# أست — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أست](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أست

أست الدهر بالفتح، جاء عن أبي زيد: قولهم: ما زال على است الدهر مجنونا، أي: لم يزل يعرف بالجنون، وهو مثل أس الدهر، وهو قدمه، فأبدلوا من إحدى السينين تاء، كما قالوا: للطس، طست وأنشد لأبي نخيلة:
  ما زال مذكان على است الدهر                      ذا حمق ينمي وعقل يحـري

  وجدت، في هامش نسخة الصحاح ما نصه كان يزيد بن عمرو بن هبيرة الفزاري قد أخذ ابن النجم بن بسطام بن ضرار بن قعقاع بن زرارة، في الشراة، فحبسه، فدخل عليه أبو نخيلة فسأله في أمره، وذكر أنه مجنون، ليهون أمره على يزيد، وقبله: أقسمت إن لم يشر فيمن يشري ما زال مجنونا على است الدهر في حسب عال وحمق يحرى فأطلقه. قال ابن بري: معنى يحرى أي ينقص. وقوله: على است الدهر، يريد ما قدم من الدهر؛ قال: وقد وهم الجوهري في هذا الفصل بأن جعل استا في فصل أست، وإنما حقه أن يذكره في سته، وقد ذكره أيضا هناك. قال: وهو الصحيح، لأن همزة است موصولة، بإجماع، وإذا كانت موصولة فهي زائدة. قال: وقوله: إنهم أبدلوا من السين في أس التاء كما أبدلوا من السين تاء في قولهم: طس، فقالوا: طست، غلط؛ لأنه كان يجب أن يقال فيه: أست الدهر، بقطع الهمزة. قال ونسب هذا القول إلى أبي زيد ولم يقله، وإنما ذكر است الدهر مع أس الدهر، لاتفاقهما في المعنى لا غير. وأست الكلبة، بالفتح: الداهية، والشدة، والمكروه. وأست المتن، أيضا: الصحراء الواسعة. أما الأست التي بمعنى السافلة وهي الدبر، فإنه يأتي بيانها في س ت ه في حرف الهاء. وأسيوت، بالضم: جبل قرب حضرموت، مطل على مدينة مرباط، ينبت الداذي الذي يصلح به النبيذ، وفيه يكون شجر اللبان، ومنه يحمل إلى سائر الدنيا. بينه وبين عمان، على ما قيل، ثلاثمائة فرسخ. كذا في المعجم. وفي الأساس: من المجاز: مازال زيد محزونا على است الدهر، أي: على وجهه. وأستي الثوب، بالضم: سداه. حكى أبو علي القالي: قال الأصمعي: هو الأزدي، والأستي. والسداء والستاء لسدى الثوب قال: وأما السدى من الندى، فبالدال لا غير، يقال: سديت الأرض: إذا نديت. قلت: وذكر الرشاطى الأستي في الألف والسين، وقال: هو الأزدي والأسدي، ويقال فيه على الإبدال: الأستي، وتبعه البلبيسي في الأنساب. ذكره هنا وهم، ووزنها أفعول، فمحله المعتل اللام، ولم يخصص في توهيمه صاحب العين، ولا غيره، حتى يتوجه عليه اعتراض شيخنا، كما لا يخفى، وإنما الذي ذكر الأست هنا لغة في الأسد كما تقدم عن الرشاطى وغيره ليس بواهم، وهذا قد أغفله شيخنا كما أغفله المصنف مع تتبعه. وأستواء، كدستواء: مقتضاه أن يكون بفتح الأول والثالث، ومثله ضبطه الذهبي، والذي في كتاب الرشاطي والبلبيسي والمراصد: أن ضم الأول والثالث لغة فيه: رستاق، بالضم، أي كورة كثيرة القرى بنيسابور، منه أبو جعفر محمد بن بسطام بن الحسن الأديب، والقاضي أبو العلاء صاعد بن محمد بن أحمد بن عبد الله؛ وعمر بن عقبة الأستوائي، قال الذهبي: روى عن ابن المبارك، وعنه محمد بن أشرس.

### Türkçe

**أست**: zaman(ın) (ismi), fetha ile. Ebû Zeyd’den gelmiştir: onların sözü: “ما زال على **است الدهر** مجنونا”, yani: delilikle bilinmekten geri kalmadı; ve o, **أس الدهر** gibidir; ve o, onun (zamanın) ayağıdır. Böylece iki **السين**’den birinden **تاء**’yı bedel kıldılar; nitekim dediler: **للطس**: **طست**. Ebû Nüheyle’ye ait olarak inşad etti:
  ما زال مذكان على **است الدهر**                      ذا حمق ينمي وعقل يحـري

  **الصحاح** nüshasının haşiyesinde, metni şu olanı buldum: Yezîd b. Amr b. Hubeyre el-Fezârî, eş-Şarât’ta, İbn en-Necm b. Bistâm b. Dırâr b. Ka‘kâ‘ b. Zurâre’yi yakalamıştı; onu hapsetti. Ebû Nüheyle onun yanına girdi; onun işi hakkında ona sordu; ve onun deli olduğunu zikretti ki, işi Yezîd’e hafif gelsin; ve ondan önce: “أقسمت إن لم يشر فيمن يشري ما زال مجنونا على **است الدهر** في حسب عال وحمق يحرى” (diye yemin etti); bunun üzerine onu salıverdi. İbn Berrî dedi: **يحرى**’nın manası: yani eksilir. Ve onun sözü: “على **است الدهر**”, zamanın önceden geçmiş olanını kasteder. Dedi: Cevherî bu fasıl içinde yanılmıştır; **استا**’yı **أست** faslında kıldı; hâlbuki hakkı, onu **سته**’de zikretmesidir; onu orada da zikretmiştir. Dedi: ve doğru olan budur; çünkü **است**’in hemzesi, icmâ ile, وصل’dür; وصل olduğunda ise o zâiddir. Dedi: ve onun sözü: “onlar **أس**’teki **السين**’den **التاء**’yı bedel kıldılar; nitekim onların sözünde **طس**’teki **السين**’den **تاء**’yı bedel kıldılar da **طست** dediler” yanlıştır; çünkü onda şöyle denmesi gerekirdi: “**أست الدهر**”, hemzeyi قطع ile. Dedi: ve bu sözü Ebû Zeyd’e nisbet etti; hâlbuki o söylemedi; ancak **است الدهر**’i **أس الدهر** ile birlikte zikretti; yalnızca manada uyuşmaları sebebiyle, başka değil. Ve **أست الكلبة**, fetha ile: musibet, şiddet ve hoşlanılmayan şey. Ve **أست المتن** de: geniş çöl. Ama aşağı taraf manasındaki **الأست** ki o **الدبر**’dir; onun beyanı **س ت ه**’de, **حرف الهاء**’da gelecektir. Ve **أسيوت**, damme ile: Hadramut yakınında bir dağ; Merbât şehrine nazırdır; nebîzin kendisiyle ıslah edildiği **الداذي** biter; ve onda **شجر اللبان** bulunur; ondan, dünyanın geri kalanına taşınır. Onunla Umân arasında, denildiğine göre, üç yüz fersah vardır. Mu‘cem’de böyledir. Ve **الأساس**’ta: mecazdan: “مازال زيد محزونا على **است الدهر**”, yani: onun yüzü üzere. Ve **أستي الثوب**, damme ile: onun çözgüsü. Ebû Alî el-Kâlî hikâye etti: Asma‘î dedi: o **الأزدي**’dir; ve **الأستي**. Ve **السداء** ve **الستاء**, elbisenin çözgüsü içindir. Dedi: ama çiyden olan **السدى** ise, yalnız **الدال** iledir; denir: “سديت الأرض”: yani ıslandığında. Dedim: er-Reşâtî, **الأستي**’yi **الألف** ve **السين**’de zikretti; ve dedi: o **الأزدي** ve **الأسدي**’dir; ve onda, ibdâl üzere, **الأستي** denir; ve el-Belbîsî, **الأنساب**’da ona tâbi oldu. Onu burada zikretmek vehimdir; ve onun vezni **أفعول**’dür; böylece yeri, lâm’ı illetli olan(lar)dır. Vehim isnadında **صاحب العين**’i de, başkasını da tahsis etmedi ki, şeyhimizin itirazı ona yönelsin; gizli olmadığı üzere. Ancak burada **الأست**’i, er-Reşâtî ve başkasından geçtiği üzere, **الأسد**’de bir lugat olarak zikreden, vehimli değildir; bunu şeyhimiz, onu takip etmesine rağmen, musannifin unuttuğu gibi, gözden kaçırmıştır. Ve **أستواء**, **دستواء** gibi: gereği, birincinin ve üçüncünün fetha ile olmasıdır; Zehebî onu böyle zabt etti. Reşâtî’nin, Belbîsî’nin ve **المراصد**’ın kitabında olan ise: birincinin ve üçüncünün damme ile olması, onda bir lugattır. **رستاق**, damme ile: yani Nîsâbûr’da köyleri çok olan bir kûre; ondan Ebû Ca‘fer Muhammed b. Bistâm b. el-Hasen el-Edîb; ve kâdî Ebû’l-Alâ Sâ‘id b. Muhammed b. Ahmed b. Abdillâh; ve Ömer b. Ukbe el-Üstuvâî. Zehebî dedi: İbnü’l-Mübârek’ten rivayet etti; ondan da Muhammed b. Eşres (rivayet etti).
