# أسل (أ-س-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B3%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - س - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءسل · اسل

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين واللام و و ا ي ء معهما
س ل و، س و ل، و س ل، و ل س، ل و س، س ل ي، س ي ل، ل ي س، س ل أ، س أ ل، أ س ل، أ ل س مستعملات
سلو:
سلا فلانٌ عن فلان يسلو سُلُوّاً، وفلان في سَلْوةٍ من عَيشه، أي: في رغد يسلّيه الهمّ.
والسُّلوان: ماءٌ من شَرِبه ذهب همُه، فيما يقال، قال:
لو أَشْربُ السُّلوانَ ما سَلِيتُ
ما بي غِنىً عنك وإنْ غنيتُ
ويُقالُ: السُّلوان: تُرابُ القَبر يُنقَع في ماءٍ يَشْرَبُهُ العاشق، فيتسلَّى به، قال أبو الدُّقَيْش: السّلوةُ: خَرَزَةٌ تُدْلَكُ على صَخْرةٍ فيخرج من بين ذلك ماء فيُسْقَى المهموم أو العاشق من ذلك الماء، فيسلو ويَنْسَى، قال:
فقلتُ له يا عمُّ حَكُّـكَ واجـبٌ		إنَ أنتَ شَفَيْتَ اليومَ يا عمُّ مابيا
فخاض شراباً بارداً في زُجاجةٍ		فخلّط فيه سلـوةً ودَنـا لِـيا
وتسلَّى فلان: تشبّه بالسّالين الذين قد سَلَوْا عن الشيء.
والسَّلْوى: طيرٌ أمثال السُّمانَي، الواحدةُ: سلوة، قال:
وإنّي لَتَعْروني لذكراكِ هـزّة		كما انتفض السَّلواة بلّله القَطرُ
ويُروَى: العُصفور.
والسَّلوى: العَسَل، قال:
وقاسمهما بالله جَهـداً لأنـتُـمُ		أَلَذُّ من السَّلْوَى إذا ما نَشُورُها
وبنو مُسلِية: حيٌّ من اليمن. ورجلٌ مُسْلِيٌّ: منسوبٌ إليهم.
سول:
سوَلتْ لفلانٍ نفسُه أمراً، وسوّل له الشّيطانُ، أي: زيّن وأراه إيّاه.
والأَسُول من النّبات: الذّي في أسفله استرخاء، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً.
وسل:

وسّلتُ إلى ربّي وَسِيلةً، أي: عَمِلْت عَمَلا أتقرّب به إليه. وتوسّلتُ إلى فلانٍ بكتابٍ أو قرابة، أي تقرّبت به إليه، قال لبيد:
أرى النّاسَ لا يدرونَ ما قَدْرُ أَمرِهم		بَلَى كلُّ ذي لُبٍّ إلى اللـهِ واسـلُ
لوس:
اللَّوْس: أن يتتبَّعَ الإنسانُ الحَلاَواتِ وغيرها فيأكلها لاس يلوس لوساً، وهو أَلْوَسُ.
ولس:
الوَلُوسُ: النّاقة التي تَلِسُ في سيرها وَلَساناً.
والإبلُ يوالِسُ بعضُها بعضاً، وهو ضربٌ من العَنَق.
والمُوالَسةُ: شِبْهُ المُداهنة في الأمر.
سلي:
السَّلَى: الجلدة الرّقيقة التي يكون فيها الولد، وهما: سَلَيان، وجمعه: أسلاء.
وسَلِيَ فلانٌ عن فلانٍ: ذُهِل عنه، وتناساه سَلِيته وسَلَوْتُ عنه. وهذا الشّيء يُسَلِّي هَمِّي تَسلِيةً قال:
عجبت لصاحبي يَحْيَ		يُسَلِّيني لأَسْـلاهـا
سيل:
السَّيْل: معروف، وجمعه: سُيُول. ومَسيلُ الماءِ، وجَمْعُه أَمْسِلة: وهي مياهُ الأمطار إذا سالت.
والسَّيّال: شَجَرٌ سَبْطُ الأغصان عليه شوك أبيض، أصوله أمثال ثنايا الجواري.
قال الأعشى:
باكرتها الأغراب في سِنَةِ النَّو		مِ فتجري خلالَ شوكِ السِّيالِ
والسِّيلانُ: سِنْخُ قائمِ السَّيْف والسِّكِّين ونحوهما.
ليس:
ليس: كلمة جُحود، قال الخليل: معناه: لا أيس، فطُرِحتِ الهمزةُ وأُلزِقَتِ اللاّم بالياء، ودليلُه: قولُ العَرَبِ: ائتني به من حيثُ أيس وليس، ومعناه: من حيثُ هو ولا هو.
واللّيس: مصدر الأليَس، وهو الشُّجاع الذي لا يَروعُه الحرب، قال:
أَلْيَسُ عن حَوْبائه سَخِيُّ
وقد لَيِسَ يَلْيَسُ.
والأَلْيَس: الرّجل الثّقيل الذي لا يَبْرَحُ مكانَه، وجَمْعُه: لِيسٌ. والأَليَسُ: الضّعيفُ الرّأيِ.
سلأ:
سَلأْتُ السَّمْنَ أَسْلَؤُهُ سَنلأ، وهو إذابةُ الزُّبد، والسِّلاء الاسم. والسّالئة: المرأة التّي تَسْلأُ السَّمْنَ، وتقول: هذا سَمْنٌ سِلاّء، وسمنُ السِّلاّء.
وسَلأَهُ مِئةَ سَوْط أي: ضربه.
والسُّلاّءُ: شَوْكُ النَّخْل، الواحدةُ بالهاء.
سأل:
سَأَلَ يَسْأَلُ سُؤالا ومَسأَلةً. والعَرَبُ قاطبةً تحذفُ همزةَ سَلْ، فإذا وُصِلَتْ بفاءٍ أو واوٍ هُمِزَتْ، كقولك: فاسأل، واسأل وجَمعُ المَسأَلة: مسائِل، فإذا حذفوا الهمزة، قالوا: مَسَلة. والفقير يُسمَّى: سائلاً.
أسل:
الأَسَلُ: نباتٌ لهُ أغصانُ كثيرةُ دِقاقُ، لا وَرَقَ له، ولا يكون أبداً وفي أصله ماء راكدٌ. يُتَّخَذُ منه الغرابيلُ بالعراق. الواحدة: أسَلة، ويُجْمَع الأَسَل بغير الهاء.
ويُسَمَّى القنا أَسَلاً تشبيهاً بطُولِهِ واستوائِهِ، قال:
تَعْدو المنايا على أسامةَ في الخِي		سِ عليه الطَّـرفـاءُ والأَسَـلُ
وأَسَلَةُ اللِّسان: طرف شَباته، أي: مُسْتَدقُّه وأَسَلَةُ الذِّراع: مُسْتَدقّ السّاعد ممّا يلي الكفّ، وكفُّ أَسِيلةُ الأَصابع: وهي اللّينة السَّبْطة وخدٌّ أسيلٌ: سَهْلٌ ليّن، وقد أَسُلَ أَسالةً ومَأْسَل: اسم جبل.
ألس:
الأَلس: الكَذِب.
والمَأْلُوس: الضَّعيف البخيل، شبه المخبّل، قال:
كأبي الزِّنادِ لئيمِ الأَصْلِ ذي أَبَنٍ		ولُبُّه ذاهبٌ والعَقل مألـوسُ

##### Türkçe

باب **السين** واللام و و ا ي ء معهما
**س ل و**، **س و ل**، **و س ل**، **و ل س**، **ل و س**، **س ل ي**، **س ي ل**، **ل ي س**، **س ل أ**، **س أ ل**، **أ س ل**، **أ ل س** استعمالdadırlar.

**سلو**:
**سلا** falan kimse falan kimseden **يسلو** **سُلُوّاً**; ve falan kimse, yaşayışından bir **سَلْوةٍ** içindedir; yani: onu kederden oyalayan bir bolluk içindedir.
Ve **السُّلوان**: içen kimsenin kederi giden bir sudur, denildiğine göre; dedi ki:
لو أَشربُ **السُّلوانَ** ما سَلِيتُ
ما بي غِنىً عنك وإنْ غنيتُ
Ve denilir ki: **السُّلوان**: kabir toprağıdır; suya ıslatılır, âşık onu içer, onunla oyalanır. Ebû’d-Dukayş dedi: **السّلوةُ**: bir boncuktur; bir kaya üzerinde ovulur da onun arasından su çıkar; kederliye veya âşığa o sudan içirilir; böylece oyalanır ve unutur. Dedi ki:
فقلتُ له يا عمُّ حَكُّـكَ واجـبٌ		إنَ أنتَ شَفَيْتَ اليومَ يا عمُّ مابيا
فخاض شراباً بارداً في زُجاجةٍ		فخلّط فيه **سلـوةً** ودَنـا لِـيا
Ve falan kimse **تسلَّى**: bir şeyden **سَلَوْا** olan **السّالين**e benzemeye çalıştı.
Ve **السَّلْوى**: **السُّمانَي** benzerleri bir kuştur; teki: **سلوة**. Dedi ki:
وإنّي لَتَعْروني لذكراكِ هـزّة		كما انتفض **السَّلواة** بلّله القَطرُ
Ve rivayet olunur: **العُصفور**.
Ve **السَّلوى**: baldır. Dedi ki:
وقاسمهما بالله جَهـداً لأنـتُـمُ		أَلَذُّ من **السَّلْوَى** إذا ما نَشُورُها
Ve **بنو مُسلِية**: Yemen’den bir kabiledir. Ve **مُسْلِيٌّ** bir adam: onlara nisbet edilendir.

**سول**:
Falan kimseye nefsi bir işi **سوَلتْ**; ve ona şeytan **سوّل**; yani: süsledi ve onu ona gösterdi.
Ve bitkiden **الأَسُول**: alt tarafında gevşeklik olan şeydir; ve gerçekten **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً**.

**وسل**:

Rabbime bir **وَسِيلةً** **وسّلتُ**; yani: onunla ona yaklaşacağım bir amel işledim. Ve falan kimseye bir kitapla veya akrabalıkla **توسّلتُ**; yani onunla ona yaklaştım. Lebîd dedi:
أرى النّاسَ لا يدرونَ ما قَدْرُ أَمرِهم		بَلَى كلُّ ذي لُبٍّ إلى اللـهِ **واسـلُ**

**لوس**:
**اللَّوْس**: insanın tatlıları ve başkalarını takip edip yemesidir; **لاس يلوس لوساً**; ve o **أَلْوَسُ**tur.

**ولس**:
**الوَلُوسُ**: yürüyüşünde **وَلَساناً** **تَلِسُ** eden dişi devedir.
Ve develer, bazısı bazısına **يوالِسُ**; ve o, **العَنَق**tan bir türdür.
Ve **المُوالَسةُ**: işte yağcılığa benzer bir şeydir.

**سلي**:
**السَّلَى**: içinde çocuk bulunan ince deridir; ikisi: **سَلَيان**; çoğulu: **أسلاء**.
Ve falan kimse falan kimseden **سَلِيَ**: ondan gaflete düştü ve onu unuttu; **سَلِيته** ve ondan **سَلَوْتُ**. Ve bu şey, kederimi **تَسلِيةً** **يُسَلِّي**. Dedi ki:
عجبت لصاحبي يَحْيَ		يُسَلِّيني لأَسْـلاهـا

**سيل**:
**السَّيْل**: bilinen şeydir; çoğulu: **سُيُول**. Ve suyun **مَسيلُ**i; çoğulu **أَمْسِلة**: o, aktığı zaman yağmur sularıdır.
Ve **السَّيّال**: dalları düz (pürüzsüz) bir ağaçtır; üzerinde beyaz diken vardır; kökleri, cariyelerin ön dişleri gibidir.
A‘şâ dedi:
باكرتها الأغراب في سِنَةِ النَّو		مِ فتجري خلالَ شوكِ **السِّيالِ**
Ve **السِّيلانُ**: kılıcın ve bıçağın ve benzerlerinin dik duran kısmının köküdür.

**ليس**:
**ليس**: inkâr kelimesidir. Halîl dedi: manası: **لا أيس**tir; hemze atıldı ve lâm yâ’ya bitiştirildi. Delili: Arapların sözü: “onu bana **أيس** ve **ليس** olduğu yerden getir”; manası: “olduğu yerden ve olmadığı yerden.”
Ve **اللّيس**: **الأليَس**in masdarıdır; o, savaşın kendisini korkutmadığı yiğittir. Dedi ki:
**أَلْيَسُ** عن حَوْبائه سَخِيُّ
Ve gerçekten **لَيِسَ يَلْيَسُ**.
Ve **الأَلْيَس**: yerinden ayrılmayan ağır adamdır; çoğulu: **لِيسٌ**. Ve **الأَليَسُ**: zayıf görüşlüdür.

**سلأ**:
**السَّمْنَ**i **سَلأْتُ**; onu **أَسْلَؤُهُ سَنلأ**; ve o, **الزُّبد**i eritmedir; ve isim **السِّلاء**dır. Ve **السّالئة**: **السَّمْنَ**i **تَسْلأُ** eden kadındır. Ve der ki: bu, **سِلاّء** bir **سَمْنٌ**dür; ve **سمنُ السِّلاّء**.
Ve onu yüz kırbaç **سَلأَهُ**; yani: onu dövdü.
Ve **السُّلاّءُ**: hurma ağacının dikenidir; teki, **الهاء** iledir.

**سأل**:
**سَأَلَ يَسْأَلُ سُؤالا ومَسأَلةً**. Ve Arapların tümü, **سَلْ**in hemzesini düşürür; eğer bir **فاء** veya **واو** ile birleştirilirse hemzelenir; senin sözün gibi: **فاسأل** ve **واسأل**. Ve **المَسأَلة**nin çoğulu: **مسائِل**dir; hemzeyi düşürdüklerinde **مَسَلة** dediler. Ve fakire: **سائلاً** denilir.

**أسل**:
**الأَسَلُ**: çok ince çok dalları olan bir bitkidir; onun yaprağı yoktur; ve aslında durgun su varken asla olmaz. Irak’ta ondan elekler yapılır. Teki: **أسَلة**; ve **الأَسَل** **الهاء**sız toplanır.
Ve kamışa, uzunluğu ve düzgünlüğü sebebiyle benzetme olarak **أَسَلاً** denilir. Dedi ki:
تَعْدو المنايا على أسامةَ في الخِي		سِ عليه الطَّـرفـاءُ و**الأَسَـلُ**
Ve **أَسَلَةُ اللِّسان**: onun ucunun ucu; yani: onun incelmiş olanı. Ve **أَسَلَةُ الذِّراع**: el ayasına yakın taraftan önkolun incelmiş olanı. Ve parmakları **أَسِيلةُ** bir avuç: o, yumuşak düz olandır. Ve **أسيلٌ** bir yanak: kolay (düz) yumuşaktır. Ve gerçekten **أَسُلَ أَسالةً**. Ve **مَأْسَل**: bir dağın adıdır.

**ألس**:
**الأَلس**: yalandır.
Ve **المَأْلُوس**: zayıf cimridir; bunamışa benzetilmiş. Dedi ki:
كأبي الزِّنادِ لئيمِ الأَصْلِ ذي أَبَنٍ		ولُبُّه ذاهبٌ والعَقل **مألـوسُ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَسَلَةُ: مستدَقُّ اللِسان والذِراع.
ورجلٌ أَسيلُ الخدِّ، إذا كان ليِّن الخدّ طويلَه. وكلُّ مسترسلٍ أَسِيلٌ. وقد أَسُلَ بالضم أَسالَةً. وقولهم: هو على آسالٍ من أبيه، مثل آسانٍ، أي على شبهٍ من أبيه وعلاماتٍ وأخلاقٍ. أسن الآسِنُ من الماء، مثل الآجِنِ. وقد أَسَنَ الماء يَأْسَنُ ويأْسُنُ أُسُوناً. ويقال أيضاً: أسِنَ الماء بالكسر يأْسَنُ أَسَناً، فهو أسِنٌ. وأَسِنَ الرجل أيضاً، إذا دخل البئر فأصابته ريح منتِنة من ريح البئر أو غير ذلك فغُشيَ عليه،أو دارَ رأسُه. قال زهير:
يُغادِرُ القِرْنُ مصفرَّاً أَنـامِـلُـهُيَميدُ في الرمح مَيْدَ المائحِ الأَسِنِ
وتَأَسَّنَ الماء: تغيَّر. أبو زيد: تأَسَّنَ عليّ تَأَسُّناً، اعتلّ وأبطأ.
أبو عمرو: تأَسَّنَ الرجلُ أباه، إذا أخذ أخلاقه. وقال اللحيانيّ: إذا نزع إليه في الشّبَهِ. يقال هو على آسانٍ من أبيه، أي على شمائلَ من أبيه، أو على أخلاق من أبيه، واحدها أُسُنٌ مثل خُلُقٍ وأخْلاقٍ. والاسُنُ أيضاً: واحد الآسانِ، وهي طاقات النِسْعِ والحَبْلِ، عن أبي عمرو. وأنشد الفراء أسعد بن زيدِ مناةَ بن تميم، ولَقَتُ سعدٍ الفِزْرُ:
لقد كنتُ أَهْوى الناقِمِيَّةَ حِقْتَةًفقد جعلّتْ آسانُ وَصْلٍ تَقطّعُ
والأَسُنُ أيضاً: بقيّة الشحم. يقال: سمنتْ ناقته عن أُسُنٍ، أي عن شحمٍ قديمٍ. والجمع أَسانٌ.

##### Türkçe

**الأَسَلَةُ**: dilin ve kolun ince (uç) kısmı.

Ve bir adam **أَسيلُ الخدِّ**, yanağı yumuşak, onun uzun olanı ise. Ve her salıverilmiş olan **أَسِيلٌ**’dir. Ve (o) zamme ile **أَسُلَ** (fiilini yaptı), **أَسالَةً** (olarak). Ve onların sözü: “O, babasından **آسالٍ** üzeredir”, **آسانٍ** gibi; yani babasından bir benzerlik, alâmetler ve ahlâklar üzeredir. Su’dan **الآسِنُ** (olan) **أسن** etti, **الآجِنِ** gibi. Ve su **أَسَنَ** etti; **يَأْسَنُ** ve **يأْسُنُ**, **أُسُوناً** (olarak). Ve ayrıca denir: su kesre ile **أسِنَ** etti; **يأْسَنُ**, **أَسَناً** (olarak); artık o **أسِنٌ**’dir. Ve adam da **أَسِنَ** etti: kuyuya girdiği zaman, kuyu rüzgârından veya başka şeyden pis bir rüzgâr ona isabet etti de baygınlık geldi; yahut başı döndü. Züheyr dedi ki:
يُغادِرُ القِرْنُ مصفرَّاً أَنـامِـلُـهُيَميدُ في الرمح مَيْدَ المائحِ الأَسِنِ

Ve su **تَأَسَّنَ** etti: değişti. Ebû Zeyd: bana karşı **تَأَسَّنَ** etti, **تَأَسُّناً** (olarak); hastalandı ve ağır davrandı.

Ebû Amr: adam babasını **تأَسَّنَ** etti; onun ahlâkını aldığı zaman. Lihyânî dedi ki: benzerlikte ona meylettiği zaman. Denir: “O, babasından **آسانٍ** üzeredir”; yani babasından huylar üzeredir; yahut babasından ahlâklar üzeredir. Onun teki **أُسُنٌ**’dür; **خُلُقٍ** ve **أخْلاقٍ** gibi. Ve **الاسُنُ** da: **الآسانِ**’ın teki; o da **النِسْعِ** ve **الحَبْلِ**’in katlarıdır; Ebû Amr’dan. Ferrâ, Temîm’den Menât b. Zeyd’in oğlu Es‘ad’ı ve Sa‘d’ın lakabı **الفِزْرُ** olanı inşâd etti:
لقد كنتُ أَهْوى الناقِمِيَّةَ حِقْتَةًفقد جعلّتْ آسانُ وَصْلٍ تَقطّعُ

Ve **الأَسُنُ** da: içyağının kalanı. Denir: “Devesi **أُسُنٍ**’den semirdi”; yani eski bir yağdan. Çoğulu **أَسانٌ**’dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ل ( و ا ي ء )
سيل ، سول ، سلأ ، وسل ، ولس ، ألس ، لوس ، سلا ، لسا ، ليس ، أسل .
سول : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : رجل أسْوَل ، وامرأةٌ سَوْلاء : إذا كان فيهما استرخاء . قال : واللَّخَا مِثْلُه ، وقد يسول سَوَلاً ، وقال المتنخِّل :
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ
أراد بالحَمل : السَّحابَ الأسوَد ، والأسول من السحاب : الّذي في أسفله استرخاء ولهَدبه إِسْبال ، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً ، وقولُ الله جلّ وعزّ : ( قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ) ( يوسف : 18 ) ، هذا قولُ يعقوبَ عليه السلام لولدِه حين أخبَروه بأَكلِ الذِّئب يوسف ، فقال لهم : ما أَكلَه الذئب ، بل سَوَّلَتْ لكم أنفسكم أمراً في شأنه ، أي : زَيَّنتْ لكم أنفسُكم أمراً غيرَ ما تَصِفون ، وكأنّ التَّسويلَ تفعيلٌ من سُولِ الإنسان وهو أمنيّتُه التي يتمنّاها فتُزيِّن لطالبها الباطلَ والغُرور . وأصلُ السُّؤال مهموزٌ غير أنَّ العرب استثقلوا ضَغْطَةَ الهمزة فيه فخفَّفوا الهمزَة قال الراعي في تخفيف همزِه :
اخْتَرْتُكَ الناسَ إِذْ رَثَّت خَلائقُهمْ
واعتَلَّ من كان يُرجَى عنده السُّولُ
والدّليل على أنّ الأصلَ فيه الهمز قراءة القرّاء : ( قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يامُوسَى ) ( طه : 36 ) ، أي : أُعطيتَ أمنيتَكَ التي سأَلتَها .
وقال الزّجّاج : يقال : سَأَلْتُ أسأَل وَسلْتُ أَسَلُ ، والرَّجُلانِ يَتَساءَلان ويَتَسايَلان .
وقال اللّيث : يقال : سَأَل يسألُ سُؤالاً ومَسألةً . قال : والعربُ قاطبةً تحذِف همزَ سَلْ فإذا وَصلتْ بالفاء والواو همزتْ كقولك : فاسأل ، واسأل : وجمعُ المسألة مسائل ، فإذا حذَفوا الهمزة قالوا : مَسَلَة ، والفقيرُ يسمَّى سائلاً .
وقرأ نافع وابنُ عامر ( سال ) غير مهموز ( سائل ) وقيل معناه : بغير همز : سال وادٍ بعذابٍ وَاقع . وقرأ سائر القرّاء : ابن كثير وأبو عمرو والكوفيون ) ) ( المعارج : 1 ) مهموز بالهمز على معنى دَعا
داعٍ . وجمع السائل الفقيرِ : سُؤَّال . وجمع مَسِيل الماء : مَسايِل بغير همز . وجمع المَسأَلة : مسائل بالهمز .
وسل : قال الليث : وسَّلَ فلانٌ إلى رَبِّه وَسِيلةً : إذا عَمِل عَمَلاً تَقَرَّب به إليه ، وقال لَبيد :
بلَى كلُّ ذي رَأْيٍ إلى الله واسِلُ
والوَسِيلة : الوُصْلةُ والقُرْبَى ، وجمعُها الوَسائل ، قال الله : ( أُولَائِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ ) ( الإسراء : 57 ) ، ويقال : توسَّل فلانٌ إلى فلان بوَسيلة ، أي : تَسَبَّبَ إليه بسَبَب ، وتقرّبَ إليه بحُرمةِ آصِرةٍ تَعطِفه عليه .
سلا : الأصمعيّ : سَلَوْتُ فأنا أَسْلو سُلُوّاً ، وسَلِيتُ عنه أسْلَى سُلِّياً بمعنى سَلَوْت . وقال أبو زيد : معنى سلوت : إذا نسي ذكره وذهب عنه .
وقال ابن شميل : سليت فلاناً ، أي : أبغضته وتركته . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم : يقال : سلوتُ عنه أَسلو سُلُوّاً وسُلُوَاناً ، وسَلِيتُ أَسلَى سُلِيّاً ، وقال رُؤبة :
لَوْ أَشْرَبُ السُّلْوانَ ما سَلِيتُ
ما بِي غنًى عنك وإنْ غَنِيت
قال : وسمعتُ محمدَ بنَ حيّان يَحكي أنّه حضَر الأصمعيَّ ونُصيْرَ بنَ أبي نُصَير يَعرِض عليه بالرّيّ ، فأجرَى هذا البيتَ فيما عَرَض عليه ، فقال لنُصَير : ما السُّلوان ؟ فقال : يقال : إنّها خَرَزَة تُسحَق ويُشرَب ماؤها فتورِث شارِبَه سلْوَةً ، فقال : اسكتْ ، لا يَسخَرْ منك هؤلاء ، إنّما السُّلْوان مصدرُ قولِك : سَلَوْتُ أَسلُو سُلواناً ؛ فقال : لو أشرَب السُّلوان ، أي : السُّلوَّ شُرْباً ما سَلوْتُ .
وقال اللّحياني في ( نوادِره ) : السَّلوانة والسَّلوان والسَّلْوَان : شيء يسْقى العاشقُ ليسْلو عن المرأة .
قال : وقال بعضهم : السُّلوانة : حَصاةٌ يسقَى عليها العاشقُ فيسْلُو ؛ وأنشَد :
شَرِبْتُ على سُلوانةٍ ماءَ مُزْنةٍ
فلا وجَديد العَيْشِ يا مَيُّ ما أسْلو
وقال أبو الهَيْثم : قال أبو عمرو السّعدي : السُّلوانة : خَرزَةٌ تُسحَق ويُشرَب ماؤها فيَسْلو شاربُ ذلك الماء عن حُبِّ من ابتلي بحبّه . قال : وقال بعضهم : بل يؤخَذ تُرابُ قبرِ مَيّتٍ فيُجعَل في ماءٍ فَيموتَ حُبُّه ؛ وأنشدَ :
يا لَيتَ أَنّ لقلْبي منْ يُعللهُ
أو ساقياً فسَقاني عنكِ سُلوانَا
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : السُّلوانة : خَرزَةٌ للبُغض بعد المَحبّة . قال : والسَّلوَى : طائر ؛ وهو في غير القرآن العَسَل ، وجاءَ في التفسير في قولِه : ( وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى ) ( البقرة : 57 ) ، أنّه طائر كالسُّمانيَ .
وقال اللّيث : الواحدة سَلواة ، وأَنشَد :
كما انتفَضَ السَّلواةُ مِن بللِ القَطْرِ
أبو عبيد : السَّلوَى : العَسَل ؛ وقال خالدُ الهُذَليّ :
وقَاسمَها بالله جَهْداً لأنتُم
ألَذُّ مِنَ السَّلوَى إذا ما نشُورُهَا
أي : تأخُذُها من خَلِيّتها ؛ يَعني العَسَل ، وقال أبو بكر : قال المفسرون : المَنُّ : التَّرَنجبين ، والسَّلوَى : السُّمَانيَ .
قال : والسلوى عند العرب العَسَل ، وأنشد :
لو أطْعموا المنَّ والسلوى مكانهُم
ما أبصر الناس طُعماً فيهُم نَجعَا
ويقال : هو في سَلْوة من العَيْش ، أي : في رَخاءٍ وغَفْلة ، قال الراعي :
أخو سَلْوةٍ مَسَّى به اللَّيلُ أَمْلَحُ
ابن السكيت : السلوة : السُّلُو . والسَّلوة : رخاء العيش .
ويقال : أَسْلاني عنك كذا وسَلاّني . وبنو مُسْليَةَ حيٌّ من بني الحَارِث بنِ كعب .
وقال أبو زيد : يقال : ما سَلِيتُ أن أقولَ ذاك ، أي : لم أَنْسَ أن أقول ذاك ولكن تركتهُ عَمْداً ، ولا يقال : سَلِيتُ أن أقولَه إلاّ في معنَى ما سَلِيتُ أن أقولَه .
أبو عُبيد عن أبي زيد : السَّلَي : لُفافةُ الوَلَد من الدّواب والإبلِ ، وهو مِن الناس مَشِيمة .
وسَلِيت الناقة ، أي : أخذتُ سلاها .
الحرّاني عن ابن السكيت : السَّلَى سَلَى الشاة ، يكتب بالياء ؛ وإذا وصفْتَ قلت : شاةٌ سلياء . وسَلِيت الشاةُ : تدلّى ذلك منها . ويقال للأمر إذا فات : قد انقطع السّلَى ، يُضرب مثلاً للأمر يفوت وينقطع . وسلَيْتَ الناقةَ : أخذت سلاها وأخرجته .
وقال ابن السكّيت : السَّلْوة : السُّلُوّ ، والسَّلْوة : رَخاءُ العَيش .
سلأ : الأصْمعي : سَلأْتُ السَّمْنَ وأنا أسْلأُه سَلأً . قال : والسِّلاء : الاسم ، وهو السَّمْن . ويقال : سَلأَه مائةَ سَوْط ، أي : ضَرَبه . وسَلأَه مائةَ دِرْهم ، أي : نقَدَه .
وقال غيرُه : السُّلاّء : شَوْكَة النّخل ، والسُّلاّء : الجميع .
وقال علقمةُ بن عَبْدة يصف فَرَساً :
سُلاّءةٌ كعَصَا النَّهدِيّ غُلَّ لها
ذُو فَيْئَةٍ من نَوَى قُرَّان مَعجومُ
ألس : رُوِيَ في حديثِ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دعا فقال : ( اللهم إني أعوذُ بك من الأَلْسِ والكِبر ) .
قال أبو عبيد : الأَلْسُ : اختلاط العَقْل ، يقال منه : أُلِسَ الرجلُ فهو مَأْلوس . قال : وقال الأُمويّ : يقال : ضَرَبه فما تَأَلَّسَ ، أي : ما تَوَجَّع .
وقال غيره : فما تحَلَّس بمعناه .
وقال ابن الأعرابي : الأَلْسُ : الخيانة . والأَلْسُ : الأَصْلُ السُّوْء .
وقال الهَوازِنيّ : الأَلْسُ : الرِّيبة ، وتَغيُّر الخُلُق من رِيبة . أو تغيُّر الخُلُق من مَرَض ، يقال : ما أَلَسَك .
وأَنشَد :
إنّ بنا أو بكُمَا لأَلْسَا
وقال أبو عمرو : يقال للغَريم : إنّه ليَتَألَّسُ فما يُعطِي وما يَمنعُ ، والتألُّس : أن يكون يريد أن يُعطِيَ وهو يمنع ، يقال : إنّه لَمأْلُوسُ العطِيّة ، وقد أُلِسَتْ عطيّتُه : إذا مُنِعتْ من غير إِياس منها .
وأَنشَد :
وصَرَمَتْ حَبْلَك بالتَأَلُّسِ
قال القتيبي : الألس : الخيانة والغش ، ومنه قولهم : فلان لا يدالس ولا يؤالس . فالمدالسة من الدَّلْس وهو الظلمة ، يراد : أنه لا يعمي عليك الشيء فيخفيه ويستر ما فيه من عيب . والمؤالسة : الخيانة . وأنشد :
هم السمن بالسنوت لا ألس فيهمُ
وهم يمنعون جارهم أن يُقرَّدا
ولس : قال اللّيث : الوَلُوس : الناقَةُ الّتي تَلِسُ في سَيْرها ولَسَاناً ؛ والإبِلُ يُوالسُ بعضُها بعضاً وهو ضَربٌ من العَنَق . والمُوَالَسة : شِبْه المُداهَنة في الأمر .
ويقال : فلانٌ ما يُدالِسُ ولا يُوالِس . وما لي في هذا الأمرِ وَلْسٌ ولا دَلْس ، أي : ما لي فيه خِيانةٌ ولا ذَنْب .
وقال ابن شُميل : المُوالَسة : الخِداع ، يقال : قد تَوالَسوا عليه وترافدوا عليه ، أي : تَناصَروا عليه في خِبّ وخديعة . والوَلُوس : السَّريعة من الإبل .
( لوس ) : قال الليث : اللَّوْس : أن يَتتبّع الإنسانُ الحَلاواتِ وغيرها فيأكل .
يقال : لاسَ يَلُوس لَوْساً وهو لائسٌ ولَؤُوس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللَّوس : الأكلُ القليل . واللُّوس : الأشِدّاء ، واحدهمْ أَلْيَس .
سيل : قال الليث : السَّيْل معروف ، وجمعُه سُيول . ومَسِيل الماء وجمعُه أَمْسِلةٌ ، وهي ميَاهُ الأمطار إذا سالَت .
قلت : القياسُ في مَسيل الماءِ مَسايِل غيرُ مهموز ، ومَن جمَعَه أَمسِلَةً ومُسُلاً ومُسْلاناً فهو على توهُّم أنَّ الميم في المَسيل أصليّة ، وأنّه على وزن فَعِيل ولم يُرَدْ به مَفعِلاً ، كما جَمعوا مكاناً أمكِنة ، ولهما نظائر . والمَسِيل : مَفْعِلْ من سالَ يَسيلُ مَسِيلاً ومَسالاً وسَيْلاً وسَيَلاناً . ويكون المَسِيل أيضاً : المكانُ الّذي يَسِيل فيه ماءُ السَّيْل .
وقال الليث : السَّيَال : شجَرٌ سَبْط الأَغْصان عليه شَوْك أبيضُ . أصولُه أمثال ثَنَايا العَذارَى .
قال الأعشى :
باكَرَتْها الأغْراب في سِنَة النَّومِ
فتَجرِي خِلال شَوْكِ السَّيَالِ
يصف الخمر . والسِّيلاَنُ : سِنْخُ قائِم السَّيفِ والسِّكِّين ، ونحو ذلك .
ليس : قال الليث : ليسَ : كلمةُ جُحود ، قال : وقال الخليل : معناه : لا أَيْس ، فطُرِحَت الهمزة وأُلزِقتْ اللاّم بالياء ، ومنه قولُهم : ائتِنِي من حيثُ أَيْسَ ولَيْس ، ومعناه : من حيثُ هُوَ ولا هُوَ .
وقال الكسائيُّ : ليس يكون جَحداً ، ويكون استثناءً ، يُنصَب به ، كقولِك : ذهب القومُ لَيسَ زيداً بمعنى ما عَدَا زَيْداً ولا يكون أبداً ، ويكون بمعنَى إلاّ زَيْداً . قال : وربّما جاءت ليسَ بمعنى لاَ الّتي يُنسقُ بها . قال لبيد :
إنما يَجْزِي الفَتَى ليس الجَمَلْ
إذا أُعرِب قيل : ليس الجملُ ، لأنّ ليس ههنا بمعنى لا النَّسَقِيَّة ، وقال سيبويه : أراد ليس يَجْزِي الجَمَل ولَيْس الجَملُ يجزي ، وربّما جاءت ليس بمعنى لا التّبرئة .
قال ابن كيسان : ( ليس ) من الجَحْد ، وتقع في ثلاثة مواضع : تكون بمنزلة كان ، ترفع الاسم وتنصب الخبر ، تقول : ليس زيد قائماً ، وليس قائماً زيد ، ولا يجوز أن تقدم خبرها عليها لأنها لا تنصرف . وتكون ليس استثناء فتنصب الاسم بعدها كما تنصبه بعد إلا ، تقول : جاءني القوم ليس زيداً ، وفيها مضمر لا يظهر . وتكون نسقاً بمنزلة ( لا ) تقول : جاءني عمر وليس زيد .
وقال لبيد :
إنما يَجزي الفتى ليس الجمل
قال أبو منصور : وقد صرّفوا .
وقد صَرفوا ليس تصريفَ الفعل الماضي فثنوْا وجَمَعوا وأَنّثوا ، فقالوا : لَيْس ولَيْسَا ولَيْسُوا ، ولَيْسَت المرأةُ ولَسْنَ ، ولم يصرِّفوها في المستقبل ، وقالوا : لَسْتُ أفعَل ، ولَسْنا نفعل .
وقال أبو حاتم : من أسمج الخطأ : أنا ليس مِثلك ، قال : والصّواب لستُ مِثْلَك ، لأنّ ليس فعل واجبٌ فإنما يُجاء به للغائب المتراخِي ، تقول : عبدُ الله ليس مِثلك .
قال : ويقال جاءني القوم لَيْسَ أباكَ وليْسَكَ ، أي : غيرَ أبيك وغيرك . وجاءكَ القومُ ليس إياك ولَيْسَني بالنّون بمعنًى واحد . وبعضهم يقول : لَيْسَني بمعنى وغيري .
وقال اللّيث : مصدَرُ الأَلْيَس ، وهو الشجاع الذي لا يَرُوعه الحَرْب .
وأنشَد :
ألْيَسُ عن حَوْبائهِ سَخِيُّ
يقوله العجاج وجمعه ليسٌ .
وقال آخر :
تَخالُ نَدِيَّهم مَرْضَى حَياءً
وتَلقاهُمْ غَداةَ الرَّوْعِ ليْسَا
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الأَلْيَس : الذي لا يَبْرَح بَيْتَه .
وقال غيره : إِبِلٌ لِيسٌ على الحَوض : إذا أقامتْ عليه فلمْ تبرحْه ، ويقال للرجل الشُّجاع : أَهْيَس أَلْيَس ، وكان في الأصل أَهْوَس أَلْيس ، فلمّا ازْدَوَج الكلامُ قَلَبوا الواوَ ياءً فقالوا : أَهْيَس . والأهْوَس : الذي يَدُقُّ كلَّ شيء ويَأْكُلُه . والألْيَس : الذي لا يُبارح قِرْنَه ، وربّما ذَمُّوا بقولهم : أهيَس ألْيس ، فإذا أرادوا الذّمّ عَنَوْا بالأهْيَس : الأهْوَس ، وهو الكثير الأكل ، وبالألْيس الذي لا يَبْرَح بَيْتَه ، وهذا ذَمّ .
وقال بعضُ الأعراب : الألْيَس : الدَّيُّوثي الذي لا يَغار ويُتَهزَّأُ به ؛ فيقال : هو أَلْيَسُ بُورِكَ فيه . فاللّيَس يَدخُل في المعنيين : في المدحِ والذَّمّ . وكلٌّ لا يَخفَى على المُتَفَوِّهِ به .
ويقال : تَلايَسَ الرجلُ : إذا كان حَمُولاً حَسَن الخُلُق ، وتلايَسْتُ عن كذا وكذا : أي : غَمّضْتُ عنه ، وفلانٌ أَلْيَسُ دَهْثَم : أي : حَسَن الخُلق .
وفي الحديث : ( كُلُّ ما أنهرَ الدّم فكُلْ ليس السِّنّ والظُّفْرَ ) ، والعرب تستثني بليس فتقول : قام القوم ليس أخاك ، وليس أخويك ، وقام النسوة ليس هنداً . وقام القوم ليسي وليْسَني وليس إيّاي . وأنشد :
قد ذهب القوم الكرام ليسي
وقال الآخر :
وأصبح ما في الأرض مني تقيّةً
لناظره ليس العظامَ العواليا
لسا : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : اللَّسَا : الكثير الأكل من الحيوان .
وقال : لَسَا : إذا أَكَلَ أَكْلاً يَسيراً ، وكأنّ أصلَه من اللَّسِّ وهو الأكْل .
أسل : قال الليث : الأسَلُ : نباتٌ له أغصانٌ كثيرةٌ دِقاق ، لا وَرَق له ، ومَنبِتُه الماءُ الراكد ؛ يُتَّخَذ منه الغرابيلُ بالعِراق ، الواحدة أَسَلة ؛ وإنما سمِّي القَنَا أَسَلاً تشبيهاً بطوله واستوائه ، وقال الشاعر :
تَعْدُو المنايا على أُسامةَ في الخِي
سِ عليه الطَّرْفاءُ والأسَلُ
وأَسَلَةُ اللِّسانِ : طَرَفُ شَباتِه إِلى مُستدَقِّه .
ومنه قيل للصاد والزاي والسين : أسلِيّة ، لأن مبدأها من أسلة اللسان ، وهو مستدق طرفه .
وأَسَلَةُ الذِّراع : مستدَقُّ الساعِد مما يلي الكفّ .
وكفٌّ أَسيلةُ الأصابع : وهي اللطيفة ، السَّبْطةُ الأصابع .
وخَدٌّ أَسيل : وهو السَّهْل اللَّيّن ، وقد أَسُل أَسالةً .
أبو زيد : من الخُدود الأسيل ، وهو السهل اللين الدّقيق المستوي ، والمَسْنُونُ اللَّطيفُ ، الدّقيق الأنف .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه قال : لا قَوَد إلاّ بالأَسَل ، فالأسَل عند علي عليه السلام كلّ ما أرِقَّ من الحديد وحُدِّد من سيفٍ أو سكين أو سِنان ، وأَسَّلْتُ
الحَديدَ : إذا رَقَّفْتَه ، وقال مُزاحِم العُقَيْلِيّ :
يُبَارِي سَدِيساها إذا ما تَلمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إبْزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّلِ
وقال عمر رضي الله عنه : إياكم وحَذْفَ الأَرْنب بالعَصَا ، ولْيُذَكِّ لكم الأَسَل : الرِّماح والنَّبْل .
قال أبو عُبيدة : لم يُرد بالأَسَل الرّماحَ دُون غيرها من سائر السلاح الّذي رُقِّقَ وحُدِّد .
قال : وقوله : الرّماح والنبل يرد قولَ من قال : الأَسَل : الرِّماحُ خاصّة ، لأنه قد جعل النَّبْل مع الرماح أسلاً . وجمع الفرزدق الأَسَل الرماحَ أسلاتٍ فقال :
قد ماتَ في أسلاتِنا أو عَضَّنه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقتَّلُ
أي : في رِماحِنا . ومأْسَل : اسم جَبَلٍ بعَيْنه .
شمر عن ابن الأعرابيّ قال : الأسَلَةُ : طَرف اللِّسان ، وقيل للقَنَا أَسَل لما رُكِّب فيها من أطراف الأسِنَّة .

##### Türkçe

س ل ( و ا ي ء )
**سيل** , **سول** , **سلأ** , **وسل** , **ولس** , **ألس** , **لوس** , **سلا** , **لسا** , **ليس** , **أسل** .

**سول** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **رجل أسْوَل** ve **امرأةٌ سَوْلاء**: ikisinde de gevşeklik bulunduğu zaman. Dedi: **واللَّخَا** da onun gibidir; ve bazen **يسول سَوَلاً**. Ve el-Mütenahhil dedi:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ
**الحَمل** ile murad etti: **السَّحابَ الأسوَد**; ve buluttan **الأسول**: alt tarafında gevşeklik bulunan ve saçaklarına sarkma olan; ve **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً** olmuştur. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ) ( يوسف : 18 ) ; bu, Ya‘kūb’un (aleyhi’s-selâm) oğullarına, Yûsuf’u kurdun yediğini haber verdikleri vakit söylediği sözdür; onlara dedi ki: Onu kurt yemedi; bilakis nefisleriniz onun hakkında size bir işi **سَوَّلَتْ**; yani nefisleriniz size, tasvir ettiğinizden başka bir işi süsledi. Ve sanki **التَّسويل** insanın **سُول**’ünden bir **تفعيل**’dir; o da onun temenni ettiği ümniyesidir; böylece onu isteyen için bâtılı ve aldanışı süsler. Ve **السُّؤال**’ın aslı hemzelidir; ancak Araplar onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzeyi hafiflettiler. Er-Râ‘î, onun hemzesini hafifletmede dedi:
اخْتَرْتُكَ الناسَ إِذْ رَثَّت خَلائقُهمْ
واعتَلَّ من كان يُرجَى عنده السُّولُ
Ve asıl olanın onda hemze olduğuna delil, kurrânın kıraati: ( قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يامُوسَى ) ( طه : 36 ) ; yani: sorduğun ümniyen sana verilmiştir.

Ve ez-Zeccâc dedi: denir: **سَأَلْتُ أسأَل** ve **وَسلْتُ أَسَلُ**; ve iki adam **يَتَساءَلان** ve **يَتَسايَلان**.

Ve el-Leys dedi: denir: **سَأَل يسألُ سُؤالاً ومَسألةً**. Dedi: Arapların tamamı, **سَلْ**’in hemzesini düşürür; fakat **الفاء** ve **الواو** ile birleştirdiği zaman hemzeler; senin sözün gibi: **فاسأل** ve **واسأل**. Ve **المسألة**’nin çoğulu **مسائل**’dir; hemzeyi düşürdükleri zaman **مَسَلَة** derler. Ve fakire **سائلاً** denilir.

Nâfi‘ ve İbn ‘Âmir, ( **سال** ) hemzesiz ( **سائل** ) okudu. Ve denildi ki manası: hemzesiz olarak: bir vadi, vâki‘ bir azap ile aktı. Diğer kurrânın okuması: İbn Kesîr, Ebû ‘Amr ve Kûfeliler ( **سَأَلَ** ) ( المعارج : 1 ) hemzeli, **دَعا داعٍ** manası üzerinedir. Fakir olan **السائل**’in çoğulu: **سُؤَّال**. Suyun akacağı yer olan **مَسِيل الماء**’ın çoğulu: hemzesiz **مَسايِل**. **المَسأَلة**’nin çoğulu: hemzeli **مسائل**.

**وسل** : el-Leys dedi: **وسَّلَ** falan kimse Rabbine bir **وَسِيلةً**: O’na onunla yaklaşacağı bir amel işlediği zaman. Lebîd dedi:
بلَى كلُّ ذي رَأْيٍ إلى الله واسِلُ
Ve **الوَسِيلة**: bağ ve yakınlıktır; çoğulu **الوَسائل**. Allah dedi: ( أُولَائِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ ) ( الإسراء : 57 ) . Ve denir: falan kimse falana bir **وَسيلة** ile **توسَّل** etti; yani ona bir sebep ile sebeblendi ve onu kendisine meylettiren bir bağ hürmetiyle ona yaklaştı.

**سلا** : el-Asma‘î: **سَلَوْتُ**; ben **أَسْلو** olurum; **سُلُوّاً**. Ve **سَلِيتُ عنه**; **أسْلَى** olurum; **سُلِّياً**; **سَلَوْت** manasında. Ebû Zeyd dedi: **سلوت**’un manası: onun zikrini unuttuğu ve ondan gittiği zaman.

İbn Şümeyl dedi: **سليت فلاناً**; yani: ona buğzettim ve onu terk ettim. Ve Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: **سلوتُ عنه أَسلو سُلُوّاً وسُلُوَاناً**; ve **سَلِيتُ أَسلَى سُلِيّاً**. Ru’be dedi:
لَوْ أَشْرَبُ السُّلْوانَ ما سَلِيتُ
ما بِي غنًى عنك وإنْ غَنِيت
Dedi: Muhammed b. Hayyân’ı, el-Asma‘î ile Nusayr b. Ebî Nusayr’ın er-Reyy’de ona arz ederken hazır bulunduğunu hikâye ederken işittim; bu beyti ona arz olunan şey içinde yürüttü; Nusayr’a dedi ki: **السُّلوان** nedir? Dedi: denir ki o, ezilip suyu içilen bir boncuktur; içene bir **سلْوَةً** miras bırakır. Dedi: Sus; bunlar sana alay etmesin; **السُّلْوان** ancak senin sözünün masdarıdır: **سَلَوْتُ أَسلُو سُلواناً**. Dedi: **لو أشرَب السُّلوان**; yani **السُّلوَّ**yu içiş olarak içsem, **ما سَلوْتُ**.

El-Lihyânî, ( **نوادِره** )’de dedi: **السَّلوانة** ve **السَّلوان** ve **السَّلْوَان**: âşığa, kadından **ليسْلو** diye içirilen bir şeydir. Dedi: Ve bazıları dedi: **السُّلوانة**: âşığın üzerine su içirildiği bir çakıl taşıdır da **فيسْلُو**. Ve inşâd etti:
شَرِبْتُ على سُلوانةٍ ماءَ مُزْنةٍ
فلا وجَديد العَيْشِ يا مَيُّ ما أسْلو
Ebû’l-Heysem dedi: Ebû ‘Amr es-Sa‘dî dedi: **السُّلوانة**: ezilip suyu içilen bir boncuktur; o suyu içen, sevgiyle belâlandığı kimsenin sevgisinden **فَيسْلو**. Dedi: Ve bazıları dedi: bilakis bir ölünün kabrinin toprağı alınır da suya konur; böylece onun sevgisi ölür. Ve inşâd etti:
يا لَيتَ أَنّ لقلْبي منْ يُعللهُ
أو ساقياً فسَقاني عنكِ سُلوانَا
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **السُّلوانة**: muhabbetten sonra buğz için bir boncuktur. Dedi: Ve **السَّلوَى**: bir kuştur; Kur’ân dışında ise baldır. Ve tefsirde, O’nun sözü hakkında: ( وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى ) ( البقرة : 57 ) , onun **كالسُّمانيَ** gibi bir kuş olduğu geldi.

El-Leys dedi: bir tanesi **سَلواة**’dır. Ve inşâd etti:
كما انتفَضَ السَّلواةُ مِن بللِ القَطْرِ
Ebû ‘Ubeyd: **السَّلوَى**: baldır. Hâlid el-Hüzelî dedi:
وقَاسمَها بالله جَهْداً لأنتُم
ألَذُّ مِنَ السَّلوَى إذا ما نشُورُهَا
Yani: onu peteğinden alırsın; balı kastediyor. Ebû Bekr dedi: müfessirler dedi ki: **المَنُّ**: **التَّرَنجبين**; ve **السَّلوَى**: **السُّمَانيَ**. Dedi: ve Araplar yanında **السلوى** baldır. Ve inşâd etti:
لو أطْعموا المنَّ والسلوى مكانهُم
ما أبصر الناس طُعماً فيهُم نَجعَا
Ve denir: o, yaşayıştan bir **سَلْوة** içindedir; yani bir bolluk ve gaflet içindedir. Er-Râ‘î dedi:
أخو سَلْوةٍ مَسَّى به اللَّيلُ أَمْلَحُ
İbnü’s-Sikkît: **السلوة**: **السُّلُو**’dur. Ve **السَّلوة**: yaşayışın bolluğudur.

Ve denir: **أَسْلاني عنك** şu ve **سَلاّني**. Ve **بنو مُسْليَةَ**: Benî’l-Hâris b. Ka‘b’dan bir kabiledir.

Ebû Zeyd dedi: denir: **ما سَلِيتُ أن أقولَ ذاك**; yani: onu söylemeyi unutmadım, fakat onu kasten terk ettim. Ve **سَلِيتُ أن أقولَه** denilmez; ancak **ما سَلِيتُ أن أقولَه** manasında.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَّلَي**: hayvanlar ve develerden yavrunun sargısıdır; insanlardan ise **مَشِيمة**’dir.

Ve **سَلِيت الناقة**; yani: onun **سلاها**’sını aldım.

El-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّلَى**: koyunun **سَلَى**’sıdır; **بالياء** ile yazılır. Nitelediğin zaman: **شاةٌ سلياء** dersin. Ve **سَلِيت الشاةُ**: o, ondan sarktı. Ve iş geçtiği zaman denir: **قد انقطع السّلَى**; geçen ve kesilen iş için mesel vurulur. Ve **سلَيْتَ الناقةَ**: onun **سلاها**’sını aldın ve onu çıkardın.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّلْوة**: **السُّلُوّ**; ve **السَّلْوة**: yaşayışın bolluğudur.

**سلأ** : el-Asma‘î: **سَلأْتُ السَّمْنَ**; ben onu **أسْلأُه سَلأً**. Dedi: ve **السِّلاء** isimdir; o da **السَّمْن**’dir. Ve denir: ona yüz kırbaç **سَلأَه**; yani onu dövdü. Ve ona yüz dirhem **سَلأَه**; yani ona nakit verdi.

Başkası dedi: **السُّلاّء**: hurma ağacının dikeni; ve **السُّلاّء**: hepsi.

‘Alkame b. ‘Abde, bir atı vasfederken dedi:
سُلاّءةٌ كعَصَا النَّهدِيّ غُلَّ لها
ذُو فَيْئَةٍ من نَوَى قُرَّان مَعجومُ

**ألس** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde rivayet olundu: dua etti de dedi ki: ( اللهم إني أعوذُ بك من الأَلْسِ والكِبر ) .

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الأَلْسُ**: aklın karışmasıdır; ondan denir: **أُلِسَ الرجلُ فهو مَأْلوس**. Dedi: ve el-Umevî dedi: denir: onu vurdu da **فما تَأَلَّسَ**; yani acı duymadı.

Başkası dedi: **فما تحَلَّس** da onun manasındadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأَلْسُ**: hıyanettir. Ve **الأَلْسُ**: kötü asıldır.

El-Hevâzinî dedi: **الأَلْسُ**: şüphedir; şüpheden ahlâkın değişmesidir. Yahut hastalıktan ahlâkın değişmesidir. Denir: **ما أَلَسَك**.

Ve inşâd etti:
إنّ بنا أو بكُمَا لأَلْسَا
Ebû ‘Amr dedi: borçluya denir: o mutlaka **يَتَألَّسُ**; ne verir ne men eder. Ve **التألُّس**: vermek isterken men etmesidir. Denir: o, bağışta **لَمأْلُوسُ**tur. Ve **أُلِسَتْ عطيّتُه**: ondan ümit kesilmemişken men edildiği zaman.

Ve inşâd etti:
وصَرَمَتْ حَبْلَك بالتَأَلُّسِ
El-Kuteybî dedi: **الألس**: hıyanet ve aldatmadır. Ondandır ki derler: falan kimse **لا يدالس ولا يؤالس**. **فالمدالسة**: **الدَّلْس**’ten, o da karanlıktır; murad: sana şeyi körleştirmez; onu gizleyip onda bulunan ayıbı örter. Ve **المؤالسة**: hıyanettir. Ve inşâd etti:
هم السمن بالسنوت لا ألس فيهمُ
وهم يمنعون جارهم أن يُقرَّدا

**ولس** : el-Leys dedi: **الوَلُوس**: yürüyüşünde **تَلِسُ** eden deve; **ولَسَاناً**. Ve develer, birbirlerine **يُوالسُ** eder; o, hızlı yürüyüşten bir türdür. Ve **المُوَالَسة**: işte bir çeşit yumuşak davranmaya benzer.

Ve denir: falan kimse **ما يُدالِسُ ولا يُوالِس**. Ve bu işte benim için ne **وَلْسٌ** vardır ne **دَلْس**; yani onda benim için ne hıyanet vardır ne günah.

İbn Şümeyl dedi: **المُوالَسة**: aldatmadır. Denir: ona karşı **تَوالَسوا** ettiler ve ona karşı **ترافدوا** ettiler; yani ona karşı hile ve aldatmada yardımlaştılar. Ve **الوَلُوس**: develerden hızlı olandır.

( **لوس** ) : el-Leys dedi: **اللَّوْس**: insanın tatlıları ve başkasını takip edip yemesidir. Denir: **لاسَ يَلُوس لَوْساً**; o **لائسٌ** ve **لَؤُوس**tur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّوس**: az yemektir. Ve **اللُّوس**: şiddetlilerdir; onların bir tanesi **أَلْيَس**tir.

**سيل** : el-Leys dedi: **السَّيْل** bilinir; çoğulu **سُيول**. Ve suyun akacağı yer **مَسِيل الماء**; çoğulu **أَمْسِلةٌ**; o da yağmur suları aktığı zaman olan sulardır.

Dedim: suyun akacağı yer **مَسيل الماء**’da kıyas, hemzesiz **مَسايِل**dir. Onu **أَمسِلَةً** ve **مُسُلاً** ve **مُسْلاناً** diye çoğul yapan kimse ise, **المَسيل**’deki **الميم**’in aslî olduğu ve onun **فَعِيل** vezninde bulunduğu vehmi üzerinedir; onunla **مَفعِلاً** murad edilmemiştir; nitekim **مكاناً**’ı **أمكِنة** diye çoğul yaptılar; ve ikisinin benzerleri vardır. Ve **المَسِيل**: **سالَ يَسيلُ**’den **مَفْعِلْ**dir; **مَسِيلاً** ve **مَسالاً** ve **سَيْلاً** ve **سَيَلاناً**. Ve **المَسِيل** ayrıca: sel suyunun aktığı yer de olur.

El-Leys dedi: **السَّيَال**: dalları düz bir ağaçtır; üzerinde beyaz diken vardır. Kökleri, bakirelerin ön dişleri gibidir. El-A‘şâ dedi:
باكَرَتْها الأغْراب في سِنَة النَّومِ
فتَجرِي خِلال شَوْكِ السَّيَالِ
Şarabı vasfeder. Ve **السِّيلاَنُ**: kılıcın ve bıçağın sapının dik kısmının kökü ve bunun benzeri.

**ليس** : el-Leys dedi: **ليسَ**: inkâr kelimesidir. Dedi: ve el-Halîl dedi: manası **لا أَيْس**’tir; hemze atıldı ve **اللاّم** **الياء**’a yapıştırıldı. Ondandır ki onların sözü: **ائتِنِي من حيثُ أَيْسَ ولَيْس**; manası: olduğu yerden ve olmadığı yerden.

El-Kisâî dedi: **ليس** inkâr olur; ve istisna olur; onunla nasb edilir. Senin sözün gibi: **ذهب القومُ لَيسَ زيداً**; **ما عَدَا زَيْداً** manasında. Ve **ولا يكون أبداً**; ve **إلاّ زَيْداً** manasında olur. Dedi: ve bazen **ليسَ** , kendisiyle atfedilen **لاَ** manasında gelir. Lebîd dedi:
إنما يَجْزِي الفَتَى ليس الجَمَلْ
İ‘rab edildiği zaman: **ليس الجملُ** denilir; çünkü buradaki **ليس** , atıf **لا**’sı manasındadır. Sîbeveyh dedi: **ليس يَجْزِي الجَمَل** ve **لَيْس الجَملُ يجزي** murad etti. Ve bazen **ليس** , **لا التّبرئة** manasında gelir.

İbn Keysân dedi: **( ليس )** inkârdandır; ve üç yerde vâki‘ olur: **كان** menzilesinde olur; ismi ref‘ eder, haberi nasb eder. Dersin: **ليس زيد قائماً**; ve **ليس قائماً زيد**. Ve onun haberini onun üzerine takdim etmen câiz değildir; çünkü o çekimlenmez. Ve **ليس** istisna olur; ondan sonra ismi, **إلا**’dan sonra nasb ettiğin gibi nasb edersin. Dersin: **جاءني القوم ليس زيداً**. Ve onda, görünmeyen bir zamir vardır. Ve atıf olur; **( لا )** menzilesinde. Dersin: **جاءني عمر وليس زيد**.

Lebîd dedi:
إنما يَجزي الفتى ليس الجمل
Ebû Mansûr dedi: ve onlar çekimlediler.

Ve **ليس**’i geçmiş fiil çekimi gibi çekimlediler; ikilediler, çoğul yaptılar, dişil yaptılar; dediler: **لَيْس** ve **لَيْسَا** ve **لَيْسُوا**; ve **لَيْسَت المرأةُ** ve **لَسْنَ**. Ve onu gelecek zamanda çekimlemediler. Ve dediler: **لَسْتُ أفعَل**; ve **لَسْنا نفعل**.

Ebû Hâtim dedi: hatanın en çirkini: **أنا ليس مِثلك**. Dedi: doğrusu: **لستُ مِثْلَك**; çünkü **ليس** zorunlu bir fiildir; ancak uzak üçüncü şahıs için getirilir. Dersin: **عبدُ الله ليس مِثلك**.

Dedi: ve denir: **جاءني القوم لَيْسَ أباكَ وليْسَكَ**; yani: baban olmayan ve sen olmayan. Ve: **وجاءكَ القومُ ليس إياك ولَيْسَني** nun ile; tek bir manada. Ve bazısı **لَيْسَني** der; **وغيري** manasında.

El-Leys dedi: **الأَلْيَس**’in masdarıdır; o, savaşın kendisini korkutmadığı yiğittir. Ve inşâd etti:
ألْيَسُ عن حَوْبائهِ سَخِيُّ
Bunu el-‘Accâc söyler; çoğulu **ليسٌ**’tir.

Bir başkası dedi:
تَخالُ نَدِيَّهم مَرْضَى حَياءً
وتَلقاهُمْ غَداةَ الرَّوْعِ ليْسَا
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الأَلْيَس**: evinden ayrılmayan kimsedir.

Başkası dedi: **إِبِلٌ لِيسٌ على الحَوض**: havuz üzerinde ikamet ettiği ve ondan ayrılmadığı zaman. Ve yiğit adama denir: **أَهْيَس أَلْيَس**. Asılda **أَهْوَس أَلْيس** idi; söz ikilendiği zaman **الواو**’u **ياء**’a çevirdiler de **أَهْيَس** dediler. **الأهْوَس**: her şeyi ezen ve yiyen kimsedir. **الألْيَس**: rakibini bırakmayan kimsedir. Ve bazen onların sözüyle zemmettiler: **أهيَس ألْيس**. Zemmi murad ettikleri zaman **الأهْيَس** ile **الأهْوَس**’u kastederler; o, çok yiyendir. Ve **الألْيس** ile evinden ayrılmayanı; bu da zemmdir.

Bazı bedevîler dedi: **الألْيَس**: kıskanmayan ve kendisiyle alay edilen deyyûsttur; denir: **هو أَلْيَسُ بُورِكَ فيه**. Böylece **اللّيَس** iki manaya da girer: övgüde ve yergide. Her biri, onu söyleyene gizli değildir.

Ve denir: **تَلايَسَ الرجلُ**: yük taşıyan, güzel huylu olduğu zaman. Ve **تلايَسْتُ عن كذا وكذا**: yani ondan göz yumdum. Ve falan kimse **أَلْيَسُ دَهْثَم**: yani güzel huyludur.

Hadiste: ( كُلُّ ما أنهرَ الدّم فكُلْ ليس السِّنّ والظُّفْرَ ) . Ve Araplar **ليس** ile istisna eder; derler: **قام القوم ليس أخاك** ve **وليس أخويك**; ve **وقام النسوة ليس هنداً**. Ve **وقام القوم ليسي وليْسَني وليس إيّاي**. Ve inşâd etti:
قد ذهب القوم الكرام ليسي
Bir başkası dedi:
وأصبح ما في الأرض مني تقيّةً
لناظره ليس العظامَ العواليا

**لسا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللَّسَا**: hayvandan çok yiyen. Ve dedi: **لَسَا**: az bir yeme yiyince; sanki aslı, yeme olan **اللَّسِّ**’dendir.

**أسل** : el-Leys dedi: **الأسَلُ**: çok ince, çok dallı bir bitkidir; yaprağı yoktur; bitiş yeri durgun sudur. Irak’ta ondan elekler yapılır; bir tanesi **أَسَلة**’dir. Ve **القَنَا** ancak, uzunluğu ve düzgünlüğü sebebiyle benzetilerek **أَسَلاً** diye adlandırıldı. Şair dedi:
تَعْدُو المنايا على أُسامةَ في الخِي
سِ عليه الطَّرْفاءُ والأسَلُ
Ve **أَسَلَةُ اللِّسانِ**: onun ucunun inceliğine doğru, keskinliğinin ucudur.

Ondan dolayı **الصاد** ve **الزاي** ve **السين**’e **أسلِيّة** denildi; çünkü onların başlangıcı, dilin **أسلة**’sindendir; o da ucunun inceliğidir.

Ve **أَسَلَةُ الذِّراع**: avuç tarafına yakın olan önkolun inceliğidir.

Ve **وكفٌّ أَسيلةُ الأصابع**: o, narin, düz parmaklı olandır.

Ve **وخَدٌّ أَسيل**: o, düz yumuşaktır; ve **أَسُل أَسالةً** olmuştur.

Ebû Zeyd: yanaklardan **الأسيل**: düz, yumuşak, ince, düzgün olandır; ve **المَسْنُونُ**: narin; ince burunlu.

Ali’den (radıyallahu ‘anhu) rivayet olundu: dedi ki: **لا قَوَد إلاّ بالأَسَل**. Böylece Ali (aleyhi’s-selâm) yanında **الأسَل**: demirden inceltilen ve keskinleştirilen her şeydir; kılıçtan, bıçaktan veya mızrak ucundan. Ve **أَسَّلْتُ الحَديدَ**: onu incelttiğim zaman. Müzâhim el-‘Ukaylî dedi:
يُبَارِي سَدِيساها إذا ما تَلمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إبْزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّلِ
Ömer (radıyallahu ‘anhu) dedi: sizi, tavşanı sopa ile atıp vurmakdan sakındırırım; ve size **الأَسَل** tezkiye etsin: mızraklar ve oklar.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **الأَسَل** ile, mızrakları, inceltilip keskinleştirilen diğer bütün silahların dışında murad etmedi. Dedi: ve onun sözü: mızraklar ve oklar, **الأَسَل**’in yalnız mızraklar olduğu görüşünü reddeder; çünkü okları mızraklarla birlikte **أسلاً** kılmıştır. Ve el-Ferazdak, **الأَسَل** olan mızrakları **أسلاتٍ** diye çoğul yaptı; dedi ki:
قد ماتَ في أسلاتِنا أو عَضَّنه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقتَّلُ
Yani: mızraklarımızda. Ve **مأْسَل**: bizzat bir dağın adıdır.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأسَلَةُ**: dilin ucudur. Ve **القَنَا**’ya **أَسَل** denildi; çünkü onda mızrak uçlarının uçlarından bir şeyler birleştirildi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والسين وما يثلثهما)
(أسف) الهمزة والسين والفاء أصلٌ واحد يدلّ على الفَوت والتلهُّف وما أشبه ذلك. يقال أسِفَ على الشيء يَأْسَفُ أسَفاً مثل تلهف. والأَسِفُ الغضْبان، قال الله تعالى: وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إلى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً[الأعراف 150]، وقال الأعشى:
أرَى رَجُلاً منهُمْ أسيفاً كأنَّما *** يضُمُّ إلى كشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبا
فيُقال هو الغَضبان. ويقال إنّ الأَُسَافة([1]) الأرض التي لا تنبت شيئاً؛ وهذا هو القياس، لأنّ النّبات([2]) قد فاتَها. وكذلك الجمل الأسيف، وهو الذي لا يكاد يَسْمَنُ. وأمّا التابع وتسميتهم إيّاه أسيفاً فليس من الباب، لأنّ الهمزة منقلبةٌ من عين، وقد ذكر في بابه.
(أسك) الهمزة والسين والكاف بناؤه في الكتابين([3]). وقال أهل اللغة: المأسوكة التي أخطأت خافِضتُها فأصابت غيرَ موضع الخَفْض.
(أسل) الهمزة والسين واللام تدلُّ على حِدّة الشيء وطولهِ في دقّة. وقال الخليل: الأسَل الرِّماح. قال: وسمّيت بذلك* تشبيهاً لها بأسَل النبات. وكلُّ نبتٍ له شوكٌ طويل فشوكه أسَلٌ. والأَسَلةُ مستدَقُّ الذِّراع. والأسَلة: مستدقُّ اللِّسان. قالوا: وكلُّ شيءٍ محدّد فهو مؤسَّل. قال مزاحم:
يُباري سدِيساها إذا تلمَّجتْ *** شَباً مثلَ إبزيم السِّلاح المؤَسَّلِ([4])يباري: يعارض. سديساها: ضرسان في أقصى الفم، طالا حتّى صارا يعارضان النّابين، وهما الشبا الذي ذَكَر. والإبزيم: الحديدة التي تراها في المِنْطقة دقيقةً تُمسِك المِنْطقَة إذا شُدّت.
(أسم) الهمزة والسين والميم كلمة واحدة، وهو أُسامةُ، اسمٌ من أسماء الأسد.
(أسن) الهمزة والسين والنون أصلان، أحدهما تغيّر الشيء، والآخر السَّبب. فأ[مّا ا] لأوّل فيقال أسَنَ الماء يأسِنُ ويأسُنُ. إذا تغير. هذا هو المشهور، وقد يقال أَسِنَ. قال الله تعالى: ﴿مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ﴾ [محمد 15].  وأسِنَ الرّجُل إذا غُشِيَ عليه مِن ريح البئر. وهاهنا كلمتان مَعْلولتان ليستا بأصل، إحداهما الأُسُن وهو بقيّة الشَّحم، وهذه همزةٌ مبدلة من عَين، إنما هو عُسُنٌ، والأخرى قولهم تأسَّنَ تأسُّناً إذا اعتلّ وأبطأ. وعلّة هذه أنّ أبا زيد قال:
إنّما هي تأَسَّرَ تأسُّراً، فهذه علّتها. والأصل الآخر قولهم الآسانُ: الحبال قال([5]):
وقد كنت أهوَى النّاقِمِيَّةَ حِقْبةً *** فقد جَعَلَت آسَانُ بينٍ تَقَطَّعُ([6])واستعير هذا في قولهم: هو على آسانٍ من أبيه، أي طرائق.
(أسو) الهمزة والسين والواو أصل واحد يدلّ على المداواة والإصلاح، يقال أسَوْت الجُرْحَ إذا داويتَه، ولذلك يسمَّى الطبيب الآسِي. قال الحطيئة:
هم الآسُونَ أُمَّ الرّأسِ لَمّا  *** تَوَاكَلَها الأطِبَّةُ والإساءُ([7])أي المُعالجُون. كذا قال الأمويّ([8]). ويقال أسوت الجرح أسْواً وأساً، إذا داويتَه. قال الأعشى:
عندَهُ البِرُّ والتُّقى وأسا الشّـ *** ـــقّ وحَمْلٌ لمُضْلِعِ الأثْقالِ
ويقال أسَوتُ بين القوم، إذا أصلحتَ بينهم. ومن هذا الباب: لي في فُلانٍ إسْوَةٌ أي قَُِدوة، أي إنّي أقتدي به. وأسَّيتُ فلاناً إذا عَزّيتَهُ، من هذا، أي قلت لـه: ليكنْ لك بفلان أسوة فقد أصيب بمثل ما أُصِبتَ به فرضِي وسَلَّم. ومن هذا الباب: آسَيْتُهُ بنفسي.
(أسي) الهمزة والسين والياء كلمة واحدة، وهو الحزن؛ يقال أَسِيتُ على الشيء آسَى أسىً، أي حزنتُ عليه.
(أسد) الهمزة والسين والدال، يدلّ على قوّة الشَّيء، ولذلك سُمِّي الأسدُ أسداً لقوّته، ومنه اشتقاق كلِّ ما أشبهه، يقال استأسَدَ النَّبت قَوِيَ. قال الحطيئة:
بِمُستأسِدِ القُرْيانِ حُوٍّ تِلاعُهُ *** فنُوّارُهُ مِيلٌ إلى الشّمسِ زاهِرُه
ويقال استَأْسَدَ عليه اجْتَرَأ. قال ابن الأعرابي: أَسَدْتُ الرَّجُل([9]) مثل سَبَعْتُه. وأَسْدٌ بسكون السين، الذين يقال لهم الأَزْد، ولعلّه من الباب. وأمّا الإسادَةُ فليست من الباب، لأنّ الهمزة منقلبة عن واو. و[كذا([10])] الأُسْدِي في قول الحطيئة:
مستهلك الورْدِ كالأُسْدِيِّ قد جَعَلَتْ  *** أيْدِي المَطِيِّ به عَادِيَّةً رُغُبا
(أسر) الهمزة والسين والراء أصل واحد، وقياسٌ مطرّد، وهو الحبس، وهو الإمساك. من ذلك الأسير، وكانوا يشدُّونه بالقِدِّ وهو الإسار، فسمي كلُّ أخيذٍ وإنْ لم يُؤْسرْ أسيراً. قال الأعشى:
وَقيّدَني الشِّعْرُ في بيته *** كما قَيّد الآسِراتُ الحِمارَا([11])أي أنا في بيته، يريد بذلك بلوغه النّهاية فيه. والعرب تقول أسرَ قَتَبَهُ([12])، أي شدّه. وقال الله تعالى: ﴿وشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ﴾ [الإنسان 28]، يقال أراد الخَلْق، ويقال بل أراد مَجرى ما يخرج من السَّبيلَين. وأُسْرَةُ الرّجُل رَهْطه، لأنّه يتقوَّى بهم. وتقول أسيرٌ وأَسْرَى في الجمع وأسارى بالفتح([13]). والأُسْرُ احتباس البَوْل.
---------------------
([1]) تقال بفتح الهمزة وضمها.
([2]) في الأصل: "النباس"
([3]) لم يتضح ما يريد بهذه الكلمة. ولعلها: "لم يرد بناؤه في الكتابين".
([4]) تلمجت: تلمظت. وفي الأصل: "تلجمت"، صوابه من اللسان (13: 15).
([5]) نسب في اللسان (16: 71، 156) إلى سعد بن زيد مناة.
([6]) في اللسان: "الناقمية هي رقاش بنت عامر. وبنو الناقمية بطن من عبد القيس.. وناقم: حي من اليمن". والبيت في (16: 71) مطابق ما هنا. وفي (16: 156): "آسان وصل"، وهذه واضحة لا تحتاج إلى تكلف.
([7]) ديوان الحطيئة 27 واللسان (18: 36).
([8]) جعله جمعاً لآس، كما تقول راع ورعاء. والإساء بالكسر أيضاً: الدواء؛ ويقال كذلك في جمع آس أساة. قال كراع: ليس في الكلام ما يعتقب عليه فعلة وفعال إلا هذا وقولهم رعاة ورعاء في جمع راع.
([9]) لم أجد هذه الكلمة فيما لدي من المعاجم.
([10]) بمثلها يتم الكلام، وقد أنشد البيت في اللسان (4: 39). والأسدي: ضرب من الثياب. قال ابن بري: "ووهم من جعله في فصل أسد، وصوابه أن يذكر في فصل سدى. قال أبو علي: يقال أسدى وأستى، وهو جمع سدى وستى للثوب المسدى، كأمعوز جمع معز". والبيت في ديوان الحطيئة 4.
([11]) البيت في ديوان الأعشى 410 ورواه في اللسان (5: 292) وذكر أن الآسرات النساء اللواتي يؤكدن الرحائل بالقد ويوثقنها. والحمار، هاهنا: خشبة في مقدم الرحل تقبض عليها المرأة. وفي الأصل "الآسران"، صوابه من الديوان واللسان والمجمل.
([12]) القتب للجمل كالإكاف لغيره. وفي الأصل: "قبة" وانظر اللسان (5: 76).
([13]) يقال أسارى، بفتح الهمزة وضمها، ويقال أيضاً أسراء.

ـ

##### Türkçe

(باب **الهمزة** ve **السين** ve bunları üçleyen şey)
(**أسف**) **الهمزة** ve **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; kaçıp gitmeye, iç çekip hayıflanmaya ve buna benzer şeylere delâlet eder. Denir: bir şey üzerine **أسِفَ**; **يَأْسَفُ**; **أسَفاً**; tıpkı “tellehhefe” gibi. Ve **الأَسِفُ** öfkeli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: “وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إلى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفاً” [الأعراف 150]. Ve A‘şâ dedi ki:
أرَى رَجُلاً منهُمْ أسيفاً كأنَّما *** يضُمُّ إلى كشْحَيْهِ كَفّاً مُخَضَّبا
Böylece “o öfkelidir” denir. Ve denir ki: **الأَُسَافة**([1]) hiçbir şey bitirmeyen topraktır; bu kıyastır, çünkü bitki([2]) onu geçip gitmiştir. Yine **الجمل الأسيف** de böyledir; o, neredeyse semirmeyen devedir. Ama tâbi‘ (kelime) ve onların ona **أسيفاً** adını vermeleri babdan değildir; çünkü **الهمزة** bir **عين**’den dönmüştür; kendi babında zikredilmiştir.

(**أسك**) **الهمزة** ve **السين** ve **الكاف**; onun binası iki kitapta([3])dır. Dil ehli dedi ki: **المأسوكة**; alçaltmasını ıskalayıp alçaltmanın yeri olmayan bir yere isabet edendir.

(**أسل**) **الهمزة** ve **السين** ve **اللام**; şeyin keskinliğine ve incelik içinde uzunluğuna delâlet eder. Halîl dedi ki: **الأسَل** mızraklardır. Dedi ki: ona bu ad verilmiştir; bitkinin **أسَل**’ine benzetme yoluyla. Ve her bitki ki uzun dikenlidir, onun dikeni **أسَلٌ**’dir. Ve **الأَسَلةُ** kolun incelmiş yeridir. Ve **الأسَلة**: dilin incelmiş yeridir. Dediler ki: her keskin şey **مؤسَّل**’dir. Muzâhim dedi ki:
يُباري سدِيساها إذا تلمَّجتْ *** شَباً مثلَ إبزيم السِّلاح المؤَسَّلِ([4])
**يباري**: karşı koyar. **سديساها**: ağzın en sonunda iki azı dişi; uzadılar da iki köpek dişine karşı koyar oldular; bunlar, zikrettiği **الشبا**’dır. Ve **الإبزيم**: kemerde gördüğün ince demirdir; kemer sıkıldığında kemeri tutar.

(**أسم**) **الهمزة** ve **السين** ve **الميم** tek bir kelimedir; o da **أُسامةُ**’dır; aslanın adlarından bir addır.

(**أسن**) **الهمزة** ve **السين** ve **النون** iki asıldır: birisi şeyin değişmesi, diğeri sebep. Birincisine gelince: denir **أسَنَ** su; **يأسِنُ** ve **يأسُنُ**; değiştiği zaman. Bu meşhurdur; bazen **أَسِنَ** de denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ﴾ [محمد 15]. Ve **أسِنَ** adam; kuyu rüzgârından baygınlık geldiği zaman. Burada iki illetli kelime vardır; asıl değildir: birisi **الأُسُن**’dür; yağın artığıdır; bu, **عين**’den بدل edilmiş bir **همزة**’dir; aslında **عُسُنٌ**’dür. Diğeri onların sözü: **تأسَّنَ** **تأسُّناً**; hastalanıp ağır davrandığı zaman. Bunun illeti şudur ki Ebû Zeyd dedi:
“Ancak o, **تأَسَّرَ** **تأسُّراً**’dır”; işte bunun illeti budur. Diğer asıl onların sözü: **الآسانُ**; iplerdir. Dedi ki([5]):
وقد كنت أهوَى النّاقِمِيَّةَ حِقْبةً *** فقد جَعَلَت آسَانُ بينٍ تَقَطَّعُ([6])
Bu, onların sözünde ödünç alınmıştır: “o, babasından **آسانٍ** üzerindedir”; yani yollar.

(**أسو**) **الهمزة** ve **السين** ve **الواو** tek bir asıldır; tedaviye ve ıslaha delâlet eder. Denir: **أسَوْت** yarayı; onu tedavi ettiğin zaman; bundan dolayı tabibe **الآسِي** denir. Hutay’e dedi ki:
هم الآسُونَ أُمَّ الرّأسِ لَمّا  *** تَوَاكَلَها الأطِبَّةُ والإساءُ([7])
Yani tedavi edenler. Ümeyyî([8]) böyle dedi. Ve denir: **أسوت** yarayı; **أسْواً** ve **أساً**; onu tedavi ettiğin zaman. A‘şâ dedi ki:
عندَهُ البِرُّ والتُّقى وأسا الشّـ *** ـــقّ وحَمْلٌ لمُضْلِعِ الأثْقالِ
Ve denir: **أسَوتُ** kavim arasında; aralarını düzelttiğin zaman. Ve bu babdandır: “bende falanda **إسْوَةٌ** vardır”; yani örnek; yani ona uyarım. Ve **أسَّيتُ** falanı; onu teselli ettiğin zaman; bundan (babdan)dır; yani ona dedin ki: “falanda sana bir **أسوة** olsun; çünkü o, senin uğradığın gibi bir şeye uğradı da razı oldu ve teslim oldu.” Ve bu babdandır: **آسَيْتُهُ** kendimle.

(**أسي**) **الهمزة** ve **السين** ve **الياء** tek bir kelimedir; o da hüzündür. Denir: **أَسِيتُ** bir şey üzerine; **آسَى**; **أسىً**; yani ona üzüldüm.

(**أسد**) **الهمزة** ve **السين** ve **الدال**; şeyin kuvvetine delâlet eder; bundan dolayı aslana, kuvvetinden ötürü **أسداً** adı verilmiştir; ve ondan, ona benzeyen her şeyin اشتقاقı vardır. Denir: **استأسَدَ** bitki; kuvvetlendi. Hutay’e dedi ki:
بِمُستأسِدِ القُرْيانِ حُوٍّ تِلاعُهُ *** فنُوّارُهُ مِيلٌ إلى الشّمسِ زاهِرُه
Ve denir: **استَأْسَدَ** ona karşı; cüret etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَسَدْتُ الرَّجُل**([9]); tıpkı **سَبَعْتُه** gibi. Ve **أَسْدٌ** (sîn’in sükûnu ile), kendilerine **الأَزْد** denilenlerdir; belki babdandır. Ama **الإسادَةُ** babdan değildir; çünkü **الهمزة** bir **واو**’dan dönmüştür. Ve [böyle([10])] Hutay’e’nin sözünde **الأُسْدِي**:
مستهلك الورْدِ كالأُسْدِيِّ قد جَعَلَتْ  *** أيْدِي المَطِيِّ به عَادِيَّةً رُغُبا

(**أسر**) **الهمزة** ve **السين** ve **الراء** tek bir asıldır ve süreklilik gösteren bir kıyastır; o da hapsetmektir; o da tutmaktır. Bundan: **الأسير**; onları **القِدِّ** ile bağlarlardı; o da **الإسار**’dır; böylece her yakalanana, esir edilmese bile, **أسيراً** adı verildi. A‘şâ dedi ki:
وَقيّدَني الشِّعْرُ في بيته *** كما قَيّد الآسِراتُ الحِمارَا([11])
Yani ben onun evindeyim; bununla onda nihayete varmayı kasteder. Ve Araplar der: **أسرَ** semerini(**قَتَبَهُ**)([12]); yani onu bağladı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وشَدَدْنَا أَسْرَهُمْ﴾ [الإنسان 28]; denir: yaratılışı kastetti; ve denir: bilakis iki yoldan çıkan şeyin geçtiği yeri kastetti. Ve **أُسْرَةُ** adamın; onun yakın topluluğudur; çünkü onlarla güçlenir. Ve “**أسيرٌ**” dersin; cem‘de **أَسْرَى** ve fetha ile **أسارى**([13]). Ve **الأُسْرُ** idrarın tutulmasıdır.

---------------------
([1]) **الهمزة**’nin fethası ve zammı ile söylenir.
([2]) Asılda: “النباس”
([3]) Bu kelimeyle neyi kastettiği açıklığa kavuşmadı. Belki de: “iki kitapta onun binası zikredilmedi”dir.
([4]) **تلمجت**: **تلمظت**. Asılda: “تلجمت”; doğrusu Lisân’dan (13: 15).
([5]) Lisân’da (16: 71، 156) Sa‘d b. Zeyd Menât’a nispet edildi.
([6]) Lisân’da: “**الناقمية**; ‘Âmir’in kızı Ruqâş’tır. **وبنو الناقمية**; ‘Abdü’l-Kays’tan bir batındır.. **وناقم**: Yemen’den bir hayy.” Beyit (16: 71)’de buradakiyle aynıdır. (16: 156)’da: “**آسان وصل**”; bu açıktır, zorlama gerektirmez.
([7]) Hutay’e Dîvânı 27 ve Lisân (18: 36).
([8]) Onu **آس**’ın cem‘i kıldı; tıpkı “**راع** ve **رعاء**” dediğin gibi. Ve **الإساء** kesra ile de: ilaçtır; **آس**’ın cem‘inde **أساة** da denir. Kurâ‘ dedi ki: sözde, üzerine **فعلة** ve **فعال** nöbetleşe gelen hiçbir şey yoktur; ancak bu ve “**رعاة** ve **رعاء**” ( **راع**’ın cem‘inde) sözü hariç.
([9]) Bu kelimeyi, elimdeki sözlüklerden hiçbirinde bulmadım.
([10]) Bunun gibisiyle söz tamam olur; beyiti Lisân’da (4: 39) inşâd etti. Ve **الأسدي**: elbiselerden bir türdür. İbn Berrî dedi ki: “Onu **أسد** faslında kılan kimse yanıldı; doğrusu **سدى** faslında zikredilmesidir. Ebû ‘Alî dedi ki: **أسدى** ve **أستى** denir; o, **الثوب المسدى** için **سدى** ve **ستى**’nin cem‘idir; tıpkı **أمعوز**’un **معز**’ın cem‘i olması gibi.” Beyit Hutay’e Dîvânı 4’tedir.
([11]) Beyit A‘şâ Dîvânı 410’dadır; Lisân’da (5: 292) rivayet etti ve **الآسِرات**’ın, yolculuk yüklerini **القد** ile sağlamlaştıran ve onları sıkıca bağlayan kadınlar olduğunu zikretti. Ve **الحمار** burada: semerin ön tarafında, kadının tuttuğu bir ağaçtır. Asılda “**الآسران**”; doğrusu dîvân, Lisân ve Mücmel’dendir.
([12]) **القَتَب** deve için, başkası için **الإكاف** gibidir. Asılda: “قبة”; Lisân’a (5: 76) bak.
([13]) **أسارى** denir; **الهمزة**’nin fethası ve zammı ile; ayrıca **أسراء** da denir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ س ل
عنده غربال من الأسل وهو نبات دقيق الأغصان تتخذ من الغرابيل بالعراق الواحدة أسلة‏.‏
وقيل للرماح الأسل على التشبيه ولمستدق اللسان والذراع الأسلة‏.‏
وقال أعرابي لآخر‏:‏ كيف كانـت مطرتكم أأسلت أم عظمت يريد أبلغت أسلة الذراع أم عظمها فقال‏:‏ ما بلغت الضرائر وهي جمع ضرة الإبهام‏.‏
وأسلت السلاح‏:‏ حددته وجعلته كالأسل‏.‏
قال مزاحم العقيلي‏:‏ يباري سديساها إذا ما تلمجت شباً مثل إبزيم السلاح المؤسل وتقول أسلات ألسنتهم أمضى من أسنة أسلهم‏.‏
ومنه‏:‏ أسل خده أسالـة فهـو أسيـل وكـف أسيلة الأصابع‏.‏
وكل سبط مسترسل أسيل‏.‏
وتستحب في خد الفرس الأسالة وهي دليل الكرم تقول‏:‏ تنبيء أسالة خده عن أصالة جده‏.‏

##### Türkçe

أ س ل
Onun yanında **الأسل**’den bir elek vardır; o, dalları ince bir bitkidir; Irak’ta eleklerden yapılır; bir tanesine **أسلة** denir.‏
Ve mızraklara, benzetme üzere, **الأسل** denildi; ve dilin ve kolun ince olanına **الأسلة** (denir).‏
Ve bir bedevî bir başkasına dedi ki: “Yağmurunuz nasıldı; **أأسلت** mi yoksa büyüdü mü?”; kolun **أسلة**sine ulaştı mı yoksa onun büyüğüne mi (ulaştı) demek istiyor. O da dedi ki: “**الضرائر**e ulaşmadı”; o, başparmağın eklemi olan **ضرة**’nin çoğuludur.‏
Ve **أسلت السلاح**: onu keskinleştirdim ve onu **الأسل** gibi yaptım.‏
Muzâhim el-Ukaylî dedi ki:
“İkisi de (birbirine) sürtündüğünde onun iki yanını yontar;
**المؤسل** silahın tokası gibi bir genç.”
Ve “Onların dillerinin **أسلات**ı, onların **أسل** mızraklarının uçlarından daha keskindir” dersin.‏
Ve ondan: **أسل خده أسالة**; artık o **أسيـل**dir; ve parmakları ince olan bir avuç: **أسيلة الأصابع**.‏
Ve her yumuşak, salıverilmiş (sarkık) olan **أسيل**dir.‏
Ve atın yanağında **الأسالة** müstehap görülür; o, keremin delilidir; dersin ki: “Onun yanağının **أسالة**sı, dedesinin **أصالة**sına haber verir.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَسَل: نبات له أَغصان كثيرة دِقَاق بلا ورق، وقال أَبو زياد: الأَسَل من الأَغْلاث وهو يخرج قُضْباناً دِقَاقاً ليس لها ورق ولا شوك إِلا أَن أَطرافها مُحدَّدة، وليس لها شُعَب ولا خَشَب، ومَنْبِته الماء الراكد ولا يكاد ينبت إِلا في موضع ماء أَو قريبٍ من ماء، واحدته أَسلَة، تُتخذ منه الغَرابيل بالعراق، وإِنما سُمِّي القَنَا أَسَلاً تشبيهاً بطوله واستوائه؛ قال الشاعر:
تَعدُو المَنايا على أُسامةَ في الـ
ـخِيس، عليه الطَّرْفاءُ والأَسَلُ
والأَسَل: الرِّماح على التشبيه به في اعتداله وطوله واستوائه ودقة أَطرافه، والواحد كالواحد. والأَسَل: النَّبْل. والأَسَلة: شوكة النخل، وجمعها أَسَل. قال أَبو حنيفة: الأَسَل عِيدانٌ تنبت طِوَالاً دِقَاقاً مستوية لا ورق لها يُعْمَل منها الحُصُر. والأَسَل: شجر. ويقال: كل شجر له شوك طويل فهو أَسَل، وتسمى الرماح أَسَلاً.
وأَسَلة اللسان: طَرَف شَبَاته إِلى مُسْتَدَقّه، ومنه قيل للصاد والزاي والسين أَسَلِيَّة، لأَن مبدأَها من أَسَلة اللسان، وهو مُسْتَدَقُّ طَرَفِهِ، والأَسَلة: مُسْتَدَقّ اللسان والذراع. وفي كلام عليّ: لم تَجِفَّ لطُول المناجاة أَسَلاتُ أَلسنتهم؛ هي جمع أَسَلة وهي طَرَف اللسان. وفي حديث مجاهد: إِن قُطِعَت الأَسَلة فبَيَّن بعض الحروف ولم يُبَيِّن بعضاً يُحْسَب بالحروف أَي تُقسم دية اللسان على قدر ما بقي من حروف كلامه التي ينطق بها في لُغَته، فما نَطَق به فلا يستحق ديته، وما لم ينطق به استحق ديته. وأَسَلة البعير: طَرَف قَضيبه. وأَسَلة الذراع: مُسْتَدَقّ الساعد مما يلي الكف. وكَفٌّ أَسِيلة الأَصابع: وهي اللطيفة السَّبْطة الأَصابع. وأَسْل الثَّرى: بَلَغ الأَسَلة. وأَسَلة النَّصْل: مُسْتَدَقُّه. والمُؤَسَّل: المُحَدَّد من كل شيء. وروي عن عليّ، عليه السلام، أنه قال: لا قَوَد إِلا بالأَسَل؛ فالأَسَل عند عليّ، عليه السلام: كل ما أُرِقَّ من الحديد وحُدِّد من سيف أَو سكين أَو سِنان، وأَصل الأَسَل نبات له أَغصان دِقاق كثيرة لا وَرَق لها. وأَسَّلْت الحديد إِذا رَقَّقْتَه؛ وقال مُزاحِم العُقَيلي:
تَبارى سَدِيساها، إِذا ما تَلَمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إِبزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّل
وقال عمر: وإِياكم وحَذْف الأَرنب
(* قوله «واياكم وحذف الارنب» عبارة
الاشموني في شرح الالفية: وشذ، التحذير بغير ضمير المخاطب نحو اياي في قول عمر، رضي افيفي عه: لتذك لكم الاسل والرماح والسهام واياي وان يحذف احدكم الارنب) بالعصا وليُذَكِّ لكم الأَسَل الرِّماح والنَّبْل؛ قال أَبو عبيد: لم يُرد بالأَسل الرماح دون غيرها من سائر السلاح الذي حُدِّد ورُقِّق، وقوله الرماح والنبل يردّ قول من قال الأَسل الرماح خاصة لأَنه قد جعل النبل مع الرماح أَسَلاً، والأَصل في الأَسل الرماح الطِّوال وحدها، وقد جعلها في هذا الحديث كنايةً عن الرماح والنبل معاً، قال: وقيل النبل معطوف على الأَسل لا على الرماح، والرماح بيان للأَسَل وبدل؛ وجمع الفرزدق الأَسَل الرماحَ أَسَلاتٍ فقال:
قَدْ مات في أَسَلاتِنا، أَو عَضَّه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقَتَّلُ
أَي في رماحنا. والأَسَلة: طَرَف السِّنان، وقيل للقَنا أَسَل لِما رُكِّب فيها من أَطراف الأَسِنَّة. وأُذُن مُؤَسَّلة: دقيقة مُحَدَّدة مُنْتَصبة. وكل شيء لا عوج فيه أَسَلة. وأَسَلة النعل: رأْسُها المسْتدِقّ.والأَسِيلُ: الأَمْلس المستوي، وقد أَسُل أَسالة. وأَسُل خَدُّه أَسالة: امَّلَسَ وطال. وخدٌّ أَسِيل: وهو السهل الليِّن، وقد أَسُل أَسالة. أَبو زيد: من الخدود الأَسِيلُ وهو السهل اللين الدقيق المستوي والمسنون اللطيف الدقيق الأَنف. ورجل أَسِيل الخَدِّ إِذا كان ليِّن الخدّ طويلَه. وكل مسترسِلٍ أَسِيلٌ، وقد أَسُلَ، بالضم، أَسالة. وفي صفته، صفيفيى افيفي عليه وسلم: كان أَسِيل الخد؛ قال ابن الأَثير: الأَسالة في الخدّ الاستطالة وأَن لا يكون مرتفع الوَجْنة. ويقال في الدعاء على الإِنسان: بَسْلاً وأَسْلاً كقولهم تَعْساً ونُكْساً. وتَأَسَّل أَباه: نزَع إِليه في الشَّبْه كتأَسَّنَه. وقولهم: هو على آسالٍ من أَبيه مثل آسانٍ أَي على شَبَه من أَبيه وعلامات وأَخلاق؛ قال ابن السكيت: ولم أَسمع بواحد الآسال.
ومَأْسَل، بالفتح: اسم رملة. ومَأْسَل: اسم جبل. ودارة مأْسل: موضع؛ عن كراع. وقيل: مأْسل اسم جبل في بلاد العرب معروف.

##### Türkçe

**الأَسَل**: Çok ince, yapraksız, çok dalları olan bir bitki; **أَبو زياد** dedi ki:

**الأَسَل** **الأَغْلاث**tandır; ince çubuklar çıkarır; onların ne yaprağı vardır ne de dikeni; ancak uçları sivridir; onun ne çatalları vardır ne de odunu; bitme yeri durgun sudur; bir su yerinde yahut suya yakın bir yerde olmadıkça neredeyse bitmez. Onun teki **أَسلَة**dir. Ondan Irak’ta kalburlar yapılır. **القَنَا** ancak, uzunluğu ve düzgünlüğü sebebiyle ona benzetilerek **أَسَلاً** diye adlandırılmıştır; şair dedi ki:

تَعدُو المَنايا على أُسامةَ في الـ
ـخِيس، عليه الطَّرْفاءُ والأَسَلُ

Ve **الأَسَل**: onun düzgünlüğü, uzunluğu, düzgün oluşu ve uçlarının inceliği bakımından ona benzetilerek mızraklardır; tekili tekil gibidir. Ve **الأَسَل**: oklardır. Ve **الأَسَلة**: hurma ağacının dikeni; onun çoğulu **أَسَل**dir. **أَبو حنيفة** dedi ki: **الأَسَل** uzun, ince, düzgün olarak biten, yaprağı olmayan çubuklardır; onlardan hasırlar yapılır. Ve **الأَسَل**: ağaçtır. Ve denilir ki: Uzun dikeni olan her ağaç **أَسَل**dir; mızraklar da **أَسَلاً** diye adlandırılır.

Ve **أَسَلة اللسان**: dilin ucunun, inceliğine doğru olan ucu; bundan dolayı **الصاد** ve **الزاي** ve **السين**e **أَسَلِيَّة** denilmiştir; çünkü onların başlangıcı **أَسَلة اللسان**dandır; o da onun ucunun inceliğidir. Ve **الأَسَلة**: dilin ve kolun inceliğidir. Ali’nin sözünde: “Uzun münâcât sebebiyle dillerinin **أَسَلاتُ**u kurumadı”; o, **أَسَلة**nin çoğuludur; o da dilin ucudur. Ve **مجاهد** hadîsinde: “Eğer **الأَسَلة** kesilirse, harflerin bir kısmını açıkça çıkarır da bir kısmını açıkça çıkarmazsa, harflerle hesap edilir”; yani dilin diyeti, kendi dilinde onunla konuştuğu harflerden geriye kalan miktara göre taksim edilir; onunla telaffuz ettiği şeyin diyetini hak etmez; telaffuz etmediği şeyi ise diyetini hak eder. Ve **أَسَلة البعير**: devenin erkeklik uzvunun ucu. Ve **أَسَلة الذراع**: avuca bitişik taraftan önkolun inceliği. Ve **كَفٌّ أَسِيلة الأَصابع**: parmakları ince ve düz-yumuşak olan (el); o, parmakları ince, düz olanıdır. Ve **أَسْل الثَّرى**: **الأَسَلة**ye ulaştı. Ve **أَسَلة النَّصْل**: onun inceliği. Ve **المُؤَسَّل**: her şeyden sivriltilmiş olan. Ve Ali’den, عليه السلام, rivayet edildi ki o dedi: “Kısas yoktur, ancak **الأَسَل** ile”; böylece **الأَسَل**, Ali’nin, عليه السلام, katında: demirden inceltilip sivriltilmiş olan her şeydir; kılıçtan yahut bıçaktan yahut mızrak ucundan. Ve **الأَسَل**in aslı, yaprağı olmayan çok ince dalları bulunan bir bitkidir. Ve “Demiri **أَسَّلْت**” (yaptım) denir; onu incelttiğin zaman. Ve **مُزاحِم العُقَيلي** dedi ki:

تَبارى سَدِيساها، إِذا ما تَلَمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إِبزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّل

Ve **عمر** dedi ki: “Sakınınız **الأَرنب**i değnekle **حَذْف** etmeyi; ve size **الأَسَل**i, yani mızrakları ve okları hatırlatsın”; **أَبو عبيد** dedi ki: **الأَسَل** ile, mızrakları diğer silahlardan ayırarak kastetmedi; bilakis sivriltilip inceltilmiş olan bütün silahlardan (kastetti). Ve onun “mızraklar ve oklar” sözü, **الأَسَل**in yalnız mızraklar olduğu görüşünü söyleyenin sözünü reddeder; çünkü o, okları mızraklarla birlikte **أَسَلاً** kılmıştır. Ve asıl olarak **الأَسَل**, yalnız uzun mızraklardır; fakat bu hadiste onu, mızraklar ve oklar birlikte olmak üzere bir kinaye kılmıştır. Dedi ki: Ve “oklar”, **الأَسَل**e atfedilmiş olup mızraklara atfedilmiş değildir; “mızraklar” ise **الأَسَل**in açıklaması ve bedelidir. Ve **الفرزدق**, **الأَسَل** (yani mızraklar)ı **أَسَلاتٍ** olarak çoğul yaptı da şöyle dedi:

قَدْ مات في أَسَلاتِنا، أَو عَضَّه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقَتَّلُ

Yani: mızraklarımızda. Ve **الأَسَلة**: mızrak ucunun ucu; ve **القَنا**ya, içine mızrak uçlarının uçlarından takılmış olması sebebiyle **أَسَل** denilmiştir. Ve **أُذُن مُؤَسَّلة**: ince, sivri, dik. Ve eğrilik olmayan her şey **أَسَلة**dir. Ve **أَسَلة النعل**: onun ince başıdır. Ve **الأَسِيلُ**: pürüzsüz, düzgün; ve **أَسُل** **أَسالة** (oldu). Ve “Yanağı **أَسُل** **أَسالة**” (oldu): pürüzsüzleşti ve uzadı. Ve **خدٌّ أَسِيل**: o, kolay (düz), yumuşak olandır; ve **أَسُل** **أَسالة** (oldu). **أَبو زيد**: Yanaklardan **الأَسِيلُ**, kolay-yumuşak, ince, düzgün, sivriltilmiş; ince, latif burunlu olandır. Ve **رجل أَسِيل الخَدِّ**: yanağı yumuşak, onun uzunu olduğu zaman. Ve sarkık olan her şey **أَسِيلٌ**dir; ve **أَسُلَ** (ضم ile) **أَسالة** (oldu). Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: “**أَسِيل الخد** idi.” **ابن الأَثير** dedi ki: Yanağın **الأَسالة**si, uzunca oluş ve elmacık kemiğinin yüksek olmamasıdır. Ve insana beddua olarak: “**بَسْلاً** ve **أَسْلاً**” denilir; onların “**تَعْساً** ve **نُكْساً**” demeleri gibi. Ve “Babasına **تَأَسَّل** etti”: benzerlikte ona çekti; “**تَأَسَّنَه**” gibi. Ve onların sözü: “O, babasından **آسالٍ** üzeredir; **آسانٍ** gibi”; yani babasından bir benzerlik, alâmetler ve huylar üzeredir. **ابن السكيت** dedi ki: **الآسال**ın tekilini işitmedim.

Ve **مَأْسَل** (fetha ile): bir kumluğun adıdır. Ve **مَأْسَل**: bir dağın adıdır. Ve **دارة مأْسل**: bir yer; **كراع**dan. Ve denildi ki: **مأْسل**, Arap diyarlarında bilinen bir dağın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ س ل * * الأسَلُ * الشوك الطويل من شوك الشجر وتسمى الرماح * أسَلا * ورجل * أسِيلُ * الخد أي لين الخد طويله وكل مسترسل أسيل وقد * أَسُلَ * من باب ظرف

##### Türkçe

* أ س ل * * **الأسَلُ** * ağaç dikeninden olan dikenin uzunu; mızraklar **أسَلا** diye adlandırılır. Ve (bir) adam: * **أسِيلُ** * yanak; yani yanağı yumuşak, onun uzunu. Ve her salıverilmiş (sarkık, akıcı) olan **أسيل**’dir. Ve **أَسُلَ** “ظرف” babındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأسل، محركة: نبات رقيق الغصن تتخذ منه الغرابيل، كما في الأساس، زاد الصاغاني: بالعراق الواحدة بهاء وقال أبو حنيفة: قال أبو زياد: الأسل: من الأغلاث، وهو يخرج قضبانا دقاقا وليس لها ورق ولا شوك، إلا أن أطرافها محددة، وليس، لها شعب ولا خشب، وقد يدقه الناس فيتخذون منه أرشية يستقون بها، وحبالا، ولا يكاد ينبت إلا في موضع فيه ماء، أو قريبا من ماء، وإنما سمي القنا أسلا تشبيها به في طوله واستوائه ودقة أطرافه، قال:
  تعدو المنايا على أسامة في الخ                      يس عليه الطرفـاء والأسـل قال: وعن الأعراب أن الأسل هو الكولان.
 وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه: ولكن ليذك لكم الأسل الرماح والنبل قال أبو عبيد: هذا يرد قول من قال: الأسل: الرماح خاصة؛ لأنه قد جعل النبل مع الرماح أسلا، وقال الأسل: الرماح الطوال دون النبل، وقد ترجم عمر - رضي الله تعالى عنه - عنها، فقال: الرماح، وعطف عليها فقال: والنبل، أي وليذك لكم النبل، وقال شمر: قيل للقنا أسل لما ركب فيها من أطراف الأسنة.
 ويسمى شوك النخل أسلا على التشبيه.
 والأسل: عيدان تنبت طوالا دقاقا مستوية بلا ورق، يعمل منها الحصر عن أبي حنيفة.
 أو الأسلة: كل عود لا عوج فيه على التشبيه.
 والأسلة من اللسان: طرفه المستدق، ولذلك قيل للصاد والزاي والسين: أسلية، ومن سجعات الأساس: أسلات ألسنتهم أمضى من أسنة أسلهم.
 والأسلة من البعير: قضيبه.
 والأسلة من النصل والذراع: مستدقه أي مستدق كل منهما.

  والأسلة من النعل: رأسها المستدق، وكل ذلك على التشبيه.
 وتعاد الأسلة في ع ظ م وذلك لمناسبة قولهم: أسل المطر تأسيلا: إذا بلغ نداه أسلة اليد وعظم تعظيما إذا بلغ عظمة اليد، وفي الأساس: الذراع، ويقال: كيف كانت مطرتكم أسلت أم عظمت?.
 وقولهم: هو على آسال من أبيه وكذلك على آسان من أبيه: أي على شبه من أبيه وعلامات وأخلاق ولا واحد لها، قال ابن السكيت: ولم أسمع بواحد الآسال.
 والمؤسل كمعظم: المحدد من كل شيء، قال مزاحم العقيلي:
  تبارى سديساها إذا ما تلمجـت                      شبا مثل إبزيم السلاح المؤسل والأسيل كأمير: الأملس المستوي وقال الزمخشري: كل سبط مسترسل أسيل.
 والأسيل من الخدود: الطويل اللين الخلق المسترسل يقال: رجل أسيل الخد، وفرس أسيل الخد، قال المرقش الأكبر:
  أسيل نبـيل لـيس فـيه مـعـابة                      كميت كلون الصرف أرجل أقرح وفي صفته صلى الله عليه وسلم: كان أسيل الخد قال أبو زيد: من الخدود الأسيل، وهو السهل اللين الدقيق المستوي، والمسنون: اللطيف الدقيق الأنف، وقال ابن الأثير: الأسالة في الخد: الاستطالة وأن لا يكون مرتفع الوجنة وقد أسل خده ككرم أسالة، وقال أبو عبيدة والزمخشري: ويستحب في خد الفرس الأسالة، وهي دليل الكرم، تقول: تنبئ أسالة خده عن أصالة جده.
 وأسيلة كسفينة وضبطه ياقوت كجهينة، وهو الصواب: ماء ونخل لبني العنبر بن عمرو بن تميم عن الحفصي.
 وأيضا: ماء باليمامة لبني مالك ابن امرئ القيس عن الحفصي أيضا، وقال نصر: الأسيلة: ماء به نخل وزرع في قاع يقال له: الجثجاثة يزرعونه، وهو لكعب بن العنبر.
 وتأسل أباه: أشبهه وتخلق بأخلاقه، وكذلك تأسنه كتقيله.
 ومأسل كمقعد: جبل وقيل: اسم رملة، قال امرؤ القيس:
  كدأبك من أم الحويرث قبلها                      وجارتها أم الرباب بمأسل وزاد الفاكهي في شرح المعلقات: أنه يقال: مأسل كمجلس، قال شيخنا وعندي فيه توقف.
 ودارة مأسل أيضا: من داراتهم عن كراع، وقد ذكرت في دور.
 ومما يستدرك عليه: الأسل: كل حديد رهيف من سنان وسيف وسكين، وبه فسر حديث علي رضي الله تعالى عنه: لا قود إلا بالأسل.
 وكف أسيلة الأصابع، وهي اللطيفة السبطة الأصابع.
 وأسل الثرى: بلغ الأسلة.
 وأسلت الحديد: رققته.
 وأذن مؤسلة: دقيقة محددة منتصبة.
 ويقال في الدعاء على الإنسان: بسلا وأسلا، كقولهم: تعسا ونكسا.
 وأسل، محركة: جبل بخراسان.

##### Türkçe

**الأسل**، harekeli: ince dallı bir bitki; ondan elekler yapılır; **الأساس**’ta olduğu gibi. **الصاغاني** artırdı: Irak’ta bir tanesi **هاء** iledir. **أبو حنيفة** dedi: **أبو زياد** dedi: **الأسل**: **الأغلاث**’tandır; ince çubuklar çıkarır; onun yaprağı da dikeni de yoktur; ancak uçları sivridir; onun ne dalları vardır ne odunu; insanlar onu döverler de ondan su çektikleri ipler ve halatlar yaparlar; neredeyse ancak içinde su bulunan bir yerde, yahut suya yakın bir yerde biter; **القنا** ancak onun uzunluğu, düzgünlüğü ve uçlarının inceliğinde ona benzetilerek **أسلا** diye adlandırıldı. Dedi ki:
  Ölüm(ler) **أسامة**’ın üzerine **الخيس**’te koşar; **الطرفـاء** ve **الأسـل** ona (karşı) değildir. Dedi ki: Araplardan (nakledildiğine göre) **الأسل** **الكولان**’dır.
 Ve **عمر**’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde: “Fakat size **الأسل**’i, mızrakları ve okları hatırlatayım.” **أبو عبيد** dedi: Bu, “**الأسل**: yalnız mızraklardır” diyenin sözünü reddeder; çünkü okları mızraklarla birlikte **أسلا** kılmıştır. Ve dedi ki: **الأسل**: oklar hariç uzun mızraklardır. **عمر** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) onu tercüme etti; şöyle dedi: “mızraklar”; sonra ona atfetti de dedi ki: “ve oklar”; yani “ve size okları hatırlatayım.” **شمر** dedi: **القنا**’ya, **الأسنة**’nin uçlarından onda birleştirilen şey sebebiyle **أسل** denildi.
 Hurma dikenine de benzetme üzere **أسلا** denir.
 **الأسل**: yapraksız, uzun, ince, düzgün olarak biten çubuklardır; onlardan hasırlar yapılır; **أبو حنيفة**’den.
 Yahut **الأسلة**: benzetme üzere, içinde eğrilik olmayan her çubuk.
 Dilden **الأسلة**: onun incelmiş ucu; bundan dolayı **الصاد** ve **الزاي** ve **السين**’e **أسلية** denildi. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Dillerinin **أسلات**’ı, onların **أسل**’lerinin **أسنة**’lerinden daha keskindir.”
 Deveden **الأسلة**: onun çubuğu (penisi).
 **النصل** ve **الذراع**’dan **الأسلة**: ikisinin incelmişi; yani her birinin incelmişi.

  Nal’dan **الأسلة**: onun incelmiş başı; bütün bunlar benzetme üzeredir.
 Ve **الأسلة** **ع ظ م**’da iade edilir; bu, onların “**أسل المطر تأسيلا**: onun çiyi elin **أسلة**’sine ulaştığında” sözünün münasebeti sebebiyledir; ve “**عظم تعظيما**: elin **عظمة**’sine ulaştığında.” **الأساس**’ta: **الذراع**. Ve denir: “Yağmurunuz nasıl idi; **أسلت** mi yoksa **عظمت** mi?”
 Ve onların “O, babasından **آسال** üzeredir; yine babasından **آسان** üzeredir” sözleri: yani babasından bir benzerlik, alâmetler ve ahlâklar üzeredir; onun bir teki yoktur. **ابن السكيت** dedi: **الآسال**’ın bir tekini işitmedim.
 **المؤسل** **معظم** gibi: her şeyden sivriltilmiş olan. **مزاحم العقيلي** dedi ki:
  İkisi, (dişleri) parladığında, iki **سديس**’iyle yarışır; keskinlik, **المؤسل** silahın tokası gibi. **الأسيل** **أمير** gibi: pürüzsüz, düzgün. **الزمخشري** dedi: her sarkık, salınmış yumuşak **أسيل**’dir.
 Yanaklardan **الأسيل**: uzun, yumuşak yaratılışlı, salınmış; “**رجل أسيل الخد**” denir; “**فرس أسيل الخد**” (da denir). **المرقش الأكبر** dedi ki:
  **أسيل** (ve) soylu; onda ayıp yoktur; saf rengin rengi gibi doru, ayakları akıtmalı. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “**أسيل الخد** idi.” **أبو زيد** dedi: yanaklardan **الأسيل**; o, düz, yumuşak, ince, düzgün olandır. Ve **المسنون**: ince, narin burunlu olandır. **ابن الأثير** dedi: yanakta **الأسالة**: uzamadır ve elmacık kemiğinin yüksek olmamasıdır; “yanağı **أسل** oldu” denir; **كرم** gibi, **أسالة**. **أبو عبيدة** ve **الزمخشري** dedi: atın yanağında **الأسالة** müstehabdır; o, keremin delilidir; dersin ki: “Yanağının **أسالة**’si, dedesinin **أصالة**’sinden haber verir.”
 **أسيلة** **سفينة** gibi; **ياقوت** onu **جهينة** gibi ضبط etti; ve o doğrudur: **بني العنبر بن عمرو بن تميم**’e ait su ve hurmalık; **الحفصي**’den.
 Ve ayrıca: **اليمامة**’de **بني مالك ابن امرئ القيس**’e ait bir su; yine **الحفصي**’den. **نصر** dedi: **الأسيلة**: içinde hurma ve ekin bulunan bir su; **الجثجاثة** denilen bir çukurda; onu ekerler; o, **كعب بن العنبر**’indir.
 “**تأسل أباه**”: ona benzedi ve onun ahlâkıyla ahlâklandı; yine “**تأسنه**” **تقيله** gibi.
 **مأسل** **مقعد** gibi: bir dağ; ve “bir kumluğun adı” denildi. **امرؤ القيس** dedi ki:
  Senden önce **أم الحويرث**’in âdeti gibi; ve onun komşusu **أم الرباب** ile **مأسل**’de. **الفاكهي** **شرح المعلقات**’ta artırdı: “**مأسل** **مجلس** gibi denir.” Şeyhimiz dedi: bende onda bir duraksama vardır.
 Ve **دارة مأسل** de: onların **دارات**’ından; **كراع**’dan; **دور**’da zikrettim.
 Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الأسل**: mızrak ucu, kılıç ve bıçaktan her ince keskin demir; bununla **علي**’nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi tefsir edildi: “Kısas ancak **الأسل** ile (olur).”
 Ve “**كف أسيلة الأصابع**”: parmakları ince, yumuşak, düz olan (el).
 “**أسل الثرى**”: **الأسلة**’ye ulaştı.
 “**أسلت الحديد**”: onu incelttim.
 “**أذن مؤسلة**”: ince, sivri, dik.
 Ve insana beddua’da denir: “**بسلا** ve **أسلا**”; onların “**تعسا** ve **نكسا**” demeleri gibi.
 **أسل**، harekeli: Horasan’da bir dağ.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اسل

أَسُلَ
أَسُلَ ذ , aor. اَسُلَ , (S, M, K,) inf. n. أَسَالَةٌ, (S, M, IAth,) It was smooth and even: (M:) it (anything) was lank: (S:) it (a cheek, M, IAth, K) was smooth and long: (M:) or long, or oblong, and not high in its ball: (IAth:) or long, (K, TA,) soft in make, (TA,) and lank. (K, TA.) أَسَالَةٌ in the cheek of a horse is approved, and is an indication of generous quality: you say, تُنْبِئُ أَسَالَةُ خَدِّهِ عَنْ أَصَالَةِ جَدِّهِ [The smoothness and longness, &c., of his cheek tells of the generous origin of his ancestor]. (AO, Z.) -A2- See also 2.

أسّلهُ
2 أسّلهُ ذ He made it (an iron thing) thin. (TA.) [He made it (anything) sharp, or pointed. (See the pass. part. n., below.)] ― -b2- أسّل المَطَرَ, inf. n. تَأْسِيلٌ, The rain moistened to the measure of the أَسَلَة [or thin part] of the arm. (K.) When it has moistened to the measure of the عَظَمَة [or thick part] of the arm, you say of it عَظَّمَ, inf. n. تَعْظِيمٌ: one says, كَيفَ كَانَتْ مَطْرَتُكُمْ أَسَّلَتْ أَمْ عَظَّمَتْ [How was your rain? Did it moisten to the measure of the thin part of the arm, or did it moisten to the measure of the thick part thereof?]. (TA.) And أسّل الثَّرَى, (TA,) or ↓ أَسَلَ, (M, [so in a copy of that work, but probably a mistranscription,]) The moisture reached to the measure of the أَسَلَة. (M, TA.)

تأسّل أَبَاهُ
5 تأسّل أَبَاهُ ذ , (M, K,) as also تأسّنهُ, (M, TA,) He resembled his father, (M, K, TA,) and assumed his natural dispositions; and so تَقَيَّلَهُ. (TA.) [See آسَالُ, below.]

أَسَلٌ
أَسَلٌ ذ [Rush, or rushes: so called in the present day:] a kind of trees: (S:) or [rather] a kind of plant, (M, Mgh, TA,) having shoots (M, Mgh) which are slender, (Mgh,) without leaves; (M, Mgh;) or of which the shoot is slender, and of which sieves are made; as is said in the A; and Sgh adds, [growing] in El-' Irák: (TA:) AHn says, (TA,) accord. to Aboo-Ziyád, it is of the kind called أَغْلَاث, and comes forth in slender shoots, not having branches growing out from them, nor wood, (M, TA,) and sometimes men beat them, and make of them well-ropes and other cords, (TA,) and it seldom or never grows but in a place wherein is water, or near to water: (M, TA:) AHn says [also], it signifies shoots, or twigs, growing (M, K) long and slender and straight, (M,) without leaves; of which mats are made: (M, K:) or أَسَلَةٌ, (K,) which is the n. un. of أَسَلٌ applied to the plant mentioned above, (M, K,) signifies any shoot, or twig, in which is no crookedness. (K.) ― -b2- Hence, (M,) (tropical:) Spears; (S, M, K;) as being likened to the plant mentioned above, in respect of its evenness and length and straightness and the slenderness of its extremities: n. un. as above: (M:) and (assumed tropical:) arrows, or Arabian arrows; syn. نَبْلٌ; (M, K:) applied to both of these in a trad. of 'Omar, which refutes an assertion that it is peculiarly applied to spears, or long spears, and not to نبل: (A'Obeyd, TA:) Sh says that it is applied to spears because of the points of the heads fixed upon them. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) Any thin thing of iron, such as a spear-head, and a sword, and a knife. (TA.) ― -b4- (tropical:) The prickles of palm-trees: (M, K:) n. un. as above: (M:) by way of comparison [to the plant mentioned above]: (TA:) or any long thorns, or prickles, of a tree. (S.) ― -b5- [See also what next follows.]

أَسَلَةٌ
أَسَلَةٌ ذ n. un. of أَسَلٌ, q. v. (M, K.) ― -b2- Hence, by way of comparison, the significations here following from the K. (TA.) ― -b3- (tropical:) Anything in which is no crookedness. (M.) ― -b4- (tropical:) The thin part of a blade of iron, such as that of an arrow &c.: (M, K:) and of the fore arm; (S, M, K;) i. e. the half thereof next the hand; the half next the elbow being called the عَظَمَة. (K in art. عظم.) ― -b5- (tropical:) The thin part,, (S,) or extremity, or tip, (M, K,) of the tongue; (S, M, K;) the thick part thereof being called the عَظَمَة. (K in art. عظم.) One says, أَسَلَاتُ أَلْسِنَتِهِمْ أَمْضَى مِنْ أَسِنَّةِ أَسَلِهِمْ (tropical:) [The tips of their tongues are sharper than the heads of their spears]. (A, TA.) ― -b6- (tropical:) The nervus, (K,) or the extremity thereof, (M,) of a camel. (M, K.)― -b7- (tropical:) The head, [or what we tern the toe, or foremost extremity, also called أَنْفٌ and ذُنَابَةٌ,] of a sandal; (M, K;) which is tapering. (M.)

أَسَلِيَّةٌ
أَسَلِيَّةٌ ذ an epithet applied to the letters ز and س and ص because Pronounced with the tip of the tongue. (TA.)

أَسِيلٌ
أَسِيلٌ ذ Smooth and even: (M, K:) anything lank; (S, A;) syn. سَبْطٌ, (A,) [i. e.] مُسْتَرْسِلٌ: (S, A:) applied to a cheek, (AZ, K, TA,) [smooth and long: or long, or oblong, and not high in its ball: (see 1:) or] soft, tender, thin, and even: (AZ:) or long, (K, TA,) soft in make, (TA,) and lank. (K, TA.) You say رَجُلٌ أَسِيلُ الخَدِّ A man having the cheek soft and long: (S:) and in like manner, فَرَسَ a horse. (TA.) And كَفٌّ أَسِيلَةُ الأَصَابِعِ A hand small and slender, and lank, or long, in the fingers. (TA.)

آسَالٌ
آسَالٌ آسال a pl. having no sing.: (K:) mentioned by ISk as a word of which he had not heard any sing. (S.) You say, هُوَ عَلَى آسَالٍ مِنْ أَبِيهِ [in the CK, erroneously, اَسالٍ,] He is of a semblance and of characteristics and natural dispositions which are those of his father; (S, K;) like آسَانٍ. (S.)

مُؤَسَّلٌ
مُؤَسَّلٌ ذ Anything sharpened, or pointed. (M, K.) You say أُذُنٌ مُؤَسَّلَةٌ An ear [of a horse or the like] slender, pointed, and erect. (M.)

##### Türkçe

أَسُلَ
أَسُلَ ذ , aor. **اَسُلَ** , (S, M, K,) inf. n. **أَسَالَةٌ**, (S, M, IAth,) Düz ve düzgün oldu: (M:) o (herhangi bir şey) sarkık oldu: (S:) o (bir yanak, M, IAth, K) düz ve uzun oldu: (M:) yahut uzun, yahut uzunumsu, ve onun çıkıntısında yüksek olmayan: (IAth:) yahut uzun, (K, TA,) yapılışta yumuşak, (TA,) ve sarkık. (K, TA.) **أَسَالَةٌ** atın yanağında beğenilir, ve cömert nitelik için bir işarettir: dersin ki, تُنْبِئُ **أَسَالَةُ خَدِّهِ** عَنْ **أَصَالَةِ جَدِّهِ** [Onun yanağının düzgünlüğü ve uzunluğu vb., atasının cömert aslına delâlet eder]. (AO, Z.) -A2- Ayrıca 2’ye bak.

أسّلهُ
2 أسّلهُ ذ Onu (bir demir şeyi) ince yaptı. (TA.) [Onu (herhangi bir şeyi) keskin, yahut sivri yaptı. (Aşağıda, edilgen ism-i mef‘ûle bak.)] ― -b2- أسّل المَطَرَ, inf. n. **تَأْسِيلٌ**, Yağmur, kolun **أَسَلَة**’si [yahut ince kısmı] ölçüsünce ıslattı. (K.) Kolun **عَظَمَة**’si [yahut kalın kısmı] ölçüsünce ıslattığında, onun hakkında **عَظَّمَ**, inf. n. **تَعْظِيمٌ** dersin: denir ki, كَيفَ كَانَتْ مَطْرَتُكُمْ أَسَّلَتْ أَمْ عَظَّمَتْ [Yağmurunuz nasıldı? Kolun ince kısmı ölçüsünce mi ıslattı, yoksa onun kalın kısmı ölçüsünce mi ıslattı?]. (TA.) Ve أسّل الثَّرَى, (TA,) yahut ↓ **أَسَلَ**, (M, [o eserin bir nüshasında böyle, fakat muhtemelen bir yanlış yazımdır,]) Nem, **أَسَلَة** ölçüsünce ulaştı. (M, TA.)

تأسّل أَبَاهُ
5 تأسّل أَبَاهُ ذ , (M, K,) ve كذلك تأسّنهُ, (M, TA,) Babasına benzedi, (M, K, TA,) ve onun tabii huylarını üstlendi; ve كذلك تَقَيَّلَهُ. (TA.) [Aşağıda **آسَالُ**’a bak.]

أَسَلٌ
**أَسَلٌ** ذ [Saz, yahut sazlar: günümüzde böyle adlandırılır:] ağaçlardan bir tür: (S:) yahut [daha doğrusu] bir bitki türü, (M, Mgh, TA,) sürgünleri (M, Mgh) ince olan, (Mgh,) yapraksız; (M, Mgh;) yahut sürgünü ince olan ve ondan elekler yapılan; A’da söylendiği üzere; ve Sgh ilâve eder ki, [büyüyen] El-‘Irâk’ta: (TA:) AHn der ki, (TA,) Aboo-Ziyád’a göre, o **أَغْلَاث** denilen türdendir, ve ince sürgünler halinde çıkar, onlardan dallar çıkan yoktur, ne de odun, (M, TA,) ve bazen insanlar onları döverler, ve onlardan kuyu ipleri ve başka urganlar yaparlar, (TA,) ve o, içinde su bulunan bir yerde yahut suya yakın bir yerde olmadıkça nadiren yahut hiç bitmez: (M, TA:) AHn [ayrıca] der ki, o, yapraksız; uzun ve ince ve düz (M,) büyüyen (M, K) sürgünler, yahut çubuklar, mânâsınadır; onlardan hasırlar yapılır: (M, K:) yahut **أَسَلَةٌ**, (K,) ki o, yukarıda zikredilen bitkiye uygulanan **أَسَلٌ**’ün n. un.’udur, (M, K,) içinde hiçbir eğrilik bulunmayan herhangi bir sürgün, yahut çubuk, mânâsınadır. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, (M,) (mecaz:) mızraklar; (S, M, K;) uçlarının inceliğiyle beraber düzgünlüğü ve uzunluğu ve doğruluğu bakımından yukarıda zikredilen bitkiye benzetilerek: n. un. yukarıdaki gibi: (M:) ve (varsayılan mecaz:) oklar, yahut Arap okları; eş anlamlısı **نَبْلٌ**; (M, K:) ‘Omar’dan bir rivayette her ikisine de uygulanır; bunun, yalnızca mızraklara, yahut uzun mızraklara mahsus olduğu ve **نبل**’e olmadığı iddiasını çürütür: (A'Obeyd, TA:) Sh der ki, o, üzerine sabitlenmiş başların uçları sebebiyle mızraklara uygulanır. (TA.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) mızrak ucu, ve kılıç, ve bıçak gibi, demirden herhangi bir ince şey. (TA.) ― -b4- (mecaz:) hurma ağaçlarının dikenleri: (M, K:) n. un. yukarıdaki gibi: (M:) [yukarıda zikredilen bitkiye] benzetme yoluyla: (TA:) yahut bir ağacın herhangi uzun dikenleri, yahut batıcıları. (S.) ― -b5- [Ayrıca hemen ardından gelen şeye bak.]

أَسَلَةٌ
**أَسَلَةٌ** ذ **أَسَلٌ**’ün n. un.’udur, bk. o. (M, K.) ― -b2- Bundan dolayı, benzetme yoluyla, K’dan burada gelen mânâlar: (TA.) ― -b3- (mecaz:) içinde hiçbir eğrilik bulunmayan herhangi bir şey. (M.) ― -b4- (mecaz:) ok vb.’nin demirinden olan bir bıçağın ince kısmı: (M, K:) ve ön kolun; (S, M, K;) yani el’e yakın olan yarısı; dirsek’e yakın olan yarısına **عَظَمَة** denir. (K, md. عظم’da.) ― -b5- (mecaz:) dilin ince kısmı, (S,) yahut ucu, yahut sivri ucu, (M, K,) (S, M, K;) onun kalın kısmına **عَظَمَة** denir. (K, md. عظم’da.) Denir ki, أَسَلَاتُ أَلْسِنَتِهِمْ أَمْضَى مِنْ أَسِنَّةِ أَسَلِهِمْ (mecaz:) [Onların dillerinin uçları, mızraklarının başlarından daha keskindir]. (A, TA.) ― -b6- (mecaz:) devenin siniri, (K,) yahut onun ucu, (M,) (M, K.)― -b7- (mecaz:) bir sandaletin başı, [yahut bizim “parmak ucu”, yahut en öndeki uç dediğimiz şey; buna **أَنْفٌ** ve **ذُنَابَةٌ** da denir,] (M, K;) ki o, incelerek sivrilen olandır. (M.)

أَسَلِيَّةٌ
**أَسَلِيَّةٌ** ذ dilin ucu ile telaffuz edildikleri için **ز** ve **س** ve **ص** harflerine uygulanan bir sıfattır. (TA.)

أَسِيلٌ
**أَسِيلٌ** ذ Düz ve düzgün: (M, K:) sarkık herhangi bir şey; (S, A;) eş anlamlısı **سَبْطٌ**, (A,) [yani] **مُسْتَرْسِلٌ**: (S, A:) bir yanağa uygulanır, (AZ, K, TA,) [düz ve uzun: yahut uzun, yahut uzunumsu, ve onun çıkıntısında yüksek olmayan: (1’e bak:) yahut] yumuşak, nazik, ince, ve düzgün: (AZ:) yahut uzun, (K, TA,) yapılışta yumuşak, (TA,) ve sarkık. (K, TA.) Dersin, رَجُلٌ **أَسِيلُ الخَدِّ** Yanağı yumuşak ve uzun olan bir adam: (S:) ve aynı şekilde, فَرَسَ bir at. (TA.) Ve **كَفٌّ أَسِيلَةُ الأَصَابِعِ** Parmaklarda küçük ve ince, ve sarkık, yahut uzun olan bir el. (TA.)

آسَالٌ
**آسَالٌ** آسال tekili olmayan bir çoğuldur: (K:) ISk tarafından, tekilini işitmediği bir kelime olarak zikredilmiştir. (S.) Dersin, هُوَ عَلَى **آسَالٍ** مِنْ أَبِيهِ [CK’de yanlışlıkla, اَسالٍ,] O, babasınınki olan bir benzerlik ve vasıflar ve tabii huylar üzeredir; (S, K;) **آسَانٍ** gibi. (S.)

مُؤَسَّلٌ
**مُؤَسَّلٌ** ذ Keskinleştirilmiş, yahut sivriltilmiş herhangi bir şey. (M, K.) Dersin **أُذُنٌ مُؤَسَّلَةٌ** [atın yahut benzerinin] ince, sivri, ve dik bir kulağı. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءسل

أَسِلَ
أَسِلَ A ( n. ac. أَسَل 4 ) أَسُلَ U ( n. ac. أَسَاْلَة 22t )
a.  Was long, oblong.

b.  Was smooth. II, Made long, lengthened.

b.  Sharpened.

أَسَل
أَسَل 4 ,
a.  Rush, rushes, reed, cane.

أَسِيْل
أَسِيْل 25 ,
a.  Smooth, even; oval.

آسَاْل
آسَاْل 38 ,
a.  Resemblance, likeness.

اِسْم
اِسْم
a.  see samawa.

اِسْمَعِيْل
اِسْمَعِيْل H. ,
a.  Ishmael ( Ismail ).

##### Türkçe

أَسِلَ
**أَسِلَ** A (n. ac. **أَسَل** 4) **أَسُلَ** U (n. ac. **أَسَاْلَة** 22t)
a. Uzun idi, uzunumsu idi.

b. Düzgün idi. II, uzun yaptı, uzattı.

b. Biledi.

أَسَل
**أَسَل** 4,
a. Saz, sazlar, kamış, kargı.

أَسِيْل
**أَسِيْل** 25,
a. Düzgün, eşit; oval.

آسَاْل
**آسَاْل** 38,
a. Benzerlik, benzeyiş.

اِسْم
**اِسْم**
a. samawa’ya bak.

اِسْمَعِيْل
**اِسْمَعِيْل** H.,
a. İsmail (Ismail).
