# أشأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B4%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أشأ

الأشاء، كسحاب، كذا صدر به القاضي في المشارق، وأبو علي في الممدود، والجوهري والصاغاني وغيرهم، وضبطه ابن التلمساني، وتبعه الخفاجي وهو مخالف للرواية: صغار النخل، كذا قاله القزاز في جامع اللغة، وقيل: النخل عامة: نقله ابن سيده في المحكم، والواحدة بهاء، قال الإمام أبو القاسم علي بن جعفر بن علي السعدي ابن القطاع إن همزته أصلية وذلك عند سيبويه. وقال نصر بن حماد: همزة الأشاءة منقلبة عن الياء، لأن تصغيرها أشي، ولو كانت مهموزة لكان تصغيرها أشيئا. قلت: وقد رده ابن جني وأعظمه وقال: ليس في الكلام كلمة فاؤها ولامها همزتان، ولا عينها ولامها همزتان، بل قد جاءت أسماء محصورة، فوقعت الهمزة منها فاء ولاما، وهي آءة وأجاءة فهذا أي المهموز موضعه أي موضع ذكره لا كما توهمه الجوهري، والقزاز صرح بأنه واوي ويائي، وفي المحكم أنه يائي، والمصنف في رده على الجوهري تابع لابن جني، كما عرفت، وفي المعجم نقلا عن أبي بكر محمد بن السري: فأما ما ذهب إليه سيبويه من أن ألاءة وأشاءة مما لامه همزة، فالقول عندي أنه عدل بهما عن أن يكونا من الياء، كعباءة وصلاءة وعظاءة، لأنه وجدهم يقولون: عباءة وعباية، وصلاءة وصلاية، وعظاءة وعظاية، فيهن، على أنها بدل من الياء التي ظهرت فيهن لاما، ولما لم يسمعهم يقولون أشاية ولا ألاية، ورفضوا فيهما الياء البتة، دله ذلك على أن الهمزة فيهما لام أصلية غير منقلبة عن واو ولا ياء، ولو كانت الهمزة فيهما بدلا لكانوا خلقاء أن يظهروا ما هو بدل منه ليستدلوا بها عليها، كما فعلوا ذلك في عباءة وأختيها، وليس في ألاءة وأشاءة من الاشتقاق من الياء ما في أباءة، من كونها في معنى أبيت، فلهذا جاز لأبي بكر أن يزعم إن همزتها من الياء، وإذا لم ينطقوا فيها بالياء، انتهى. ومن سجعات الأساس: ليس الإبل كالشاء، ولا العيدان كالأشاء. ومما يستدرك عليه: الأشاءة: موضع، قال ياقوت: أظنه باليمانة أو ببطن الرمة، قال زياد بن منقذ العدوي:
  عن الأشاءة هل زالت مخارمها                      أم هل تغير من أرامهـا إرم
  وأشيء، بالضم مصغرا مهموزا، قال أبو عبيد السكوني: من أراد اليمامة من النباج صار إلى القريتين، ثم خرج منها إلى أشيء، وهو لعدي بن الرباب، وقيل هو للأحمال من بلعدوية. وقال غيره: أشيء: موضع بالوشم، والوشم: واد باليمامة فيه نخل، وهو تصغير الأشاء، وهو صغار النخل، الواحدة أشاءة. وقد ذكره المصنف في المعتل، والصواب ذكره هنا، فإن الإمام ابن جني قال: قد يجوز عندي في أشيء هذا أن يكون من لفظ أشاءة، فاؤه ولامه همزتان، وعينه شين، فيكون بناؤه من أ ش أ وإذا كان كذلك احتمل أن يكون مكبره فعالا، كأنه أشاء أحد أمثلة الأسماء الثلاثية العشرة، غير أنه حقر فصار تصغيره أشيئا، كأشيع ثم خففت همزته بأن أبدلت ياء وأدغمت فيها ياء التحقير، فصار أشي، كقولك في تحقير كمء مه تخفيف الهمزة كمي، وقد يجوز أيضا أن يكون أشي تحقير أشأى، أفعل من شأوت، أو شأيت، حقر فصار أشيء كأعيم، ثم خففت همزته فأبدلت ياء وأدغمت ياء التحقير فيها - كقولك في تخفيف تحقير أرؤس أريس - فاجتمعت معك ثلاث ياءات، ياء التحقير، والتي بعدها بدلا من الهمزة، ولام الفعل، فصارت إلى أشي... وقد يجوز في أشي أيضا أن يكون تحقير أشأى وهو فعلى كأرطى، من لفظ أشاء، حقر كأريط، فصار أشيئا، أبدلت همزته للتخفيف ياء، فصار أشيا. واصرفه في هذا البتة كما يصرف أريط معرفة ونكرة، ولا تحذف هنا ياء كما لم تحذفها فيما قبل، لأن الطريقتين واحدة، كذا في المعجم.

### Türkçe

**الأشاء**, **كسحاب**, böylece kadı onu **المشارق**’ta, Ebû Ali de **الممدود**’da bununla başlattı; Cevherî, Sâğânî ve başkaları da (böyle). İbn et-Tilimsânî onu ضبط etti; Hâfâcî de ona uydu; o ise rivayete muhaliftir: küçük hurma ağaçları; Kazzâz bunu **جامع اللغة**’de böyle söyledi. Ve denildi ki: hurma ağaçları genel olarak; İbn Sîde bunu **المحكم**’de nakletti. Tekili **بهاء** iledir. İmam Ebû’l-Kâsım Ali b. Ca‘fer b. Ali es-Sa‘dî İbnü’l-Kattâ‘ dedi ki: onun hemzesi aslîdir; bu, Sîbeveyh’e göredir. Nasr b. Hammâd dedi ki: **الأشاءة**’nin hemzesi yâ’dan dönmüştür; çünkü onun küçültmesi **أشي**’dir; eğer hemzeli olsaydı onun küçültmesi **أشيئا** olurdu. Dedim ki: İbn Cinnî onu reddetti ve onu büyüttü ve dedi ki: sözde başı ve sonu iki hemze olan bir kelime yoktur; ne de ortası ve sonu iki hemze olan (bir kelime vardır); bilakis sınırlı isimler gelmiştir; onlardan hemze baş ve son olarak vâki olmuştur; onlar **آءة** ve **أجاءة**’dir. Şu hâlde bu, yani hemzeli olan, onun yeri, yani onun zikredildiği yer (budur); Cevherî’nin vehmettiği gibi değil. Kazzâz, onun vâvî ve yâî olduğunu açıkça söyledi; **المحكم**’de onun yâî olduğu (söylenmiştir). Müellif, Cevherî’ye reddinde, bildiğin üzere, İbn Cinnî’ye tâbidir. **المعجم**’de Ebû Bekir Muhammed b. es-Serî’den naklen: “Sîbeveyh’in, **ألاءة** ve **أشاءة**’nin lâmı hemze olanlardan olduğu görüşüne gelince; bence söz şudur ki: ikisini, yâ’dan olmaktan çevirmiştir; **عباءة** ve **صلاءة** ve **عظاءة** gibi. Çünkü onların ‘**عباءة** ve **عباية**’, ‘**صلاءة** ve **صلاية**’, ‘**عظاءة** ve **عظاية**’ dediklerini buldu; bunlarda, onların içinde, yâ’nın yerine (gelmiş) olarak; ki yâ, onlarda lâm olarak ortaya çıkmıştır. Onların ‘**أشاية**’ ve ‘**ألاية**’ dediklerini işitmediği ve ikisinde yâ’yı bütünüyle terk ettikleri için, bu ona, ikisindeki hemzenin vâv’dan da yâ’dan da dönmüş olmayan aslî bir lâm olduğunu gösterdi. Eğer hemze ikisinde bir بدل olsaydı, onun بدل olduğu şeyi ortaya koymaları, onunla ona delil getirmeleri için daha layık olurlardı; **عباءة** ve onun iki kızkardeşinde yaptıkları gibi. **ألاءة** ve **أشاءة**’de, **أباءة**’deki gibi yâ’dan iştikak yoktur; onun ‘**أبيت**’ mânasında olması bakımından. Bu sebeple Ebû Bekir’e, onun hemzesinin yâ’dan olduğunu iddia etmesi caiz oldu; ve onlar onda yâ ile telaffuz etmediklerinde (böyledir).” Bitti. **الأساس**’ın secilerinden: “Develer **الشَّاء** gibi değildir; değnekler de **الأشاء** gibi değildir.” Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأشاءة**: bir yer; Yâkût dedi ki: onu **اليمانة**’de yahut **بطن الرمة**’de zannediyorum. Ziyâd b. Munkız el-‘Adevî dedi ki:
  **عن الأشاءة هل زالت مخارمها                      أم هل تغير من أرامهـا إرم**

Ve **أشيء**, damme ile, hemzeli küçültme olarak; Ebû Ubeyd es-Sükûnî dedi ki: **اليمامة**’yi **النباج**’dan isteyen, **القريتين**’e varır; sonra ondan çıkar **أشيء**’e (gider); o, Adî b. er-Rabâb’ındır; ve denildi ki: o, Bel‘adeviyye’den **الأحمال**’ındır. Başkası dedi ki: **أشيء**: **الوشم**’da bir yer; **الوشم**: **اليمامة**’de bir vadidir, içinde hurma ağaçları vardır; o, **الأشاء**’ın küçültmesidir; o da küçük hurma ağaçlarıdır; tekili **أشاءة**’dir. Müellif onu **المعتل**’de zikretti; doğru olan onu burada zikretmektir. Çünkü İmam İbn Cinnî dedi ki: bence şu **أشيء**’de, **أشاءة** lafzından olması caizdir; başı ve sonu iki hemzedir, ortası şîn’dir; böylece onun binası **أ ش أ**’dandır. Ve böyle olunca, onun büyüğünün **فعالا** olması muhtemel olur; sanki o **أشاء**’dır; üç harfli isimlerin on örneğinden bir örnek; ancak küçültüldü de onun küçültmesi **أشيئا** oldu; **أشيع** gibi. Sonra hemzesi hafifletildi; yâ ile بدل edildi ve ona küçültme yâ’sı idğam edildi; böylece **أشي** oldu; senin, hemzenin hafifletilmesiyle **كمء**’ün küçültmesinde **مه** (demene) benzer; **كمي**. Ve ayrıca, **أشي**’nin, **شأوت**’tan yahut **شأيت**’ten **أشأى**’nın küçültmesi olması da caizdir; **أعيم** gibi küçültüldü de **أشيء** oldu; sonra hemzesi hafifletildi; yâ ile بدل edildi ve küçültme yâ’sı onun içine idğam edildi — senin, **أرؤس**’ün küçültmesinin hafifletilmesinde **أريس** (demene) benzer — böylece seninle üç yâ birleşti: küçültme yâ’sı, ondan sonraki hemzeden بدل olan (yâ), ve fiilin lâmı; böylece **أشي...**’ye döndü. Ve **أشي**’de ayrıca, **أشأى**’nın küçültmesi olması da caizdir; o, **فعلى**’dır, **أرطى** gibi; **أشاء** lafzındandır; **أريط** gibi küçültüldü; böylece **أشيئا** oldu; hemzesi hafifletme için yâ ile بدل edildi; böylece **أشيا** oldu. Ve onu bunda bütünüyle sarf et; nasıl ki **أريط**’i marife ve nekire sarf edersin. Ve burada yâ’yı hazfetme; önceki(ler)de onu hazfetmediğin gibi; çünkü iki yol birdir. **المعجم**’de böyledir.
