# أسف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أسف

الأسف، محركة: أشد الحزن، وقد أسف على ما فاته، كفرح كما في الصحاح، والاسم أسافة كسحابة، وأسف عليه: غضب فهو أسف، ككتف، ومنه قوله تعالى: )غضبان أسفا، قال شيخنا: وقيده بعضهم بأنه الحزن مع ما فات، لا مطلقا، وقال الراغب: حقيفقة الأسف: ثوران دم القلب شهوة الانتقام، فمتى كان ذلك على من دونه انتشر وصار غضبا، ومتى كان على من فوقه انقبض فصار حزنا، ولذلك سئل ابن عباس عن الحزن والغضب، فقال: مخرجهما واحد، واللفظ مختلف، فمن نازع من لا يقوى عليه أظهر غيظا وغضبا، ومن نازع من لا يقوى عليه حزنا وجزعا، ولهذه قال الشاعر:
  فحزن كل أخي حزن أخو الغضب وسئل النبي صلى الله عليه وسلم عن موت الفجأة، فقال: )راحة للمؤمن، وأخذة أسف للكافر( ويروي: أسف، ككتف، أي أخذة سخط، أو أخذة ساخط وذلك لأن الغضبان لا يخلو من حزن ولهف، فقيل له: أسف، ثم كثر حتى استعمل في موضع لا مجال للحزن فيه، وهذه الإضافة بمعنى من، كخاتم فضة، وتكون بمعنى في، كقول صدق، ووعد حق، وقال ابن الأنباري: أسف فلان على كذا وكذا، وتأسف، وهو متأسف على ما فاته، فيه قولان: أحدهما: أن يكون المعنى حزن على ما فاته؛ لأن الأسف عند العرب الحزن، وقيل: أشد الحزن، وقال الضحاك في قوله تعالى: )إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا(: أي جزعا، وقال قتادة، أسفا أي غضبا، وقوله عز وجل: )يا أسفى على يوسف( أي: يا جزعاه.
 والأسيف، كأمير: الأجير لذله، قاله المبرد، وهو قول ابن السكيت أيضا.
 الأسيف الحزين المتلهف على ما فات، قال ابن السكيت: الأسيف: العبد نقله الجوهري، والجمع: الأسفاء، قال الليث: لأنه مقهور محزون، وأنشد:
  كثر الآناس فيمـا بـينـهـم                      من أسيف يبتغي الخير وحر والاسم الأسافة، كسحابة. والأسيف أيضا: الشيخ الفاني والجمع الأسفاء، ومنه الحديث: )فنهى عن قتل الأسفاء( ويروي: العسفاء والوصفاء، وفي حديث آخر: )لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا(.
 الأسيف أيضا: الرجل السريع الحزن، والرقيق القلب، كالأسوف، كصبور، ومنه قول عائشة رضي الله عنها: إن أبا بكر رجل أسيف، )إذا قام لم يسمع من البكاء(.
 الأسيف أيضا: من لا يكاد يسمن.

  من المجاز: أرض أسيفة، بينة الأسافة: لا تكاد تنبت شيئا، كما في الصحاح، وفي الأساس لا تموج بالنبات. وأسافة، ككناسة، وسحابة: رقيقة، أو لا تنبت، أو أرض أسفة بينة الأسافة لا تكاد تنبت.
 وكسحابة: قبيلة من العرب، قال جندل بن المثنى الطهوي:
  تحفها أسافة وجمعر
  وخلة قردانها تنشر جمعر أيضا: قبيلة، وقد ذكر في محله، وقال الفراء: أسافة هنا مصدر أسفت الأرض، إذا قل نبتها، والجمعر: الحجارة المجموعة.
 أسف كأسد: ة بالنهروان من أعمال بغداد بقرب إسكاف، ينسب إليها مسعود بن جامع، أبو الحسن البصري الأسفي حدث ببغداد عن الحسين بن طلحة النعالي، وعنه أبو محمد عبد الله ابن أحمد بن محمد الخشاب، المتوفي سنة 540.
 وياسوف: ة قرب نابلس.
 وأسفي: بفتحتين هكذا في سائر النسخ، والصواب في ضبطه بكسر الفاء، كما في المعجم لياقوت: د، بأقصى المغرب بالعدوة، على ساحل البحر المحيط.
 وأسفونا، بالضم، وضبطه ياقوت بالفتح: ة، قرب المعرة وهو حصن افتتحه محمود بن نصر بن صالح بن مرداس الكلابي، فقال أبو يعلى عبد الباقي بن أبي حصين يمدحه ويذكره:
  عداتك منك	 في وجل وخوف                      يريدون المعاقل أن تصونـا
  فظلوا حول أسفونا كـقـوم                      أتي فيهم فظلو آسـفـينـا وهو خراب اليوم.
 إساف، ككتاب هكذا ضبطه الجوهري، والصاغاني، وياقوت، زاد ابن الأثير: أساف، مثل سحاب: صنم وضعه عمرو بن لحي الخزاعي على الصفا، ونائلة على المروة، وكانا لقريش وكان يذبح عليهما تجاه الكعبة كما في الصحاح أوهما رجلان من جرهم: إساف بن عمرو، ونائلة بنت سهل، فجرا في الكعبة وقيل: أحدثا فيها فمسخا حجرين، فعبدتهما قريش هكذا زعم بعضهم، كما في الصحاح. قلت: وهو قول ابن إسحاق، قال: وقيل: هما إساف بن يعلى، ونائلة بنت ذئب، وقيل: بنت زقيل، وإنهما زنيا في الكعبة، فمسخا، فنصبا عند الكعبة، فأمر عمرو بن لحي بعبادتهما، ثم حولهما قصي، فجعل أحدهما بلصق البيت، والآخر بزمزم، وكانت الجاهلية تتمسح بهما.
 وأما كونهما من جرهم، فقال أبو المنذر هشام بن محمد: حدثني أبي عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله عنهم، أن إسافا: رجل من جرهم، يقال: إساف بن يعلى، ونائلة بنت زيد، من جرهم، وكان يتعشقها من أرض اليمن، فأقبلا حاجين، فدخلا الكعبة، فوجدا غفلة من الناس، وخلوة من البيت، ففجرا، فمسخا، فأصبحوا فوجدوهما ممسوخين، فأخرجوهما فوضعوهما موضعهما، فعبدتهما خزاعة وقريش، ومن حج البيت بعد من العرب.
 قال هشام: إنما وضعا عند الكعبة ليتعظ بهما الناس، فلما طال مكثهما، وعبدت الأصنام، عبدا معها، وكان أحدهما بلصق الكعبة، ولهما يقول أبو طالب - وهو يحلف بهما حين تحالفت قريش، على بني حاشم-:
  أحضرت عند البيت رهطي ومعشريوأمسكت من أثوابه بالوصائل
  وحيث ينيخ الأشعرون ركابهم                      بمـفـضـى الــســـيول مـــن إســـاف ونـــائل

  فكانا على ذلك إلى أن كسرهما رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم الفتح فيما كسر من الأصنام. قال: ياقوت: وجاء في بعض أحاديث مسلم أنهما كانا بشط البحر، وكانت الأنصار في الجاهلية تهل لهما، وهو وهم، والصحيح أن التي كانت بشط البحر مناة الطاغية.
 وإساف بن إنمار، وإساف ابن نهيك، أو هو نهيك بن إساف، ككتاب ابن عدي الأوسي الحارثي: صحابيان، الصواب أن الأخير له شعر ولا صحبة له، كما في معجم الذهبي.
 وأسفه: أغضبه، هكذا في سائر النسخ، من حد ضرب، والصواب: آسفه بالمد، كما في العباب، واللسان، ومنه قوله تعالى )فلما آسفونا انتقمنا منهم( أي أغضبونا.
 ويوسف، وقد يهمز، وتثلث سينهما أي: مع الهمز وغيره، ونص الجوهري: قال الفراء: يوسف ويوسف ويوسف، ثلاث لغات، وحكى فيه الهمز أيضا، انتهى.
 وقرأ طلحة بن مصرف: )لقد كان في يؤسف( بالهمز وكسر السين، كما في العباب، وهو الكريم ابن الكريم ابن الكريم ابن الكريم يوسف بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم عليهم السلام يوسف بن عبد الله بن سلام، أجلسه النبي صلى الله عليه وسلم في حجره، وسماه ومسح رأسه، ويوسف الفهري، روى عنه ابنه يزيد في قصة جريح، بخبر باطل: صحابيان.
 وأما يوسف الأنصاري الذي روى له ابن قانع في معجمه، فالصواب فيه سهل بن حنيف.
 وتأسف عليه: تلهف، وقد تقدم عن ابن الأنباري ما فيه غنية عن ذكره ثانيا.
 وقال أحمد بن حواس: كان ابن المبارك يتأسف على سفيان الثوري، ويقول: لم لم أطرح نفسي بين يدي سفيان? ما كنت أصنع بفلان وفلان?: ومما يستدرك عليه: رجل أسفان وآسف، كحنان، وناصر: محزون وغضبان، وكذلك الأسيف.
 والأسيف أيضا: الأسير، وبه فسر قول الأعشي:
  أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا يقول: هو أسير قد غلت يده، فجرح الغل يده.
 والأسيفة: الأمة.
 وآسفه: أحزنه.
 وتأسفت يده: تشعثت، وهو مجاز.
 وإساف ككتاب: اسم اليم الذي غرق في فرعون وجنوده، عن الزجاج، قال: وهو بناحية مصر.
 وخالد، وخبيب، وكليب، بنو إساف الجهني، صحابيون، الأول شهد فتح مكة، وقتل بالقادسية.

### Türkçe

**الأسف**، harekeli: en şiddetli hüzün; ve kaçırdığı şeye **أسف** etti; **فرح** gibi, **الصحاح**’ta olduğu üzere; isim **أسافة**’dir, **سحابة** gibi. Ve ona **أسف** etti: öfkelendi; o hâlde o **أسف**’tir, **كتف** gibi. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: (**غضبان أسفا**). Şeyhimiz dedi ki: Bazıları onu, “kaçırılan şeyle birlikte olan hüzün” diye kayıtladı; mutlak olarak değil. **الراغب** dedi ki: **الأسف**’in hakikati: intikam arzusuyla kalp kanının coşmasıdır; bu, kendisinden aşağı olana karşı olursa yayılır ve öfke olur; kendisinden yukarı olana karşı olursa büzülür de hüzün olur. Bu sebeple İbn Abbas’a hüzün ve öfke soruldu; dedi ki: “İkisinin çıkışı birdir, lafız farklıdır; kendisine güç yetiremeyeceği kimseyle çekişen, kinini ve öfkesini açığa vurur; kendisine güç yetireceği kimseyle çekişen ise hüzün ve sızlanma (gösterir).” Bu yüzden şair dedi ki:

  فحزن كل أخي حزن أخو الغضب

Ve Peygamber’e صلى الله عليه وسلم ani ölüm soruldu; dedi ki: (**راحة للمؤمن، وأخذة أسف للكافر**) ve şöyle rivayet edilir: **أسف**، **كتف** gibi; yani bir hoşnutsuzluk yakalaması; yahut hoşnutsuz olanın yakalaması. Bu, çünkü öfkeli kimse hüzün ve iç yanmasından hâlî olmaz; ona **أسف** denildi; sonra çoğaldı da, hüzne yer olmayan bir yerde kullanıldı. Bu izafet “-den/-dan” manasınadır; **خاتم فضة** gibi; ve “-de/-da” manasında olur; **قول صدق** ve **وعد حق** sözü gibi. İbnü’l-Enbârî dedi ki: Falan kimse şu ve şu üzerine **أسف** etti; ve **تأسف** etti; o, kaçırdığı şeye **متأسف**’tir; bunda iki söz vardır: birincisi: mananın, kaçırdığı şeye hüzünlenmesi olmasıdır; çünkü **الأسف** Araplar katında hüzündür; ve “en şiddetli hüzün” denildi. **الضحاك**, Yüce Allah’ın sözü (**إن لم يؤمنوا بهذا الحديث أسفا**) hakkında dedi ki: yani sızlanma. **قتادة** dedi: **أسفا** yani öfke. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: (**يا أسفى على يوسف**) yani: “ey sızlanmam!”

**الأسيف**، **أمير** gibi: zilletinden dolayı ücretli işçi; bunu **المبرد** söyledi; bu, İbnü’s-Sikkît’in de sözüdür.

**الأسيف**: kaçırılan şeye hüzünlenen, içi yanan. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الأسيف**: köle; bunu **الجوهري** nakletti. Çoğulu: **الأسفاء**. **الليث** dedi ki: çünkü o, kahredilmiş, hüzünlüdür. Ve şu beyit okundu:

  كثر الآناس فيمـا بـينـهـم                      من أسيف يبتغي الخير وحر

İsim **الأسافة**’dir, **سحابة** gibi. Ve **الأسيف** ayrıca: tükenmiş ihtiyar; çoğulu **الأسفاء**. Ondan hadis: (**فنهى عن قتل الأسفاء**) ve şöyle rivayet edilir: **العسفاء** ve **الوصفاء**. Başka bir hadiste: (**لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا**).

**الأسيف** ayrıca: çabuk hüzünlenen adam; ve ince kalpli; **الأسوف** gibi, **صبور** gibi. Ondan, Âişe رضي الله عنها’nın sözü: “Ebû Bekir **أسيف** bir adamdır; (**إذا قام لم يسمع من البكاء**).”

**الأسيف** ayrıca: neredeyse hiç semirmeyen kimse.

Mecazdan: **أرض أسيفة**; **الأسافة**’si açık olan: neredeyse hiçbir şey bitirmez; **الصحاح**’ta olduğu üzere. **الأساس**’ta: bitkiyle dalgalanmaz. Ve **أسافة**، **كناسة** ve **سحابة** gibi: ince; yahut bitirmez; yahut **أرض أسفة**; **الأسافة**’si açık olan; neredeyse bitirmez.

Ve **سحابة** gibi: Araplardan bir kabile. Cündel b. el-Müsennâ et-Tahavî dedi ki:

  تحفها أسافة وجمعر
  وخلة قردانها تنشر

**جمعر** da bir kabiledir; yerinde zikredilmiştir. **الفراء** dedi ki: Burada **أسافة**, “toprağın **أسفت** etmesi”nin masdarıdır; yani bitkisinin az olması. **الجمعر**: toplanmış taşlardır.

**أسف**، **أسد** gibi: Bağdat amellerinden Nehrevan’da, İskâf yakınında bir yer; ona nispet edilir: Mes‘ûd b. Câmi‘, Ebû’l-Hasen el-Basrî el-**أسفي**; Bağdat’ta el-Hüseyn b. Talha en-Ne‘âlî’den hadis rivayet etti; ondan da Ebû Muhammed Abdullah b. Ahmed b. Muhammed el-Haşşâb; vefatı 540 senesi.

Ve **ياسوف**: Nablus yakınında bir yer.

Ve **أسفي**: iki fetha ile; bütün nüshalarda böyle; doğrusu, fâ’nın kesresiyle ضبط edilmesidir; Yâkût’un **المعجم**’inde olduğu gibi: en uzak Mağrib’de, el-‘Udve’de, Atlas Okyanusu sahilinde bir belde.

Ve **أسفونا**, damme ile; Yâkût onu fetha ile ضبط etti: Ma‘arra yakınında bir yer; Mahmûd b. Nasr b. Sâlih b. Mirdâs el-Kilâbî’nin fethettiği bir hisardır. Ebû Ya‘lâ Abdülbâkî b. Ebî Husayn onu överek ve onu anarak dedi ki:

  عداتك منك	 في وجل وخوف                      يريدون المعاقل أن تصونـا
  فظلوا حول أسفونا كـقـوم                      أتي فيهم فظلو آسـفـينـا

Bugün haraptır.

**إساف**، **كتاب** gibi; bunu **الجوهري** ve **الصاغاني** ve Yâkût böyle ضبط etti. İbnü’l-Esîr artırdı: **أساف**، **سحاب** gibi: Safâ üzerine **عمرو بن لحي الخزاعي**’nin koyduğu bir put; ve **نائلة** Merve üzerine; ikisi Kureyş’indir; **الصحاح**’ta olduğu üzere, Kâbe’nin karşısında onların üzerinde kurban kesilirdi. Yahut ikisi Cürhüm’den iki adamdı: **إساف بن عمرو** ve **نائلة بنت سهل**; Kâbe’de fuhuş yaptılar; ve “orada bir şey ihdas ettiler” denildi; iki taşa çevrildiler; Kureyş de onlara ibadet etti; bazıları böyle zannetmiştir; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Dedim ki: Bu, İbn İshâk’ın sözüdür. Dedi ki: Ve denildi ki: İkisi **إساف بن يعلى** ve **نائلة بنت ذئب**’dir; ve denildi ki: **بنت زقيل**; ve ikisi Kâbe’de zina ettiler; taşa çevrildiler; Kâbe yanında dikildiler; **عمرو بن لحي** onlara ibadeti emretti; sonra **قصي** onları nakletti; birini evin bitişiğine, ötekini Zemzem’e koydu; câhiliye onlarla teberrük için el sürerdi.

İkisinin Cürhüm’den oluşuna gelince: Ebû’l-Münzir Hişâm b. Muhammed dedi ki: Babam bana, Ebû Sâlih’ten, İbn Abbas رضي الله عنهم’den rivayetle anlattı: **إسافا**: Cürhüm’den bir adamdır; ona **إساف بن يعلى** denir; ve **نائلة بنت زيد**; Cürhüm’dendir. Yemen diyarından onu severdi; ikisi hacı olarak geldiler; Kâbe’ye girdiler; insanlardan bir gaflet ve evden bir halvet buldular; fuhuş yaptılar; taşa çevrildiler; sabahladılar da onları taşa çevrilmiş buldular; onları çıkardılar ve yerlerine koydular; Huzâa ve Kureyş ve Araplardan evin haccını yapan kimse onlara ibadet etti.

Hişâm dedi ki: İkisi, insanların ibret alması için Kâbe yanında konuldu; ikisinin kalışı uzayınca ve putlara ibadet edilince, onlarla birlikte onlara da ibadet edildi. İkisinden biri Kâbe’ye bitişikti. Ebû Tâlib’in —Kureyş Benî Hâşim’e karşı antlaştığında, onlarla yemin ederken— onlar hakkında söylediği:

  أحضرت عند البيت رهطي ومعشريوأمسكت من أثوابه بالوصائل
  وحيث ينيخ الأشعرون ركابهم                      بمـفـضـى الــســـيول مـــن إســـاف ونـــائل

Böylece ikisi, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in fetih günü putlardan kırdığı şeyler içinde onları kırmasına kadar bunun üzere idiler. Dedi: Yakut: Müslim’in bazı hadislerinde, ikisinin deniz kıyısında olduğu ve Ensâr’ın cahiliyede onlara telbiye getirdiği gelmiştir; bu bir vehimdir; sahih olan, deniz kıyısında olanın **مناة** **الطاغية** olduğudur.

Ve **إساف** b. **إنمار** ve **إساف** b. **نهيك**; yahut o, **نهيك** b. **إساف**’tır; **كتاب** (vezninde); **ابن عدي** el-Evsî el-Hârisî: iki sahâbîdir; doğrusu, sonuncunun şiiri vardır ve onun için sahâbelik yoktur; Zehebî’nin Mu‘cem’inde olduğu gibi.

Ve **أسفه**: onu öfkelendirdi; diğer bütün nüshalarda böyledir; **حد ضرب**’dan; doğrusu: **آسفه** (med ile)’dir; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ondandır ki Yüce Allah’ın sözü: (فلما **آسفونا** انتقمنا منهم) yani: bizi öfkelendirdiler.

Ve **يوسف**; hemzelenebilir; ve ikisinin **سين**’i üçlenir; yani: hemze ile ve hemzesiz. Cevherî’nin nassı: Ferrâ dedi: **يوسف** ve **يوسف** ve **يوسف**; üç lugattır; onda hemzeyi de nakletti; bitti.

Ve Talha b. Musarrif okudu: (لقد كان في **يؤسف**) hemze ile ve **السين**’i kesreleyerek; **العباب**’da olduğu gibi. Ve o, kerîmin oğlu kerîm, kerîmin oğlu kerîm, kerîmin oğlu kerîm: **يوسف** b. **يعقوب** b. **إسحاق** b. **إبراهيم** عليهم السلام’dir. Ve **يوسف** b. **عبد الله** b. **سلام**: Nebî صلى الله عليه وسلم onu kucağına oturttu, ona isim verdi ve başını meshetti. Ve **يوسف** el-Fihrî: ondan oğlu Yezîd, Cerîh kıssasında bâtıl bir haberle rivayet etti: iki sahâbîdir.

أما **يوسف** el-Ensârî ki İbn Kâni‘ onun için Mu‘cem’inde rivayet etti; onda doğrusu **سهل بن حنيف**’tir.

Ve **تأسف عليه**: teessür etti; ve İbnü’l-Enbârî’den, onu ikinci defa zikretmekten müstağni kılan şey geçmişti.

Ve Ahmed b. Havvâs dedi: İbnü’l-Mübârek, Süfyân es-Sevrî üzerine **يتأسف** ederdi ve derdi: Niçin kendimi Süfyân’ın önüne atmadım? Falan ve falan ile ne yapıyordum? Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجل أسفان** ve **آسف**; **حنان** ve **ناصر** gibi: mahzun ve gazaplı; ve كذلك **الأسيف**.

Ve **الأسيف** ayrıca: esir (tutsak)’tır; ve onunla A‘şâ’nın sözü tefsir edilmiştir:
أرى رجلا منهم أسيفا كأنمـا                      يضم إلى كشحيه كفا مخضبا
Der ki: O, eli bağlanmış bir esirdir; bağın yarası onun elini yaralamıştır.

Ve **الأسيفة**: câriye.

Ve **آسفه**: onu hüzünlendirdi.

Ve **تأسفت يده**: çatallanıp dağınık oldu; bu mecazdır.

Ve **إساف**; **كتاب** (vezninde): Firavun ve askerleri içinde boğulan denizin adıdır; Zeccâc’dan. Dedi: O, Mısır tarafındadır.

Ve Hâlid ve Hubeyb ve Küleyb: **بنو إساف** el-Cühenî; sahâbîlerdir; birincisi Mekke’nin fethine şahit oldu ve Kâdisiyye’de öldürüldü.
