبدلوا من إحدى السينين تاء، كما قالوا: للطس، طست وأنشد لأبي نخيلة:
  ما زال مذكان على است الدهر                      ذا حمق ينمي وعقل يحـري

  وجدت، في هامش نسخة الصحاح ما نصه كان يزيد بن عمرو بن هبيرة الفزاري قد أخذ ابن النجم بن بسطام بن ضرار بن قعقاع بن زرارة، في الشراة، فحبسه، فدخل عليه أبو نخيلة فسأله في أمره، وذكر أنه مجنون، ليهون أمره على يزيد، وقبله: أقسمت إن لم يشر فيمن يشري ما زال مجنونا على است الدهر في حسب عال وحمق يحرى فأطلقه. قال ابن بري: معنى يحرى أي ينقص. وقوله: على است الدهر، يريد ما قدم من الدهر؛ قال: وقد وهم الجوهري في هذا الفصل بأن جعل استا في فصل أست، وإنما حقه أن يذكره في سته، وقد ذكره أيضا هناك. قال: وهو الصحيح، لأن همزة است موصولة، بإجماع، وإذا كانت موصولة فهي زائدة. قال: وقوله: إنهم أبدلوا من السين في أس التاء كما أبدلوا من السين تاء في قولهم: طس، فقالوا: طست، غلط؛ لأنه كان يجب أن يقال فيه: أست الدهر، بقطع الهمزة. قال ونسب هذا القول إلى أبي زيد ولم يقله، وإنما ذكر است الدهر مع أس الدهر، لاتفاقهما في المعنى لا غير. وأست الكلبة، بالفتح: الداهية، والشدة، والمكروه. وأست المتن، أيضا: الصحراء الواسعة. أما الأست التي بمعنى السافلة وهي الدبر، فإنه يأتي بيانها في س ت ه في حرف الهاء. وأسيوت، بالضم: جبل قرب حضرموت، مطل على مدينة مرباط، ينبت الداذي الذي يصلح به النبيذ، وفيه يكون شجر اللبان، ومنه يحمل إلى سائر الدنيا. بينه وبين عمان، على ما قيل، ثلاثمائة فرسخ. كذا في المعجم. وفي الأساس: من المجاز: مازال زيد محزونا على است الدهر، أي: على وجهه. وأستي الثوب، بالضم: سداه. حكى أبو علي القالي: قال الأصمعي: هو الأزدي، والأستي. والسداء والستاء لسدى الثوب قال: وأما السدى من الندى، فبالدال لا غير، يقال: سديت الأرض: إذا نديت. قلت: وذكر الرشاطى الأستي في الألف والسين، وقال: هو الأزدي والأسدي، ويقال فيه على الإبدال: الأستي، وتبعه البلبيسي في الأنساب. ذكره هنا وهم، ووزنها أفعول، فمحله المعتل اللام، ولم يخصص في توهيمه صاحب العين، ولا غيره، حتى يتوجه عليه اعتراض شيخنا، كما لا يخفى، وإنما الذي ذكر الأست هنا لغة في الأسد كما تقدم عن الرشاطى وغيره ليس بواهم، وهذا قد أغفله شيخنا كما أغفله المصنف مع تتبعه. وأستواء، كدستواء: مقتضاه أن يكون بفتح الأول والثالث، ومثله ضبطه الذهبي، والذي في كتاب الرشاطي والبلبيسي والمراصد: أن ضم الأول والثالث لغة فيه: رستاق، بالضم، أي كورة كثيرة القرى بنيسابور، منه أبو جعفر محمد بن بسطام بن الحسن الأديب، والقاضي أبو العلاء صاعد بن محمد بن أحمد بن عبد الله؛ وعمر بن عقبة الأستوائي، قال الذهبي: روى عن ابن المبارك، وعنه محمد بن أشرس.

##### Türkçe

**أست**: zaman(ın) (ismi), fetha ile. Ebû Zeyd’den gelmiştir: onların sözü: “ما زال على **است الدهر** مجنونا”, yani: delilikle bilinmekten geri kalmadı; ve o, **أس الدهر** gibidir; ve o, onun (zamanın) ayağıdır. Böylece iki **السين**’den birinden **تاء**’yı bedel kıldılar; nitekim dediler: **للطس**: **طست**. Ebû Nüheyle’ye ait olarak inşad etti:
  ما زال مذكان على **است الدهر**                      ذا حمق ينمي وعقل يحـري

  **الصحاح** nüshasının haşiyesinde, metni şu olanı buldum: Yezîd b. Amr b. Hubeyre el-Fezârî, eş-Şarât’ta, İbn en-Necm b. Bistâm b. Dırâr b. Ka‘kâ‘ b. Zurâre’yi yakalamıştı; onu hapsetti. Ebû Nüheyle onun yanına girdi; onun işi hakkında ona sordu; ve onun deli olduğunu zikretti ki, işi Yezîd’e hafif gelsin; ve ondan önce: “أقسمت إن لم يشر فيمن يشري ما زال مجنونا على **است الدهر** في حسب عال وحمق يحرى” (diye yemin etti); bunun üzerine onu salıverdi. İbn Berrî dedi: **يحرى**’nın manası: yani eksilir. Ve onun sözü: “على **است الدهر**”, zamanın önceden geçmiş olanını kasteder. Dedi: Cevherî bu fasıl içinde yanılmıştır; **استا**’yı **أست** faslında kıldı; hâlbuki hakkı, onu **سته**’de zikretmesidir; onu orada da zikretmiştir. Dedi: ve doğru olan budur; çünkü **است**’in hemzesi, icmâ ile, وصل’dür; وصل olduğunda ise o zâiddir. Dedi: ve onun sözü: “onlar **أس**’teki **السين**’den **التاء**’yı bedel kıldılar; nitekim onların sözünde **طس**’teki **السين**’den **تاء**’yı bedel kıldılar da **طست** dediler” yanlıştır; çünkü onda şöyle denmesi gerekirdi: “**أست الدهر**”, hemzeyi قطع ile. Dedi: ve bu sözü Ebû Zeyd’e nisbet etti; hâlbuki o söylemedi; ancak **است الدهر**’i **أس الدهر** ile birlikte zikretti; yalnızca manada uyuşmaları sebebiyle, başka değil. Ve **أست الكلبة**, fetha ile: musibet, şiddet ve hoşlanılmayan şey. Ve **أست المتن** de: geniş çöl. Ama aşağı taraf manasındaki **الأست** ki o **الدبر**’dir; onun beyanı **س ت ه**’de, **حرف الهاء**’da gelecektir. Ve **أسيوت**, damme ile: Hadramut yakınında bir dağ; Merbât şehrine nazırdır; nebîzin kendisiyle ıslah edildiği **الداذي** biter; ve onda **شجر اللبان** bulunur; ondan, dünyanın geri kalanına taşınır. Onunla Umân arasında, denildiğine göre, üç yüz fersah vardır. Mu‘cem’de böyledir. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “مازال زيد محزونا على **است الدهر**”, yani: onun yüzü üzere. Ve **أستي الثوب**, damme ile: onun çözgüsü. Ebû Alî el-Kâlî hikâye etti: Asma‘î dedi: o **الأزدي**’dir; ve **الأستي**. Ve **السداء** ve **الستاء**, elbisenin çözgüsü içindir. Dedi: ama çiyden olan **السدى** ise, yalnız **الدال** iledir; denir: “سديت الأرض”: yani ıslandığında. Dedim: er-Reşâtî, **الأستي**’yi **الألف** ve **السين**’de zikretti; ve dedi: o **الأزدي** ve **الأسدي**’dir; ve onda, ibdâl üzere, **الأستي** denir; ve el-Belbîsî, **الأنساب**’da ona tâbi oldu. Onu burada zikretmek vehimdir; ve onun vezni **أفعول**’dür; böylece yeri, lâm’ı illetli olan(lar)dır. Vehim isnadında **صاحب العين**’i de, başkasını da tahsis etmedi ki, şeyhimizin itirazı ona yönelsin; gizli olmadığı üzere. Ancak burada **الأست**’i, er-Reşâtî ve başkasından geçtiği üzere, **الأسد**’de bir lugat olarak zikreden, vehimli değildir; bunu şeyhimiz, onu takip etmesine rağmen, musannifin unuttuğu gibi, gözden kaçırmıştır. Ve **أستواء**, **دستواء** gibi: gereği, birincinin ve üçüncünün fetha ile olmasıdır; Zehebî onu böyle zabt etti. Reşâtî’nin, Belbîsî’nin ve **المراصد**’ın kitabında olan ise: birincinin ve üçüncünün damme ile olması, onda bir lugattır. **رستاق**, damme ile: yani Nîsâbûr’da köyleri çok olan bir kûre; ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Bistâm b. el-Hasen el-Edîb; ve kâdî Ebû’l-Alâ Sâ‘id b. Muhammed b. Ahmed b. Abdillâh; ve Ömer b. Ukbe el-Üstuvâî. Zehebî dedi: İbnü’l-Mübârek’ten rivayet etti; ondan da Muhammed b. Eşres (rivayet etti).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: است

اِسْتٌ
اِسْتٌ أسا أسى أست است ٱست آسى آست , signifying The podex, or the anus, (K,) or signifying the former, and sometimes used as meaning the latter, (S in art. سته,) is with a conjunctive hemzeh, [written اسْتٌ, when not immediately preceded by a quiescence,] and its final radical letter is clided; for the original form is سَتَهٌ; (Msb;) and it is mentioned in art. سته. (K.) [It is of the fem. gender.] It is said in a prov., applied to him who fails of attaining the object that he seeks, أَخْطَأَتِ اسْتُهُ الحُفْرَةَ [His anus missed the hole in the ground]. (Meyd.) - [Hence,] اِسْتُ الدَّهْرِ (tropical:) The first, or beginning, of time; (A;) old, or ancient, time. (IB, A, * K. *) One says, مَا زَالَ عَلَى اسْتِ الدَّهْرِ مَجْنُونًا (tropical:) [He ceased not, or has not ceased, from the beginning of time, or from old time, to be insane, or mad; or] he always was, or always has been, known as being insane, or mad: like as one says, عَلَى اِسِّ الدَّهْرِ. (AZ, S.) And Aboo-Nukheyleh says,
مَا زَالَ مُذْ كَانَ عَلَى ا سْتِ الدَّهْرِ
ذَا حُمُقٍ يَنْمِى وَعَقْلٍ يَحْرشى
(tropical:) [He ceased not, or has not ceased, to be, since he was in the beginning of time, or in old time, i. e., from the first of his existence, a person of increasing foolishness, and of decreasing intellect]. (AZ, S.) IB says, J has erred in mentioning است in this section [of the S]; its proper place being in art. سته, where he has also mentioned it; for its hemzeh is conjunctive, by common consent; and if conjunctive, it is augmentative: also, his saying that they have changed the [final] س in اِسٌّ into ت, like as they have changed the [final] س of طَسٌّ into ت, making this word طَسْتٌ, is a mistake; for, were it so, the hemzeh of است would be disjunctive [in every case; whereas it is always conjunctive except after a pause, when it is pronounced with kesr]: moreover, he has attributed this assertion to AZ, who never made it, but only mentioned است الدهر with اسّ الدهر because of their agreement in meaning. (TA.) ― -b2- [Hence also,] اِسْتُ الكَلْبَةِ (assumed tropical:) Calamity, or misfortune: (K:) adversity; difficulty; distress; affliction: (TA:) what is hated, disliked, disapproved, foul, abominable, or evil. (K.) ― -b3- And اِسْتُ المَتْنِ (assumed tropical:) The desert: (K:) or the wide desert. (TA.) ― -b4- See also art. سته.

أُسْتِىٌّ
أُسْتِىٌّ ذ The warp of cloth; (K;) as also أُسْدِىٌّ and أُزْدِىٌّ: (TA:) but it is improperly mentioned in this art.; for it is [originally أُسْتُوىٌ,] of the measure أُفْعُولٌ. (K.)

اِسْتِىٌّ
اِسْتِىٌّ استى استي ٱست ٱستي ٱستيي Of, or relating to, the اِسْت. (TA in art. سته.)

##### Türkçe

اِسْتٌ
**اِسْتٌ** أسا أسى أست است ٱست آسى آست, makat, yahut anüs anlamına gelir; (K,) yahut birincisini ifade eder ve bazen ikincisi anlamında kullanılır; (S, md. **سته**’de,) bitişik bir hemze iledir, [sükûn ile hemen önce gelmediği zaman **اسْتٌ** diye yazılır,] ve onun son kök harfi hazfedilmiştir; çünkü aslî şekil **سَتَهٌ**’dur; (Msb;) ve md. **سته**’de zikredilmiştir. (K.) [Müennes cinstendir.] Bir darbımeselde, aradığı maksada erişemeyene uygulanarak şöyle denir: **أَخْطَأَتِ اسْتُهُ الحُفْرَةَ** [Onun anüsü yerdeki deliği ıskaladı]. (Meyd.) - [Bundan dolayı,] **اِسْتُ الدَّهْرِ** (mecaz:) zamanın ilki yahut başlangıcı; (A;) eski yahut kadîm zaman. (IB, A, * K. *) Şöyle denir: **مَا زَالَ عَلَى اسْتِ الدَّهْرِ مَجْنُونًا** (mecaz:) [zamanın başlangıcından yahut eski zamandan beri deli yahut çılgın olmaktan geri kalmadı; yahut] o, daima deli yahut çılgın olmakla bilinir idi, yahut bilinir olmuştur: tıpkı **عَلَى اِسِّ الدَّهْرِ** denildiği gibi. (AZ, S.) Ve Ebû-Nuḫeyleh şöyle der:
مَا زَالَ مُذْ كَانَ عَلَى ا سْتِ الدَّهْرِ
ذَا حُمُقٍ يَنْمِى وَعَقْلٍ يَحْرشى
(mecaz:) [zamanın başlangıcında yahut eski zamanda bulunduğundan beri, yani varlığının ilkinden itibaren, artan ahmaklığın ve azalan aklın sahibi bir kimse olmaktan geri kalmadı]. (AZ, S.) IB der ki: J, **است**’i bu bölümde [S’nin] zikretmekle hata etmiştir; onun uygun yeri md. **سته**’dedir; orada onu da zikretmiştir; çünkü onun hemzesi, umumî ittifakla bitişiktir; ve eğer bitişik ise, ziyadedir: ayrıca, onların **اِسٌّ**’deki [son] **س**’yi **ت**’ye çevirdiklerini, tıpkı **طَسٌّ**’nin [son] **س**’sini **ت**’ye çevirdikleri gibi, bu kelimeyi **طَسْتٌ** yaparak, söylemesi bir hatadır; çünkü öyle olsaydı, **است**’in hemzesi ayrık olurdu [her hâlde; hâlbuki o, vakıftan sonra olup kesre ile telaffuz edildiği zaman müstesna, daima bitişiktir]: üstelik, bu iddiayı AZ’ye nisbet etmiştir; o ise bunu asla söylememiştir; ancak, anlamda uyuşmaları sebebiyle **است الدهر**’i **اسّ الدهر** ile birlikte zikretmiştir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] **اِسْتُ الكَلْبَةِ** (farazî mecaz:) musibet yahut felâket: (K:) sıkıntı; güçlük; darlık; belâ: (TA:) nefret edilen, hoşlanılmayan, tasvip edilmeyen, pis, iğrenç, yahut kötü olan şey. (K.) ― -b3- Ve **اِسْتُ المَتْنِ** (farazî mecaz:) çöl: (K:) yahut geniş çöl. (TA.) ― -b4- Ayrıca md. **سته**’ye bak.

أُسْتِىٌّ
**أُسْتِىٌّ** ذ kumaşın çözgüsü; (K;) **أُسْدِىٌّ** ve **أُزْدِىٌّ** da böyledir: (TA:) fakat bu maddede yersiz zikredilmiştir; çünkü o [aslında **أُسْتُوىٌ**’dur,] **أُفْعُولٌ** veznindedir. (K.)

اِسْتِىٌّ
**اِسْتِىٌّ** استى استي ٱست ٱستي ٱستيي **اِسْتٌ**’e ait olan, yahut **اِسْتٌ** ile ilgili olan. (TA, md. **سته**’de.)
