# أسس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أسس

الأس، مثلثة: أصل البناء، كالأساس والأسس، محركة مقصور من الأساس. وأس البناء مبتدؤه، وهو من الأسماء المشتركة، وأنشد ابن دريد، قال: وأحسبه لكذاب بني الحرماز:
  وأس مجد ثابت وطـيد                      نال السماء فرعه مديد

  وأس الإنسان وأسه: أصله. قيل: الأس: أصل كل شيء، ومنه المثل: ألصقوا الحس بالأس. قال ابن الأعرابي: الحس، بالفتح، هنا الشر، والأس: الأصل، يقول: ألصقوا الشر بأصول من عاديتم أو عاداكم. ج إساس، بالكسر، كعساس، جمع عس، بالضم، وقذل، بضمتين جمع قذال كسحاب، وأسباب، جمع سبب محركة. ويقال: إن الآساس كأعناق، جمع أسس، بضمتين، فهو جمع الجمع. وعبارة المصنف ظاهرة، ومثله في المحكم ولا تسامح فيها، كما ادعاه شيخنا، رحمه الله. من المجاز: كان ذلك على أس الدهر، مثلثة، وزاد الزمخشري: واست الدهر، أي على قدمه ووجهه. والأس: الإفساد بين الناس، ويثلث، أس بينهم يؤس أسا. ورجل أساس: نمام مفسد، قال رؤبة:
  وقلت إذ أس الأمور الأسـاس                      وركب الشغب المسيء المأاس أي أفسدها المفسد. الأس، بالفتح: الإغضاب، هو قريب من معنى الإفساد، وفي بعض النسخ الأعصاب وهو غلط. الأس: سلح النحل، وقد أس أسا، والأشبه أن يكون مجازا، على التشبيه بأس البيوت. الأس: بناء الدار، أسها يؤسها أسا، وأسسها تأسيسا. الأس: زجر الشاة بإس إس، بكسرهما، مبني على السكون، ولغة أخرى بفتحهما. وقد أس بها، إذا زجرها وقال: إس إس. الأس، بالضم: باقي الرماد، بين الأثافي، وقد روي في بيت النابغة الذبياني:
  فلم يبق إلا آل خيم منـصـب                      وسفع على أس ونؤي معثلب قال الصاغاني: وأكثر الرواة يروونه: على آس، ممدودا بهذا المعنى. الأس، بالضم: قلب الإنسان، خص به لأنه أول متكون في الرحم. الأس أيضا: الأثر من كل شيء، وهو من الأسماء المشتركة. والأسيس، كأمير: العوض، عن ابن الأعرابي. الأسيس، أصل كل شيء كالأس. أسيس، كزبير: ع، بدمشق، قيل: هو ماء شرقيها، وقد ذكره امرؤ القيس في شعره فقال:
  ولو وافقتهن على أسـيس                      وحافة إذ وردن بنا ورودا هكذا في اللسان. قلت: والصواب أن أسيسا في قول امرئ القيس اسم موضع في بلاد بني عامر بن صعصعة، وأوله:
  فلو أني هلكت بأرض قومي                      لقلت الموت حق لا خلـودا وأما الذي هو ماء شرقي دمشق فقد جاء في قول عدي بن الرقاع:
  قد حباني الوليد يوم أسيس                      بعشار فيها غنى وبهـاء هكذا فسره ابن السكيت، كذا في المعجم. والتأسيس: بيان حدود الدار، ورفع قواعدها. قاله الليث. قيل: هو بناء أصلها، وقد أسسه، وهذا تأسيس حسن. في المحكم: التأسيس في القافية: الألف التي ليس بينها وبين حرف الروي إلا حرف واحد، كقول النابغة الذبياني:
  كليني لهم يا أميمة ناصـب                      وليل أقاسيه بطئ الكواكب

  فلا بد من هذه الألف إلى آخر القصيدة. قال ابن سيده: هكذا أسماه الخليل تأسيسا، جعل المصدر اسما له، وبعضهم يقول: ألف التأسيس، فإذا كان ذلك احتمل أن يريد الاسم والمصدر، وقالوا في الجمع: تأسيسات. أو التأسيس: هو حرف القافية الذي هو قبل الدخيل، وهو أول جزء في القافية، كألف ناصب. وقال ابن جني: ألف التأسيس كأنها ألف القافية، وأصلها أخذ من أس الحائط وأساسه، وذلك أن ألف التأسيس لتقدمها والعناية بها والمحافظة عليها كأنها أس القافية، وللأزهري فيه تحقيق أبسط من هذا، فراجعه في التهذيب. يقال: خذ أس الطريق، وذلك إذا اهتديت بأثر أو بعر، فإذا استبان الطريق قيل: خذ شرك الطريق. أس أس بالضم: كلمة تقال للحية إذا رقوها، ليأخذوها ففرغ أحدهم من رقيته، فتخضع له وتلين. قاله الليث. ومما يستدرك عليه: أسس بالحرف: جعله تأسيسا. والأساس كشداد: النمام. والأس: المزين للكذب. وفلان أساس أمره الكذب، وهو مجاز. وكذا قولهم: من لم يؤسس ملكه بالعدل هدمه. وأسيس، كأمير: حصن باليمن، قاله ياقوت.

### Türkçe

**الأس**، مثلثة: yapının aslıdır; **الأساس** ve **الأسس** gibi; harekeli, **الأساس**’tan maksûr bir isimdir. Ve yapının **أس**’u onun başlangıcıdır; ve o müşterek isimlerdendir. İbn Düreyd inşâd etti, dedi: ve onu Benî’l-Hırmâz’ın yalancısı için sanırım:
  Ve bir şeref **أس**’u, sabit, sağlam                      göğe erişti, dalı uzundur

**أس**’u insanın ve onun **أَسُّه**’si: onun aslıdır. Denildi: **الأس**: her şeyin aslıdır; ve ondan mesel: **ألصقوا الحس بالأس**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحس** (fetha ile) burada şerdir; ve **الأس**: asıldır; der ki: düşmanlık ettiğinizin yahut size düşmanlık edenin asıllarına şerri yapıştırın. Çoğulu **إساس** (kesra ile), **عساس** gibi, **عس**’ın (damme ile) cem‘i; ve **قذل** (iki damme ile) **قذال**’ın cem‘i, **سحاب** gibi; ve **أسباب**, harekeli **سبب**’in cem‘i. Ve denilir: **الآساس** **أعناق** gibi, **أسس**’ün (iki damme ile) cem‘idir; o halde cem‘in cem‘idir. Musannifin ibaresi zahirdir; ve onun gibisi **المحكم**’dedir ve onda müsamaha yoktur; şeyhimiz, رحمه الله, iddia ettiği gibi değil. Mecazdan: bu, **أس**’u üzere idi **الدهر**’in, مثلثة; ve Zemahşerî ziyade etti: ve **أست الدهر**; yani onun kıdemi ve yüzü üzere. Ve **الأس**: insanlar arasında ifsaddır; ve üçlenir; aralarında **أس** etti, **يؤس** **أسا**. Ve **أساس** adam: nemmâm, müfsid; Rü’be dedi:
  Ve dedim, işlerin **الأساس**’ı **أس** ettiğinde                      ve kötü **المأاس** şeğabı bindiğinde yani müfsid onu ifsad etti.

**الأس** (fetha ile): öfkelendirmedir; o, ifsad manasına yakındır. Ve bazı nüshalarda **الأعصاب** vardır; o yanlıştır. **الأس**: arının dışkısıdır; ve **أس** etti **أسا**; ve daha uygun olan, mecaz olmasıdır; evlerin **أس**’una benzetme üzere. **الأس**: evin binasıdır; onun **أس**’unu **يؤسها** **أسا**; ve onu **أسسها** **تأسيسا**. **الأس**: koyunu **إس إس** ile (ikisi de kesra ile), sükûn üzere mebnî, azarlamaktır; ve başka bir dilde ikisini fetha ile. Ve onunla **أس** etti; koyunu azarladığı ve “**إس إس**” dediği vakit.

**الأس** (damme ile): külün kalanı, **الأثافي** arasında. Ve Nâbiga ez-Zübyânî’nin beytinde rivayet olunmuştur:
  Artık kalmadı, ancak dikilmiş çadırın âli                      ve **أس** üzerine karaltı ve yıkılmış **نؤي**

Sâgânî dedi: râvîlerin çoğu onu “**آس** üzere” diye rivayet eder; bu manada, memdûd. **الأس** (damme ile): insanın kalbidir; ona tahsis edildi; çünkü rahimde ilk teşekkül edendir. **الأس** ayrıca: her şeyden eser/izdir; ve o müşterek isimlerdendir. **الأسيس**، كأمير: bedeldir/ivazdır; İbnü’l-A‘râbî’den. **الأسيس**: her şeyin aslıdır, **الأس** gibi. **أسيس**، كزبير: Şam’da bir yer; denildi: onun doğusundaki bir sudur; ve İmru’ül-Kays onu şiirinde zikretti, dedi:
  Ve eğer onlara **أسيس** üzerinde rastlasaydın                      ve bir kenar, bize varışla vardıklarında

Böylece **اللسان**’dadır. Dedim: ve doğru olan, İmru’ül-Kays’ın sözünde **أسيسا**’nın Benî Âmir b. Sa‘sa‘a beldelerinde bir mevki adı olmasıdır; ve onun evveli:
  Eğer kavmimin toprağında helâk olsaydım                      derdim: ölüm haktır, ebedîlik yoktur

Şam’ın doğusundaki su olan ise, ‘Adiyy b. er-Riqâ‘ın sözünde gelmiştir:
  Velîd bana **أسيس** gününde ihsan etti                      içinde zenginlik ve güzellik olan on deveyi

Böylece onu İbnü’s-Sikkît tefsir etti; **المعجم**’de böyle. Ve **التأسيس**: evin sınırlarını beyan etmek ve onun kaidelerini yükseltmektir. Bunu Leys söyledi. Denildi: o, aslını bina etmektir; ve onu **أسسه**; ve bu güzel bir **تأسيس**’tir. **المحكم**’de: kafiyede **التأسيس**: onunla **حرف الروي** arasında yalnız bir harf bulunan eliftir; Nâbiga ez-Zübyânî’nin sözü gibi:
  Beni onlara bırak, ey Ümeyme, yorgun                      ve yıldızları ağır olan bir geceyi çekerim

O halde bu elif, kasidenin sonuna kadar zaruridir. İbn Sîde dedi: Halîl onu böylece **تأسيسا** diye adlandırdı; masdarı ona isim yaptı. Ve bazısı der ki: **ألف التأسيس**; bu olunca, isim ve masdarı kastetmesi muhtemel olur. Ve cem‘de dediler: **تأسيسات**. Yahut **التأسيس**: **الدخيل**’den önce olan kafiye harfidir; ve o, kafiyede ilk cüzdür; **ناصب**’ın elifi gibi. İbn Cinnî dedi: **ألف التأسيس** sanki kafiye elifi gibidir; ve onun aslı, duvarın **أس**’undan ve **أساس**’ından alınmıştır; çünkü **ألف التأسيس**’in öne geçmesi ve ona itina edilmesi ve onun korunması, sanki o kafiye **أس**’u gibidir. Ve Ezherî’nin onda bundan daha geniş bir tahkiki vardır; onu **التهذيب**’de gözden geçir. Denilir: yolun **أس**’unu al; bu, bir iz yahut tezekle hidayet bulduğun vakittir; yol belirginleşince denilir: yolun **شرك**’ini al.

**أس أس** (damme ile): yılanı rukye ettiklerinde ona söylenen bir kelimedir; onu almak için; onlardan biri rukyesinden boşalınca, ona boyun eğer ve yumuşar. Bunu Leys söyledi.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أسس** harf ile: onu **تأسيسا** kıldı. Ve **الأساس**، كشداد: nemmâmdır. Ve **الأس**: yalana süs veren/bezeyen kimsedir. Ve falan kimsenin işinin **أساس**’ı yalandır; ve o mecazdır. Ve yine onların sözü: kim mülkünü adaletle **يؤسس** etmezse onu yıkar. Ve **أسيس**، كأمير: Yemen’de bir hisardır; bunu Yâkût söyledi.
