# أسس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أسس

الأُسُّ والأَسَس والأَساس: كل مُبْتَدَإِ شيءٍ. والأُسُّ والأَساس: أَصل البناء، والأَسَسُ مقصور منه، وجمع الأُسِّ إِساس مثل عُسّ وعِساس، وجمع الأَساس أُسس مثل قَذال وقُذُل، وجمع الأَسَس آساس مثل سببٍ وأَسباب. والأَسيس: أَصل كل شيء. وأُسّ الإِنسان: قلبه لأَنه أَول مُتَكَوّن في الرحم، وهو من الأَسماء المشتركة. وأُسُّ البناء: مُبْتَدَؤُه؛ أَنشد ابن دريد، قال: وأَحْسِبُه لكذاب بني الحِرْماز:
وأُسُّ مَجْدٍ ثابتٌ وَطيدُ،
نالَ السماءَ، فَرْعُه مَدِيدُ
وقد أَسَّ البناءَ يَؤُسُّه أَسّاً وأَسَّسَه تأْسيساً، الليث: أَسَّسْت داراً إِذا بنيت حدودها ورفعت من قواعدها، وهذا تأْسيس حسن. وأُسُّ الإِنسان وأَسُّه أَصله، وقيل: هو أَصل كل شيء. وفي المثل: أَلْصِقُوا الحَسَّ بالأَسِّ؛ الحَسُّ في هذا الموضع: الشر، والأَسُّ: الأَصل؛ يقول: أَلْصِقوا الشَّر بأُصول من عاديتم أَو عاداكم. وكان ذلك على أُسِّ الدهر وأَسِّ الدهر وإِسِّ الدهر، ثلاث لغات، أَي على قِدَم الدهر ووجهه، ويقال: على است الدهر. والأَسيسُ: العِوَضُ.التهذيب: والتَّأسيس في الشِّعْر أَلِفٌ تلزم القافية وبينها وبين حرف الروي حرف يجوز كسره ورفعه ونصبه نحو مفاعلن، ويجوز إِبدال هذا الحرف بغيره، وأَما مثل محمد لو جاء في قافية لم يكن فيه حرف تأْسيس حتى يكون نحو مجاهد فالأَلف تأْسيس، وقال أَبو عبيد: الروي حرف القافية نفسها، ومنها التأْسيس؛ وأَنشد:
أَلا طال هذا الليلُ واخْضَلَّ جانِبُه
فالقافية هي الباء والأَلف فيها هي التأْسيس والهاء هي الصلة، ويروى: واخْضَرَّ جانبه؛ قال الليث: وإِن جاء شيء من غير تأْسيس فهو المُؤَسَّس، وهو عيب في الشعر غير أَنه ربما اضطر بعضهم، قال: وأَحسن ما يكون ذلك إِذا كان الحرف الذي بعده مفتوحاً لأَن فتحه يغلب على فتحة الأَلف كأَنها تزال من الوَهم؛ قال العجّاج:
مُبارَكٌ للأَنبياء خاتَمُ،
مُعَلِّمٌ آيَ الهُدى مُعَلَّمُ
ولو قال خاتِم، بكسر التاء، لم يحسن، وقيل: إن لغة العجاج خأْتم، بالهمزة، ولذلك أَجازه، وهو مثل السَّأْسَم، وهي شجرة جاء في قصيدة المِيسَم والسَّأْسَم؛ وفي المحكم: التأْسيس في القافية الحرف الذي قبل الدخيل، وهو أَول جزء في القافية كأَلف ناصب؛ وقيل: التأْسيس في القافية هو الأَلف التي ليس بينها وبين حرف الروي إِلا حرف واحد، كقوله:
كِليني لِهَمٍّ، يا أُمَيْمَة، ناصِبِ
فلا بد من هذه الأَلف إِلى آخر القصيدة. قال ابن سيده: هكذا سماء الخليل تأْسيساً جعل المصدر اسماً له، وبعضهم يقول أَلف التأْسيس، فإِذا كان ذلك احتمل أَن يريد الاسم والمصدر. وقالوا في الجمع: تأْسيسات فهذا يؤْذن بأَن التأْسيس عندهم قد أَجروه مجرى الأَسماء، لأَن الجمع في المصادر ليس بكثير ولا أَصل فيكون هذا محمولاً عليه. قال: ورأى أَهل العروض إِنما تسمحوا بجمعه، وإِلا فإِن الأَصل إِنما هو المصدر، والمصدر قلما يجمع إِلا ما قد حدّ النحويون من المحفوظ كالأَمراض والأَشغال والعقول. وأَسَّسَ بالحرف: جعله تأْسيساً، وإِنما سمي تأْسيساً لأَنه اشتق من أُسِّ الشيء؛ قال ابن جني: أَلف التأْسيس كأَنها أَلف وأَصلها أُخذ من أُسِّ الحائط وأَساسه، وذلك أَن أَلف التأْسيس لتقدّمها والعناية بها والمحافظة عليها كأَنها أُسُّ القافية اشتق
(* قوله «كأنها اس القافية اشتق إلخ»
هكذا في الأصل.) من أَلف التأْسيس، فأَما الفتحة قبلها فجزء منها. والأَسُّ والإِسُّ والأُسُّ: الإِفساد بين الناس، أَسَّ بينهم يَؤُس أَسّاً. ورجل أَسَّاسٌ: نَمّام مفسد.
الأُمَويُّ: إِذا كانت البقية من لحم قيل أَسَيْتُ له من اللحم أَسْياً أَي أَبْقَيْتُ له، وهذا في اللحم خاصة. والأُسُّ: بقية الرَّماد بين الأَثافيّ. والأُسُّ: المُزَيِّن للكذب.
وإِسْ إِسْ: من زجر الشاة، أَسَّها يَؤُسُّها أَسّاً، وقال بعضهم: نَسّاً. وأَسَّ بها: زجرها وقال: إِسْ إِسْ، وإِسْ إِسْ: زجر للغنم كإِسَّ إِسَّ. وأُسْ أُسْ: من رُقى الحَيَّاتِ. قال الليث: الرَّاقون إِذا رقَوا الحية ليأْخذوها ففَرَغَ أَحدُهم من رُقْيَتِه قال لها: أُسْ، فإِنها تخضَع له وتَلين. وفي الحديث: كتب عمر إِلى أَبي موسى: أَسَّسْ بين الناس في وَجْهِك وعَدْلِك أَي سَوِّ بينهم. قال ابن الأَثير: وهو من ساس الناسَ يَسوسُهم، والهمزة فيه زائدة، ويروى: آسِ بين الناس من المُواساة.

### Türkçe

**الأُسُّ** ve **الأَسَس** ve **الأَساس**: her şeyin her başlangıcı. Ve **الأُسُّ** ve **الأَساس**: binanın aslıdır; **الأَسَسُ** onun kısaltılmışıdır; **الأُسِّ**’ün çoğulu **إِساس**’tır; tıpkı **عُسّ** ve **عِساس** gibi. **الأَساس**’ın çoğulu **أُسس**’tür; tıpkı **قَذال** ve **قُذُل** gibi. **الأَسَس**’in çoğulu **آساس**’tır; tıpkı **سببٍ** ve **أَسباب** gibi. Ve **الأَسيس**: her şeyin aslıdır. Ve insanın **أُسّ**’u: kalbidir; çünkü rahimde ilk oluşandır; ve o, ortak isimlerdendir. Ve binanın **أُسُّ**’u: onun başlangıcıdır; İbn Düreyd inşad etti, dedi ki: Ve onu Benî’l-Ḥirmâz’ın yalancısı sanıyorum:
وأُسُّ مَجْدٍ ثابتٌ وَطيدُ،
نالَ السماءَ، فَرْعُه مَدِيدُ

Ve bina **أَسَّ** etti, onu **يَؤُسُّه** **أَسّاً**; ve onu **أَسَّسَه** **تأْسيساً**. el-Leys: **أَسَّسْت** bir evi, sınırlarını bina ettiğinde ve temellerinden yükselttiğinde; ve bu güzel bir **تأْسيس**’tir. Ve insanın **أُسُّ**’u ve **أَسُّه**: onun aslıdır; ve denildi: o, her şeyin aslıdır. Ve meselde: **أَلْصِقُوا الحَسَّ بالأَسِّ**; bu yerde **الحَسُّ**: şerdir; ve **الأَسُّ**: asıldır; der ki: düşmanlık ettiğinizin yahut size düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştırın. Ve bu, **أُسِّ الدهر** üzerine ve **أَسِّ الدهر** üzerine ve **إِسِّ الدهر** üzerine idi; üç lugat; yani zamanın kıdemi ve yüzü üzerine; ve denilir: **است الدهر** üzerine. Ve **الأَسيسُ**: bedeldir.

**التهذيب**: ve şiirde **التَّأسيس**: kafiyeye lâzım olan bir **أَلِفٌ**’tir; onunla **حرف الروي** arasında, kırılması, رفعı ve nasbı câiz olan bir harf vardır; **مفاعلن** gibi. Ve bu harfin başkasıyla değiştirilmesi câizdir. Ama **محمد** gibi bir şey kafiye içinde gelse, **مجاهد** gibi oluncaya kadar onda **حرف تأْسيس** olmaz; o hâlde **الأَلف** **تأْسيس**’tir. Ve Ebû Ubeyd dedi: **الروي** kafenin bizzat harfidir; ve ondan **التأْسيس** vardır; ve inşad etti:
أَلا طال هذا الليلُ واخْضَلَّ جانِبُه

Böylece kafiye **الباء**’dır; içindeki **الأَلف** **التأْسيس**’tir; ve **الهاء** **الصلة**’dir. Ve rivayet olunur: **واخْضَرَّ جانبه**. el-Leys dedi: ve eğer **تأْسيس**’siz bir şey gelirse o **المُؤَسَّس**’tir; ve o, şiirde bir ayıptır; ancak şu var ki bazen bazıları zaruret görmüştür. Dedi: ve bunun en güzeli, ondan sonraki harf meftûh olduğunda olur; çünkü onun fethi, **الأَلف**’in fethine galip gelir; sanki o, vehimden giderilmiş olur. el-‘Accâc dedi:
مُبارَكٌ للأَنبياء خاتَمُ،
مُعَلِّمٌ آيَ الهُدى مُعَلَّمُ

Ve eğer **خاتِم** deseydi, **التاء**’yı kesre ile, güzel olmazdı. Ve denildi: el-‘Accâc’ın lugatı **خأْتم**’dir, hemze ile; bu yüzden onu câiz gördü; ve o, **السَّأْسَم** gibidir; ve o, bir ağaçtır; **المِيسَم** ve **السَّأْسَم** kasidesinde gelmiştir. Ve **المحكم**’de: kafiyede **التأْسيس** **الدخيل**’den önceki harftir; ve o, kafiyede ilk parçadır; **ناصب**’ın **أَلف**’i gibi. Ve denildi: kafiyede **التأْسيس**: onunla **حرف الروي** arasında yalnız bir harf bulunan **الأَلف**’tir; onun sözü gibi:
كِليني لِهَمٍّ، يا أُمَيْمَة، ناصِبِ

Böylece bu **الأَلف**’ten kasidenin sonuna kadar mutlaka vardır. İbn Sîde dedi: Halîl’in bunu **تأْسيساً** adlandırması böyledir; masdarı ona isim kıldı. Ve bazısı **أَلف التأْسيس** der; böyle olunca, ismi ve masdarı kastetmesi muhtemel olur. Ve cem‘de dediler: **تأْسيسات**; bu, onlara göre **التأْسيس**’i isimler yürüyüşüne yürüttüklerine işaret eder; çünkü masdarlarda cem‘ çok değildir ve asıl değildir; böylece bu, onun üzerine hamledilmiş olur. Dedi: ve arûz ehli ancak onun cem‘inde müsamaha ettiler; yoksa asıl ancak masdardır; ve masdar, nahivcilerin mahfuzdan sınırlandırdığı şeyler dışında pek az cem‘ olunur; **الأَمراض** ve **الأَشغال** ve **العقول** gibi.

Ve harfle **أَسَّسَ**: onu **تأْسيساً** kıldı. Ve ancak **تأْسيساً** diye adlandırıldı; çünkü o, şeyin **أُسِّ**’ünden türetilmiştir. İbn Cinnî dedi: **أَلف التأْسيس** sanki bir **أَلف**’tir; ve aslı, duvarın **أُسِّ**’ünden ve onun **أَساس**’ından alınmıştır; bu, **أَلف التأْسيس**’in öne geçmesi, ona itina edilmesi ve onun korunması sebebiyledir; sanki o, kafenin **أُسُّ**’udur; **أَلف التأْسيس**’ten türetildi
(* قوله «كأنها اس القافية اشتق إلخ»
هكذا في الأصل.) ; ona gelince, ondan önceki fetha, onun bir parçasıdır.

Ve **الأَسُّ** ve **الإِسُّ** ve **الأُسُّ**: insanlar arasında ifsattır; aralarında **أَسَّ** etti, **يَؤُس** **أَسّاً**. Ve **أَسَّاسٌ** bir adam: fesatçı nemmâmdır.

el-Ümevî: eğer etten bakiye olursa, **أَسَيْتُ** ona etten **أَسْياً** denilir; yani ona bıraktım; ve bu, yalnız et hakkındadır. Ve **الأُسُّ**: **الأَثافيّ** arasında külün bakiyesidir. Ve **الأُسُّ**: yalana süs verendir.

Ve **إِسْ إِسْ**: koyunu sürmekten; onu **أَسَّ** etti, onu **يَؤُسُّها** **أَسّاً**. Ve bazısı dedi: **نَسّاً**. Ve onunla **أَسَّ** etti: onu sürdü ve dedi: **إِسْ إِسْ**. Ve **إِسْ إِسْ**: koyun için bir sürüştür; **إِسَّ إِسَّ** gibi. Ve **أُسْ أُسْ**: yılanların rukyelerindendir. el-Leys dedi: rukyeciler yılanı almak için ona rukye yaptıklarında, onlardan biri rukyesinden boşalınca ona: **أُسْ** der; böylece o, ona boyun eğer ve yumuşar. Ve hadiste: Ömer, Ebû Mûsâ’ya yazdı: insanların arasında yüzünde ve adlinde **أَسَّسْ** et; yani aralarında eşitle. İbnü’l-Esîr dedi: ve o, **ساس الناسَ يَسوسُهم**’dendir; ve içindeki hemze zâiddir. Ve rivayet olunur: **آسِ** insanlar arasında; **المُواساة**’dan.
