# أسس — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ءسس

ءسس
أَسَّ - يَؤُسُّ
أَسَّ - يَؤُسُّ
أسَّسَ - يُؤَسِّسُ - أُسِّسَ - يُؤَسَّسُ
أسَّ - يَؤُسُّ + الكائن أو الشيء ( بناء أو أمر) + في مكان أو في فكر: يتجذر ويتأصل ويصير له قاعدة وأصل ثابت وقوي يستند ويرتكز إليه
أساس: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " أسَّ - يَؤُسُّ ": التأصيل والارتكاز إلى أصل ثابت: وهو كذلك اسم مكان وآلة منه: المكان الثابت والأصل المتين الذي يقوم عليه الشيء.
أسَّسَ - يُؤَسِّسُ: على وزن " فَعَّل " من " أسَّ - يَؤُسُّ ": جعله " يَؤُسُّ " بشدة وتكرار: جعله ذو أساس: جعل للبناء أو الأمر أساس: يجعل للبناء أو التركيب أو الأمر قاعدة وأصل قوي في مكان مستقر وثابت ، ثم يبني فوقه
أُسِّسَ - يُؤَسَّسُ: مبني للمجهول من " أسَّسَ - يُؤَسِّسُ"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ
أسس
 	﴿لا تقم فيه أبدا لمسجد أسس على التقوى من أول يوم أحق أن تقوم فيه فيه رجال يحبون أن يتطهروا والله يحب المطهرين(108)﴾ التوبة ﴿أفمن أسس بنيانه على تقوى من الله ورضوان خير أم من أسس بنيانه على شفا جرف هار فانهار به في نار جهنم والله لا يهدي القوم الظالمين(109)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [أسس] أ س س: الأُسُّ بالضم أصل البناء وكذا الأَسَاسُ و الأَسَسُ بفتحتين مقصور منه وجمع الأس إسَاسٌ بالكسر وجمع الأساس أسُسٌ بضمتين وجمع الأسس آسَاسٌ بالمد وقد أسَّسَ البناء تَأْسيسا
الراغب
أس
أسس بنيانه: جعل له أسا، وهو قاعدته التي يبتني عليها، يقال: أس وأساس، وجمع الأس: إساس (راجع لسان العرب (أس) 6/6)، وجمع الإساس: أسس، يقال: كان ذلك على أس الدهر (راجع مجمل اللغة 1/79)، كقولهم: على وجه الدهر
ملخص اللسان
1.	أَسَّ البناءَ يَؤُسُّه أَسّاً وأَسَّسَه تأْسيساً،أسس: الأُسُّ والأَسَس والأَساس: كل مُبْتَدَإِ شيءٍ.
2.	والأُسُّ  والأَساس: أَصل البناء،
3.	والأَسيس: أَصل كل شيء.
4.	وأُسّ الإِنسان: قلبه لأَنه أَول مُتَكَوّن  في الرحم،
5.	وأُسُّ البناء: مُبْتَدَؤُه؛
6.	أَسَّسْت  داراً: إِذا بنيت حدودها ورفعت من قواعدها،
7.	وأُسُّ  الإِنسان وأَسُّه أَصله،
8.	وكان ذلك على أُسِّ الدهر  وأَسِّ الدهر وإِسِّ الدهر، أَي على قِدَم الدهر ووجهه،
9.	والأَسيسُ: العِوَضُ.
10.	والتَّأسيس في الشِّعْر  أَلِفٌ تلزم القافية وبينها وبين حرف الروي حرف يجوز كسره ورفعه ونصبه نحو  مفاعلن،
11.	التأْسيس في القافية الحرف الذي قبل الدخيل،
12.	والأَسُّ والإِسُّ والأُسُّ: الإِفساد بين الناس،
13.	ورجل أَسَّاسٌ: نَمّام مفسد.
14.	أَسَيْتُ له من اللحم أَسْياً  أَي أَبْقَيْتُ له،
15.	والأُسُّ: بقية الرَّماد بين  الأَثافيّ.
16.	والأُسُّ: المُزَيِّن للكذب.
17.	وإِسْ إِسْ: من زجر الشاة،
18.	إِسْ إِسْ، وإِسْ إِسْ: زجر للغنم
19.	وأُسْ أُسْ: من رُقى الحَيَّاتِ.
20.	أَسَّسْ بين الناس في  وَجْهِك وعَدْلِك أَي سَوِّ بينهم.
21.	آسِ بين الناس من المُواساة.
لسان العرب
● - أسس: الأُسُّ والأَسَس والأَساس: كل مُبْتَدَإِ شيءٍ. والأُسُّ  والأَساس: أَصل البناء، والأَسَسُ مقصور منه، وجمع الأُسِّ إِساس مثل عُسّ  وعِساس، وجمع الأَساس أُسس مثل قَذال وقُذُل، وجمع الأَسَس آساس مثل سببٍ  وأَسباب. والأَسيس: أَصل كل شيء. وأُسّ الإِنسان: قلبه لأَنه أَول مُتَكَوّن  في الرحم، وهو من الأَسماء المشتركة. وأُسُّ البناء: مُبْتَدَؤُه؛ أَنشد  ابن دريد، قال: وأَحْسِبُه لكذاب بني الحِرْماز:  وأُسُّ مَجْدٍ ثابتٌ وَطيدُ،  نالَ السماءَ، فَرْعُه مَدِيدُ  وقد أَسَّ البناءَ يَؤُسُّه أَسّاً وأَسَّسَه تأْسيساً، الليث: أَسَّسْت  داراً إِذا بنيت حدودها ورفعت من قواعدها، وهذا تأْسيس حسن. وأُسُّ  الإِنسان وأَسُّه أَصله، وقيل: هو أَصل كل شيء. وفي المثل: أَلْصِقُوا  الحَسَّ بالأَسِّ؛ الحَسُّ في هذا الموضع: الشر، والأَسُّ: الأَصل؛ يقول:  أَلْصِقوا الشَّر بأُصول من عاديتم أَو عاداكم. وكان ذلك على أُسِّ الدهر  وأَسِّ الدهر وإِسِّ الدهر، ثلاث لغات، أَي على قِدَم الدهر ووجهه، ويقال:  على است الدهر. والأَسيسُ: العِوَضُ.التهذيب: والتَّأسيس في الشِّعْر  أَلِفٌ تلزم القافية وبينها وبين حرف الروي حرف يجوز كسره ورفعه ونصبه نحو  مفاعلن، ويجوز إِبدال هذا الحرف بغيره، وأَما مثل محمد لو جاء في قافية لم  يكن فيه حرف تأْسيس حتى يكون نحو مجاهد فالأَلف تأْسيس، وقال أَبو عبيد:  الروي حرف القافية نفسها، ومنها التأْسيس؛ وأَنشد:  أَلا طال هذا الليلُ واخْضَلَّ جانِبُه  فالقافية هي الباء والأَلف فيها هي التأْسيس والهاء هي الصلة، ويروى:  واخْضَرَّ جانبه؛ قال الليث: وإِن جاء شيء من غير تأْسيس فهو المُؤَسَّس،  وهو عيب في الشعر غير أَنه ربما اضطر بعضهم، قال: وأَحسن ما يكون ذلك إِذا  كان الحرف الذي بعده مفتوحاً لأَن فتحه يغلب على فتحة الأَلف كأَنها  تزال من الوَهم؛ قال العجّاج:  مُبارَكٌ للأَنبياء خاتَمُ،  مُعَلِّمٌ آيَ الهُدى مُعَلَّمُ  ولو قال خاتِم، بكسر التاء، لم يحسن، وقيل: إن لغة العجاج خأْتم،  بالهمزة، ولذلك أَجازه، وهو مثل السَّأْسَم، وهي شجرة جاء في قصيدة المِيسَم  والسَّأْسَم؛ وفي المحكم: التأْسيس في القافية الحرف الذي قبل الدخيل، وهو  أَول جزء في القافية كأَلف ناصب؛ وقيل: التأْسيس في القافية هو الأَلف  التي ليس بينها وبين حرف الروي إِلا حرف واحد، كقوله:  كِليني لِهَمٍّ، يا أُمَيْمَة، ناصِبِ  فلا بد من هذه الأَلف إِلى آخر القصيدة. قال ابن سيده: هكذا سماء الخليل  تأْسيساً جعل المصدر اسماً له، وبعضهم يقول أَلف التأْسيس، فإِذا كان  ذلك احتمل أَن يريد الاسم والمصدر. وقالوا في الجمع: تأْسيسات فهذا يؤْذن  بأَن التأْسيس عندهم قد أَجروه مجرى الأَسماء، لأَن الجمع في المصادر ليس  بكثير ولا أَصل فيكون هذا محمولاً عليه. قال: ورأى أَهل العروض إِنما  تسمحوا بجمعه، وإِلا فإِن الأَصل إِنما هو المصدر، والمصدر قلما يجمع إِلا  ما قد حدّ النحويون من المحفوظ كالأَمراض والأَشغال والعقول.  وأَسَّسَ بالحرف: جعله تأْسيساً، وإِنما سمي تأْسيساً لأَنه اشتق من  أُسِّ الشيء؛ قال ابن جني: أَلف التأْسيس كأَنها أَلف وأَصلها أُخذ من أُسِّ  الحائط وأَساسه، وذلك أَن أَلف التأْسيس لتقدّمها والعناية بها  والمحافظة عليها كأَنها أُسُّ القافية اشتق  (* قوله «كأنها اس القافية اشتق إلخ»  هكذا في الأصل.) من أَلف التأْسيس، فأَما الفتحة قبلها فجزء منها.  والأَسُّ والإِسُّ والأُسُّ: الإِفساد بين الناس، أَسَّ بينهم يَؤُس  أَسّاً. ورجل أَسَّاسٌ: نَمّام مفسد.  الأُمَويُّ: إِذا كانت البقية من لحم قيل أَسَيْتُ له من اللحم أَسْياً  أَي أَبْقَيْتُ له، وهذا في اللحم خاصة. والأُسُّ: بقية الرَّماد بين  الأَثافيّ. والأُسُّ: المُزَيِّن للكذب.  وإِسْ إِسْ: من زجر الشاة، أَسَّها يَؤُسُّها أَسّاً، وقال بعضهم:  نَسّاً. وأَسَّ بها: زجرها وقال: إِسْ إِسْ، وإِسْ إِسْ: زجر للغنم كإِسَّ  إِسَّ. وأُسْ أُسْ: من رُقى الحَيَّاتِ. قال الليث: الرَّاقون إِذا رقَوا  الحية ليأْخذوها ففَرَغَ أَحدُهم من رُقْيَتِه قال لها: أُسْ، فإِنها تخضَع  له وتَلين. وفي الحديث: كتب عمر إِلى أَبي موسى: أَسَّسْ بين الناس في  وَجْهِك وعَدْلِك أَي سَوِّ بينهم. قال ابن الأَثير: وهو من ساس الناسَ  يَسوسُهم، والهمزة فيه زائدة، ويروى: آسِ بين الناس من المُواساة.
مقاييس اللغة:
(أسّ) الهمزة والسين يدلّ على الأصل والشيء الوطيد الثابت، فالأُسّ أصل البناء، وجمعه آساس، ويقال للواحد أساس بقصر الألف، والجمع أُسُسٌ. قالوا: الأُسُّ أصل الرجل، والأسُّ وجْه الدهر، ويقولون كان ذلك على أُسّ الدّهر. قال الكذّاب الحِرْمازيّ([21]):
وأسُّ مَجْدٍ ثابتٌ وطيدُ *** *نال السماءَ فرعُه المديدُ
فأمّا الآس فليس هذا بابه، وقد ذكر في موضعه.
القاموس المحيط:
الأُِسُّ، مُثَلَّثَةً أصلُ البناء،كالأساسِ والأسسِ، محرَّكةً، وأصلُ كلِّ شيءٍ ج إسَاسٌ، كعِسَاسٍ وقُذُلٍ وأسبابٍ. وكان ذلك على أُسِّ الدَّهْرِ، مُثَلَّثَةً، أي على قِدَمِهِ ووجْهِهِ. والأَسُّ الإِفْسَادُ، ويُثَلَّثُ، والإِغْضَابُ، وسَلْحُ النَّحْلِ، وبناء الدارِ، وزَجْرُ الشاةِ، بإسْ إسْ، وبالضم باقي الرَّماد، وقَلْبُ الإِنسانِ، لأنه أوَّلُ مُتَكَوِّنٍ في الرَّحِمِ، والأثَرُ من كلِّ شيءٍ. والأسيسُ العِوَضُ، وأصلُ كلِّ شيءٍ. وكزُبَيْرٍ ع بِدِمَشْقَ. والتَّأسِيسُ بيانُ حُدودِ الدارِ، ورَفْعُ قَوَاعِدِهَا، وبناء أصْلِهَا،
في القافِيَةِ: الألفُ التي ليس بينها وبين حَرْفِ الرَّوِيِّ إلاَّ حَرْفٌ واحدٌ، كقوْلِ النابِغَةِ الذُّبْيَانِي:
كِلِينِي لِهَمٍّ يا أُمَيْمَةَ ناصِبِ ... وليلٍ أُقاسِيهِ بطيء الكَواكِبِ
أو التَّأسيسُ: هو حَرْفُ القافِيَةِ. وخُذْ أُسَّ الطريقِ، وذلك إذا اهْتَدَيْتَ بأثَرٍ أو بَعْرٍ، فإذا اسْتَبَانَ الطريقُ، قيلَ: خُذْ شَرَكَ
الطريق. وأُسْ، بالضم: كلمةٌ تُقالُ لِلحَيَّةِ، فَتَخْضَعُ.
تاج العروس:
أسس
الأسُّ مُثَلَّثَةً : أَصل البِناءِ كالأَساس والأَسَس مُحَرَّكَة مَقصورٌ من الأَساس . وأُسُّ البناءِ مُبتَدَؤُه وهو من الأَسماءِ المُشتَرَكَة وأَنشدَ ابن دُرَيد قال : وأَحْسَبُه لِكَذّاب بني الحِرْماز :
وأُسُّ مَجْدٍ ثابِتٌ وَطِيدُ ... نالَ السَّماءَ فَرْعُهُ مَديدُ وأُسُّ الإنسان وأَسُّه : أَصلُه . قيل : الأَسُّ : أَصلُ كلِّ شيءٍ ومنه المثَلُ : أَلْصِقوا الحَسَّ بالأَسِّ . قال ابن الأَعرابيِّ : الحَسُّ بالفتح هنا الشَّرُّ والأَسُّ : الأَصْلُ يقول : أَلْصقُوا الشَّرَّ بأُصول مَن عادَيْتُم أَو عاداكُم . ج إسَاسٌ بالكسْر كعِساسٍ جمع عُسٍّ بالضَّمِّ وقُذُلٍ بضَمَّتين جمْع قَذالٍ كسَحابٍ وأَسبابٍ جمع سبَب محرَّكةً . ويقال : إنَّ الآساس كأَعناق جمع أُسُسٍ بضمَّتين فهو جَمع الجَمعِ . وعِبارَة المُصنِّف ظاهرَةٌ ومثلُه في المُحكَم ولا تسامُح فيها كما ادَّعاه شيخُنا رحمه الله . منَ المَجاز : كان ذلك على أسِّ الدَّهر مثلَّثةً وزاد الزّمخشريُّ : واسْت الدَهْر أَي على قِدَمه ووَجهه . والأَسّ : الإفسادُ بين الناس ويُثَلَّث أَسَّ بينَهم يؤُسُّ أَسَّاً . ورجلٌ أَسَّاسٌ : نَمَّامٌ مُفسِدٌ قال رُؤبة :
وقلتُ إذْ أَسَّ الأُمورَ الأسّاسْ ... ورَكِبَ الشَّغْبَ المُسيءُ المَأّاسْ أَي أَفسدَها المُفسِد . الأَسُّ بالفتح : الإغضابُ هو قريبٌ من معنى الإفساد وفي بعض النُّسَخ الأَعصاب وهو غَلَطٌ . الأَسُّ : سَلْحُ النَّحْلِ وقد أَسَّ أَسَّاً والأَشبَه أَن يكون مَجازاً على التشبيه بأَسِّ البيوت . الأَسُّ : بناءُ الدَّارِ أَسَّها يَؤُسُّها أَسّاً وأَسَّسَها تأْسيساً . الأَسُّ : زَجْرُ الشَّاة بإسْ إِسْ بكسْرهما مبني على السكون ولغةٌ أُخرى بفتحِهما . وقد أَسَّ بها إذا زجَرَها وقال : إسْ إسْ . الأُسُّ بالضَّمِّ : باقي الرَّماد بين الأَثافِي وقد رُويَ في بيت النّابغة الذّبيانيّ :
فلمْ يَبْقَ إلاّ آلُ خَيْمٍ مُنَصَّبٍ ... وسُفْعٌ على أُسٍّ ونُؤيٌ مُعَثْلَبُ قال الصَّاغانِيّ : وأَكثر الرُّواةِ يَروونَه : على آسٍ ممدوداً بهذا المعنى . الأُسُّ بالضَّمّ : قلبُ الإنسانِ خُصَّ به لأَنَّه أَوَّلُ مُتَكَوِّنٍ في الرَّحِم . الأُسُّ أَيضاً : الأَثرُ من كلِّ شيءٍ وهو من الأَسماء المُشترَكَةِ . والأَسيسُ كأَميرٍ : العِوَضُ عن ابن الأَعرابيِّ . الأَسيسُ أَصلُ كلِّ شيءٍ كالأَسِّ . أُسَيْسٌ كزُبَيْرٍ : ع بدمشْقَ قيل : هو ماءٌ شَرْقِيَّها وقد ذكرَه امْرُؤ القيس في شِعره فقال :
ولَوْ وَافَقْتُهُنَّ على أُسَيْسٍ ... وحَافَةَ إذْ وَرَدْنَ بِنا وُرودا هكذا في اللسان . قلتُ : والصَّوابُ أَنَّ أُسَيْساً في قول امرئِ القيس اسمُ مَوضعٍ في بلاد بني عامر بن صَعْصَعَةَ وأَوَّله :
فلَوْ أَنِّي هلَكْتُ بأَرضِ قَوْمِي ... لقلْتُ المَوْتُ حَقٌّ لا خُلُودَا وأَمّا الذي هو ماءٌ شَرْقِيَّ دِمَشقَ فقد جاءَ في قولِ عَدِيِّ بنِ الرِّقاع :
قد حَباني الوَليدُ يومَ أُسَيْسٍ ... بِعِشارٍ فيها غِنىً وبَهاءُ هكذا فَسَّره ابن السِّكِّيت كذا في المعجَم . والتَّأْسيسُ : بيانُ حُدودِ الدارِ ورَفعُ قواعِدها . قاله الليث . قيل : هو بِناءُ أَصلِها وقد أَسَّسَه وهذا تأْسيسٌ حسَنٌ . في المُحكَم : التَّأْسيس في القافية : الأَلِفُ التي ليس بينها وبين حَرف الرَّوِيِّ إلاّ حرْفٌ واحِدٌ كقول النّابغة الذُّبيانيِّ :
كِلِيني لِهَمٍّ يا أُمَيْمَةُ ناصِبِ ... ولَيْلٍ أُقاسِيهِ بَطئِ الكَواكِبِ
فلا بدَّ من هذه الأَلف إلى آخِرِ القصيدة . قال ابن سِيدَه : هكذا أَسْماه الخليلُ تأْسيساً جعلَ المَصدرَ اسْماً له وبعضُهم يقول : أَلِفُ التَّأْسيسِ فإذا كان ذلكَ احْتَمَلَ أَن يُريدَ الاسمَ والمَصدرَ وقالوا في الجَمع : تأْسيساتٌ . أَو التَّأْسيسُ : هو حَرفُ القافيةِ الذي هو قبل الدَّخيل وهو أَوَّل جُزءٍ في القافية كأَلِفِ ناصِبِ . وقال ابن جِنِّي : أَلِفُ التَّأْسيس كأَنَّها أَلِفُ القافية وأَصلُها أُخِذَ من أُسِّ الحائطِ وأَساسِه وذلك أَنَّ أَلِفَ التَّأْسيس لتَقَدُّمِها والعناية بها والمُحافظَة عليها كأَنَّها أُسُّ القافية وللأزهريِّ فيه تحقيقٌ أَبْسَطُ من هذا فراجِعْه في التهذيب . يُقال : خُذْ أُسَّ الطَّريقِ وذلك إذا اهْتَديتَ بأَثَرٍ أَو بَعْرٍ فإذا اسْتَبانَ الطّريقُ قيل : خُذْ شَرَكَ الطَّريقِ . أُسْ أُسْ بالضَّمّ : كلمةٌ تُقال للحَيَّة إذا رَقَوْها ليَأْخُذوها ففَرَغَ أَحدُهم من رُقْيَتِه فتخضَعُ له وتلينُ . قاله الليث . ومما يُستدرك عليه : أَسَّسَ بالحَرْف : جعلَه تأْسيساً . والأَساسُ كشَدّادٍ : النَّمّامُ . والأُسُّ : المُزَيِّنُ للكَذِب . وفلانٌ أَساسُ أَمرِه الكَذِبُ وهو مَجاز . وكذا قولُهم : مَنْ لم يؤَسِّسْ مُلْكَه بالعدل هدَمَه . وأَسيسٌ كأَمير : حِصْنٌ باليَمَن قاله ياقوت

### Türkçe

ءسس
**أَسَّ - يَؤُسُّ**
Cuma, 20 Mayıs/Mayıs 2011 16:04 yazar: Administrator
**أَسَّ - يَؤُسُّ**
**أسَّسَ - يُؤَسِّسُ - أُسِّسَ - يُؤَسَّسُ**
**أسَّ - يَؤُسُّ** + varlık veya şey (bina yahut iş) + bir yerde veya bir fikirde: kök salar ve kökleşir ve onun için, dayanıp yaslandığı sabit ve güçlü bir kaide ve sabit bir asıl olur.
**أساس**: “فـَعال” vezninde, **أسَّ - يَؤُسُّ**’den mübalağa ism-i fiil: sabit bir asla dayandırma ve ona yaslanma; o aynı zamanda ondan yer ve âlet ismidir: şeyin üzerine kurulduğu sabit yer ve sağlam asıl.
**أسَّسَ - يُؤَسِّسُ**: “فَعَّل” vezninde, **أسَّ - يَؤُسُّ**’den: onu şiddet ve tekrar ile “**يَؤُسُّ**” kıldı: onu temelli kıldı: bina veya iş için bir temel kıldı: bina yahut terkib yahut iş için, yerleşik ve sabit bir yerde bir kaide ve güçlü bir asıl kılar, sonra onun üstüne bina eder.
**أُسِّسَ - يُؤَسَّسُ**: **أسَّسَ - يُؤَسِّسُ**’ün meçhul bina edilmişidir.

Ve lafız, “bir mevkide kök salma ve kökleşme ve onda şiddetle sebat” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**رَسَخَ - يَرْسَخُ**، **وَتَد َ- يَتِدُ**، **أسَّ - يَؤُسُّ**، **أصُلَ- يَأصُلُ**، **طَادَ - يَطُوْدُ**، **أثَلَ - يَأثِلُ**

أسس
 ﴿Orada asla durma; takvâ üzerine ilk günden kurulmuş bir mescid, içinde durmana daha layıktır; onda temizlenmeyi seven adamlar vardır; Allah temizlenenleri sever (108)﴾ Tevbe
 ﴿Öyleyse, binasını Allah’tan takvâ ve rıdvân üzerine kuran mı hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir uçurum kenarı üzerine kuran mı; derken onunla birlikte cehennem ateşine yıkılıverdi; Allah zalimler kavmini hidayete erdirmez (109)﴾ Tevbe

مختار الصحاح
● [**أسس**] ء س س: **الأُسُّ** (ضمme ile) binanın aslıdır; bunun gibi **الأَسَاسُ** ve **الأَسَسُ** (iki fetha ile) ondan kısaltılmıştır; **الأس**’in çoğulu **إسَاسٌ** (kesra ile), **الأساس**’ın çoğulu **أسُسٌ** (iki ضمّة ile), **الأسس**’in çoğulu **آسَاسٌ** (med ile)dir. Ve bina **أسَّسَ** edilmiştir, **تَأْسيسا**.

الراغب
أس
**أسس بنيانه**: ona bir **أسا** kıldı; o, onun üzerine bina ettiği kaidesidir. Denir: **أس** ve **أساس**. **الأس**’in çoğulu: **إساس** (Lisânü’l-ʿArab (أس) 6/6’ya bak). **الإساس**’ın çoğulu: **أسس**. Denir: “Bu, **أس الدهر** üzerine idi” (Mecmelü’l-Luğa 1/79’a bak); onların “**على وجه الدهر**” demeleri gibi.

ملخص اللسان
1. **أَسَّ** binayı, onu **يَؤُسُّه**; **أَسّاً**; ve onu **أَسَّسَه** **تأْسيساً**. **أسس**: **الأُسُّ** ve **الأَسَس** ve **الأَساس**: her şeyin başlangıcı.
2. Ve **الأُسُّ** ve **الأَساس**: binanın aslı.
3. Ve **الأَسيس**: her şeyin aslı.
4. Ve insanın **أُسّ**’u: kalbidir; çünkü rahimde ilk oluşandır.
5. Ve binanın **أُسُّ**’u: başlangıcıdır.
6. **أَسَّسْت** bir ev: sınırlarını bina ettiğinde ve temellerinden yükselttiğinde.
7. Ve insanın **أُسُّ**’u ve **أَسُّه**: aslıdır.
8. Ve bu, **أُسِّ الدهر** üzerine idi ve **أَسِّ الدهر** ve **إِسِّ الدهر**; yani zamanın eskiliği ve yüzü üzerine.
9. Ve **الأَسيسُ**: bedeldir.
10. Şiirde **التَّأسيس**: kafiyeye lâzım olan bir elif; onunla revî harfi arasında, kırılması, رفع edilmesi ve نصب edilmesi caiz olan bir harf vardır; **مفاعلن** gibi.
11. Kafiyede **التأْسيس**: **الدخيل**’den önceki harftir.
12. Ve **الأَسُّ** ve **الإِسُّ** ve **الأُسُّ**: insanlar arasında fesat çıkarmadır.
13. Ve **رجل أَسَّاسٌ**: bozguncu koğucudur.
14. **أَسَيْتُ** ona etten **أَسْياً**: yani ona bıraktım.
15. Ve **الأُسُّ**: **الأَثافيّ** arasında külün kalıntısıdır.
16. Ve **الأُسُّ**: yalana süs verendir.
17. **إِسْ إِسْ**: koyunu sürmenin (azarlamanın) cümlesindendir.
18. **إِسْ إِسْ** ve **إِسْ إِسْ**: koyunlara sürmedir.
19. **أُسْ أُسْ**: yılanların rukyelerindendir.
20. İnsanlar arasında, yüzünde ve adaletinde **أَسَّسْ**: yani aralarında eşitle.
21. İnsanlar arasında, **المُواساة**’den **آسِ**.

لسان العرب
● - **أسس**: **الأُسُّ** ve **الأَسَس** ve **الأَساس**: her şeyin başlangıcıdır. Ve **الأُسُّ** ve **الأَساس**: binanın aslıdır; **الأَسَسُ** ondan kısaltılmıştır. **الأُسِّ**’ün çoğulu **إِساس**’tır; **عُسّ** ve **عِساس** gibi. **الأَساس**’ın çoğulu **أُسس**’tür; **قَذال** ve **قُذُل** gibi. **الأَسَس**’in çoğulu **آساس**’tır; **سبب** ve **أَسباب** gibi. Ve **الأَسيس**: her şeyin aslıdır. Ve insanın **أُسّ**’u: kalbidir; çünkü rahimde ilk oluşandır; o, ortak isimlerdendir. Ve binanın **أُسُّ**’u: başlangıcıdır. İbn Düreyd inşad etti, dedi: ve onu, Benî’l-Hirmâz’ın yalancısına nispet ederim:
 Ve bir şerefin **أُسُّ**’u sabit, sağlamdır,
 Göğe erişti; dalı uzundur.
Ve bina **أَسَّ** etti, onu **يَؤُسُّه**; **أَسّاً**; ve onu **أَسَّسَه** **تأْسيساً**. el-Leys: “Bir evi **أَسَّسْت**: sınırlarını bina ettiğinde ve temellerinden yükselttiğinde; bu, güzel bir **تأْسيس**tir.” Ve insanın **أُسُّ**’u ve **أَسُّه**: aslıdır; denildi: o, her şeyin aslıdır. Ve meselde: “**أَلْصِقُوا الحَسَّ بالأَسِّ**”; bu yerde **الحَسُّ**: şerdir; **الأَسُّ**: asıldır; der ki: düşmanlık ettiğinizin yahut size düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştırın. Ve bu, **أُسِّ الدهر** üzerine idi ve **أَسِّ الدهر** ve **إِسِّ الدهر**; üç lugat: yani zamanın eskiliği ve yüzü üzerine. Ve denir: **على است الدهر**. Ve **الأَسيسُ**: bedeldir. et-Tehzîb: şiirde **التَّأسيس**: kafiyeye lâzım olan bir elif; onunla revî harfi arasında, kırılması, رفع edilmesi ve نصب edilmesi caiz olan bir harf vardır; **مفاعلن** gibi; ve bu harfin başkasıyla بدل edilmesi caizdir. Ama “Muhammed” gibi bir şey kafiye içinde gelirse, “mücâhid” gibi olmadıkça onda **تأْسيس** harfi olmaz; o vakit elif **تأْسيس**tir. Ebû Ubeyd dedi: revî, kafiye’nin bizzat harfidir; ondan da **التأْسيس** vardır. Ve inşad etti:
 “Bu gece uzadı ve yanı ıslandı;”
Kafiye bâ’dır; içindeki elif **التأْسيس**tir; hâ ise **الصلة**’dir. Ve rivayet olunur: “ve yanı yeşerdi.” el-Leys dedi: **تأْسيس**siz bir şey gelirse o **المُؤَسَّس**tir; şiirde ayıptır; ancak bazısı zaruret sebebiyle yapmıştır. Dedi: bunun en güzeli, ondan sonraki harf مفتوح olduğunda olur; çünkü onun fethası, elifin fethasına galip gelir; sanki o, vehimden kaldırılır. el-ʿAccâc dedi:
 “Mübarek, peygamberlere bir خاتَم,
 Hidayet âyetlerini öğreten, öğretilmiş.”
Eğer “خاتِم” deseydi, tâ’yı kesra ile, güzel olmazdı. Ve denildi: el-ʿAccâc’ın lugatı “خأْتم”dır, hemze ile; bu yüzden onu caiz gördü. Bu, “السَّأْسَم” gibidir; o bir ağaçtır; “المِيسَم” kasidesinde “السَّأْسَم” geldi. Ve el-Muhkem’de: kafiyede **التأْسيس**: **الدخيل**’den önceki harftir; kafiye’de ilk parçadır; “ناصِب”in elifi gibi. Ve denildi: kafiyede **التأْسيس**: revî harfi ile arasında yalnız bir harf bulunan elif’tir; şu sözü gibi:
 “Beni bırak, bir gam için, ey Ümeyme, yoran;”
Kasidenin sonuna kadar bu elif zorunludur. İbn Sîde dedi: Halîl onu böyle adlandırdı: **تأْسيساً**; masdarı ona isim yaptı; bazısı “**أَلف التأْسيس**” der; bu olunca, isim ve masdarı kastetmesi muhtemeldir. Ve cem‘de “**تأْسيسات**” dediler; bu, onların yanında **التأْسيس**’i isimler yürüyüşüne koşturduklarını bildirir; çünkü masdarlarda cem‘ çok değildir ve asıl değildir; bu, ona hamledilir. Dedi: arûz ehli ancak onu cem‘ etmekte müsamaha etti; yoksa asıl ancak masdardır; masdar nadiren cem‘ edilir; ancak nahivcilerin mahfuzdan saydığı şeyler: **الأَمراض** ve **الأَشغال** ve **العقول** gibi. Ve **أَسَّسَ بالحرف**: onu **تأْسيساً** kıldı; ona **تأْسيس** denmesi, **أُسِّ الشيء**’den iştikak edilmesindendir. İbn Cinnî dedi: **أَلف التأْسيس** sanki bir elif’tir; aslı, duvarın **أُسّ**’undan ve onun **أَساس**’ından alınmıştır; bu, **أَلف التأْسيس**’in önde oluşu, ona itina edilmesi ve korunması sebebiyledir; sanki o, kafiye’nin **أُسّ**’udur; **أَلف التأْسيس**’ten iştikak edildi. Ama ondan önceki fetha, onun bir parçasıdır. Ve **الأَسُّ** ve **الإِسُّ** ve **الأُسُّ**: insanlar arasında fesat çıkarmadır; aralarında **أَسَّ** etti, **يَؤُس**; **أَسّاً**. Ve **رجل أَسَّاسٌ**: bozguncu koğucudur. el-Ümevî: etten kalıntı olursa “Ona etten **أَسَيْتُ** **أَسْياً**” denir; yani ona bıraktım; bu, özellikle ettedir. Ve **الأُسُّ**: **الأَثافيّ** arasında külün kalıntısıdır. Ve **الأُسُّ**: yalana süs verendir. Ve **إِسْ إِسْ**: koyunu sürmenin cümlesindendir; onu **أَسَّها** eder, **يَؤُسُّها**; **أَسّاً**. Bazısı dedi: **نَسّاً**. Ve onunla **أَسَّ** etti: onu sürdü ve “**إِسْ إِسْ**” dedi. Ve **إِسْ إِسْ** ve **إِسْ إِسْ**: koyunlara sürmedir; **إِسَّ إِسَّ** gibi. Ve **أُسْ أُسْ**: yılanların rukyelerindendir. el-Leys dedi: rukyeciler yılanı rukye edip onu almak istediklerinde, onlardan biri rukyesinden boşalınca ona “**أُسْ**” der; o da ona boyun eğer ve yumuşar. Hadiste: Ömer, Ebû Mûsâ’ya yazdı: “İnsanlar arasında, yüzünde ve adaletinde **أَسَّسْ**”; yani aralarında eşitle. İbnü’l-Esîr dedi: bu, “**ساس الناسَ يَسوسُهم**”dendir; içindeki hemze ziyadedir. Ve “İnsanlar arasında **آسِ**” diye rivayet olunur; **المُواساة**’dendir.

مقاييس اللغة:
(**أسّ**) hemze ve sîn, asla ve sağlam, sabit şeye delalet eder. O halde **الأُسّ** binanın aslıdır; onun çoğulu **آساس**’tır. Ve tekil için, elifin kısaltılmasıyla **أساس** denir; cem‘ **أُسُسٌ**’dur. Dediler: **الأُسُّ** adamın aslıdır; ve **الأسُّ** zamanın yüzüdür; ve “Bu, **أُسّ الدّهر** üzerine idi” derler. el-Hirmâzî yalancı dedi ([21]):
 Ve bir şerefin **أُسُّ**’u sabit, sağlamdır
 Göğe erişti; dalı uzundur.
Ama **الآس** bu babdan değildir; onun yerinde zikredilmiştir.

القاموس المحيط:
**الأُِسُّ** (üçlü hareke ile): binanın aslıdır; **الأساسِ** ve **الأسسِ** gibi; (harekeli olarak). Ve her şeyin aslı; onun cem‘i **إسَاسٌ**’tır; **عِسَاسٍ** ve **قُذُلٍ** ve **أسبابٍ** gibi. Ve bu, **أُسِّ الدَّهْرِ** üzerine idi (üçlü hareke ile): yani onun eskiliği ve yüzü üzerine. Ve **الأَسُّ**: fesattır; üçlü hareke ile olur; ve öfkelendirmedir; ve arının dışkısıdır; ve evin inşasıdır; ve koyunu sürmedir: **إسْ إسْ** ile; ve ضمّ ile: külün kalanı; ve insanın kalbi; çünkü rahimde ilk oluşandır; ve her şeyden izdir. Ve **الأسيسُ**: bedeldir; ve her şeyin aslıdır. Ve **أُسَيْسٌ** (Zübeyr gibi): Şam’da bir yer adıdır. Ve **التَّأسِيسُ**: evin sınırlarını beyan etmek, temellerini yükseltmek ve aslını bina etmektir.
Kafiyede: revî harfi ile arasında yalnız bir harf bulunan elif’tir; Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:
 “Beni bırak, bir gam için, ey Ümeyme, yoran … ve yıldızları ağır bir geceyi çekiyorum.”
Yahut **التَّأسيسُ**: kafiye harfidir. Ve “Yolun **أُسَّ**’unu al”; bu, bir iz yahut bir dışkı ile yol bulduğunda olur; yol belirginleşince “Yolun **شَرَكَ**’ını al” denir. Ve **أُسْ** (ضمّ ile): yılana söylenen bir kelimedir; o da boyun eğer.

تاج العروس:
أسس
**الأسُّ** (üçlü hareke ile): binanın aslıdır; **الأَساس** ve **الأَسَس** (harekeli) gibi; **الأَساس**’tan kısaltılmıştır. Ve binanın **أُسُّ**’u: başlangıcıdır; o, ortak isimlerdendir. İbn Düreyd inşad etti, dedi: ve onu, Benî’l-Hirmâz’ın yalancısına nispet ederim:
 Ve bir şerefin **أُسُّ**’u sabit, sağlamdır … göğe erişti; dalı uzundur.
Ve insanın **أُسُّ**’u ve **أَسُّه**: aslıdır. Denildi: **الأَسُّ**: her şeyin aslıdır; ondan mesel: “**أَلْصِقوا الحَسَّ بالأَسِّ**”. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: burada **الحَسُّ** (fetha ile) şerdir; **الأَسُّ**: asıldır; der ki: düşmanlık ettiğinizin yahut size düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştırın. Cem‘i **إسَاسٌ** (kesra ile)dir; **عِساسٍ** gibi; **عُسّ**’un (ضمّ ile) cem‘i; ve **قُذُلٍ** (iki ضمّة ile) **قَذال**’ın cem‘i; **سَحابٍ** gibi; ve **أَسبابٍ** **سبب**’in cem‘i; (harekeli). Ve denir: **الآساس** **أَعناق** gibi, **أُسُسٍ**’ün (iki ضمّة ile) cem‘idir; o, cem‘in cem‘idir. Musannifin ibaresi zahirdir; el-Muhkem’de de böyledir; Şeyhimiz رحمه الله’ın iddia ettiği gibi onda müsamaha yoktur. Mecazdan: bu, **أسِّ الدَّهر** üzerine idi (üçlü hareke ile); Zemahşerî artırdı: ve **اسْت الدَهْر**; yani onun eskiliği ve yüzü üzerine. Ve **الأَسّ**: insanlar arasında fesat çıkarmadır; üçlü hareke ile olur; aralarında **أَسَّ** etti, **يؤُسُّ**; **أَسَّاً**. Ve **رجلٌ أَسَّاسٌ**: bozguncu koğucudur. Ru’be dedi:
 “Dedim, işler içinde **أَسَّ** ettiğinde **الأسّاسْ** … ve kötülük eden **المَأّاسْ** fitneyi bindiğinde”
Yani bozguncu onu bozdu. **الأَسُّ** (fetha ile): öfkelendirmedir; fesat manasına yakındır. Bazı nüshalarda **الأَعصاب** vardır; o yanlıştır. **الأَسُّ**: arının dışkısıdır; **أَسَّ** etti, **أَسَّاً**; daha uygun olan, evlerin **أَسِّ**’ine benzetme üzere mecaz olmasıdır. **الأَسُّ**: evin inşasıdır; onu **أَسَّ** etti, **يَؤُسُّها**; **أَسّاً**; ve onu **أَسَّسَها** **تأْسيساً**. **الأَسُّ**: koyunu sürmedir; **إسْ إِسْ** ile; ikisi de kesra ile, sükûn üzere bina edilmiştir; başka bir lugat: ikisi de fetha ile. Ve onunla **أَسَّ** etti: onu sürdüğünde ve “**إسْ إسْ**” dediğinde. **الأُسُّ** (ضمّ ile): **الأَثافِي** arasında külün kalanı. Nâbiga ez-Zübyânî’nin beytinde rivayet olunmuştur:
 “Artık yalnız dikilmiş bir çadırın kalıntıları kaldı … ve **أُسّ** üzerinde kararmışlar ve yıkılmış bir duvar temeli.”
es-Sâğânî dedi: râvilerin çoğu onu bu manada “**على آسٍ**” (medli) diye rivayet eder. **الأُسُّ** (ضمّ ile): insanın kalbidir; çünkü rahimde ilk oluşandır. **الأُسُّ** ayrıca: her şeyden izdir; o, ortak isimlerdendir. **الأَسيسُ** (Emîr gibi): İbnü’l-Aʿrâbî’den, bedeldir. **الأَسيسُ**: her şeyin aslıdır; **الأَسِّ** gibi. **أُسَيْسٌ** (Zübeyr gibi): Şam’da bir yer adıdır; denildi: o, onun doğusunda bir sudur; İmru’ül-Kays onu şiirinde zikretti, dedi:
 “Eğer onları **أُسَيْس** üzerinde bulsaydım … ve kenarda, bize gelişle geldiklerinde.”
Lisân’da böyledir. Dedim: doğru olan, İmru’ül-Kays’ın sözünde **أُسَيْس**’in, Benî ʿÂmir b. Saʿsaʿa diyarında bir mevki adı olmasıdır; ve onun başı:
 “Eğer kavmimin toprağında ölseydim … derdim: ölüm haktır, ebedilik yoktur.”
Şam’ın doğusundaki su olan ise, ʿAdiyy b. er-Riqâʿ’ın sözünde gelmiştir:
 “Velîd bana **أُسَيْس** gününde ihsan etti … içinde zenginlik ve güzellik olan on deveyi.”
İbnü’s-Sikkît onu böyle tefsir etti; Muʿcem’de böyledir. Ve **التَّأْسيسُ**: evin sınırlarını beyan etmek ve temellerini yükseltmektir; el-Leys söyledi. Denildi: onun aslını bina etmektir; onu **أَسَّسَه**; bu, güzel bir **تأْسيس**tir. el-Muhkem’de: kafiyede **التَّأْسيس**: revî harfi ile arasında yalnız bir harf bulunan elif’tir; Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:
 “Beni bırak, bir gam için, ey Ümeyme, yoran … ve yıldızları ağır bir geceyi çekiyorum.”
Kasidenin sonuna kadar bu elif zorunludur. İbn Sîde dedi: Halîl onu böyle adlandırdı: **تأْسيساً**; masdarı ona isim yaptı; bazısı “**أَلِفُ التَّأْسيسِ**” der; bu olunca, isim ve masdarı kastetmesi muhtemeldir. Ve cem‘de “**تأْسيساتٌ**” dediler. Yahut **التَّأْسيسُ**: kafiye’nin, **الدَّخيل**’den önce olan harfidir; kafiye’de ilk parçadır; “**ناصِبِ**”in elifi gibi. İbn Cinnî dedi: **أَلِفُ التَّأْسيس** sanki kafiye’nin elifi gibidir; aslı, duvarın **أُسِّ**’undan ve onun **أَساس**’ından alınmıştır; bu, **أَلِفُ التَّأْسيس**’in önde oluşu, ona itina edilmesi ve korunması sebebiyledir; sanki o, kafiye’nin **أُسُّ**’udur. el-Ezherî’nin bunda, bundan daha geniş bir tahkiki vardır; Tehzîb’de ona müracaat et. Denir: “Yolun **أُسَّ**’unu al”; bu, bir iz yahut bir dışkı ile yol bulduğunda olur; yol belirginleşince “Yolun **شَرَكَ**’ını al” denir. **أُسْ أُسْ** (ضمّ ile): yılana, onu almak için rukye ettiklerinde söylenen bir kelimedir; onlardan biri rukyesinden boşalınca, o ona boyun eğer ve yumuşar; el-Leys söyledi. Ve ona müstedrek olarak: **أَسَّسَ بالحَرْف**: onu **تأْسيساً** kıldı. Ve **الأَساسُ** (Şeddâd gibi): koğucudur. Ve **الأُسُّ**: yalana süs verendir. Ve “Falanın işinin **أَساسُ**’ı yalandır”; bu mecazdır. Ve onların sözü de böyledir: “Kim mülkünü adaletle **يؤَسِّسْ** etmezse onu yıkar.” Ve **أَسيسٌ** (Emîr gibi): Yemen’de bir kaledir; Yâkût söyledi.
