# أصص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B5%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أصص

أصه، كمده: كسره. وأيضا ملسه، والمستقبل منهما يؤص، كما في العباب. وأص الشيء يئص من حد ضرب برق، عن أبي عمر الزاهد. وأصت الناقة تؤص، بالضم قاله أبو عمرو، وحكاه عنه أبو عبيد، نقله الجوهري، وتئص - بالكسر، أصيصا، وهذه عن أبي عمرو أيضا، كما نقله الصاغاني وضبطه، وقال أبو زكريا عند قول الجوهري تؤص، بالضم: الصواب تئص، بالكسر؛ لأنه فعل لازم، وقال أبو سهل النحوي: الذي قرأته على أبي أسامة في الغريب المصنف: أصت تئص، بالكسر، وهو الصواب لأنه فعل لازم. قلت: وقد جمع بينهما الصاغاني، وقلده المصنف - إذا اشتد لحمها وتلاحكت ألواحها. قال شيخنا: لم يذكره غير المصنف، فهو إما أن يستدرك به على الشيخ ابن مالك في الأفعال التي أوردها بالوجهين، أو يتعقب المصنف بكلام ابن مالك وأكثر الصرفيين واللغويين حتى يعرف مستنده. انتهى. قلت: الصواب أنه يستدرك به على ابن مالك ويتعقب، فإن الضم نقله الجوهري عن أبى عبيد عن أبي عمرو، والكسر نقله الصاغاني عن أبي عمرو أيضا، وصوبه أبو زكريا وأبو سهل، فهما روايتان، وهذا هو المستند، فتأمل. وقيل: أصت الناقة، إذا غزرت، قيل: ومنه أصبهان للبلد المعروف بالعجم أصله: أصت بهان، قالوا: بهان كقطام: اسم امرأة، مبني أو معرب إعراب ما لا ينصرف، أي سمنت المليحة، سميت المدينة بذلك لحسن هوائها وعذوبة مائها، وكثرة فواكهها، فخففت اللفظة بحذف إحدى الصادين والتاء، وبين سمنت وسميت جناس، وأما ماذكره من صحة هوائها إلى آخره، فقال مسعر ابن مهلهل: أصبهان صحيحة الهواء، نقية الجو خالية من جميع الهوام، لا تبلى الموتى في تربتها، ولا تتغير فيها رائحة اللحم ولو بقيت القدر بعد أن تطبخ شهرا، وربما حفر الإنسان بها حفيرة فيهجم على قبر له ألوف سنين والميت فيها على حاله لم يتغير، وتربتها أصح ترب الأرض، ويبقى التفاح بها غضا سبع سنين، ولا تسوس بها الحنطة كما تسوس بغيرها، قال ياقوت: وهي مدينة مشهورة من أعلام المدن، ويسرفون في وصف عظمها حتى يتجاوزوا حد الاقتصاد إلى غاية الإسراف، وهو اسم للإقليم بأسره. قال الهيثم بن عدي: وهي ستة عشر رستاقا، كل رستاق ثلاثمائة وستون قرية قديمة سوى المحدثة، ونهرها المعروف بزيد روذ في غاية الطيب والصحة والعذوبة، وقد وصفته الشعراء، فقال بعضهم:
  لست آسى من أصبهان على شي                      ء سوى مائها الرحيق الـزلال
  ونسيم الصبا ومنخـرق الـري                      ح وجو صاف على كل حـال
  ولها الزعفران والعسل الـمـا                      ذي والصافنات تحت الجـلال

  ولذلك قال الحجاج لبعض من ولاه أصبهان: قد وليتك بلدة حجرها الكحل، وذبابها النحل، وحشيشها الزعفران. قالوا: ومن كيموس هوائها وخاصيته أنه يبخل، فلا ترى بها كريما، وفي بعض الأخبار أن الدجال يخرج من أصبهان. والصواب أنها كلمة أعجمية، وهو الذي اختاره الجماهير، وصوبه شيخنا، قال: فحينئذ حقها أن تذكر في باب النون وفصل الهمزة لأنها صارت كلمة واحدة علما على موضع معين، حروفها كلها أصلية، ولا ينظر إلى ما كانت مفرداتها، وقد تكسر همزتها، قال السهيلي في الروض: هكذا قيده البكري في كتابه المعجم. قلت: وتبعه ابن السمعاني، قال ياقوت: والفتح أصح. وأكثر، وقد تبدل باؤها فاء فيقال: أصفهان فيهما، أي في الكسر والفتح. قلت: وقد تحذف الألف أيضا، فيقولون: صفاهان، كما هو جار الآن على ألسنتهم، قال شيخنا: إن أريد من الأجناد الفرسان، كما مال إليه السهيلي وحرره فهو ظاهر، وباؤه حينئذ خالصة، وإلا ففيه نظر. قلت: الذي قاله السهيلي في الروض في ذكر حديث سلمان، رضي الله تعالى عنه: كنت من أهل أصبهان ما نصه: وأصبه بالعربية فرس، وقيل: هو العسكر، فمعنى الكلمة: موضع العسكر أو الخضيل أو نحو هذا. انتهى، فليس فيه ما يدل على أنه أراد من الأجناد الفرسان، ولا ميله إليه، فتأمل. ثم قول السهيلي: موضع العسكر أو الخيل يحتاج إلى نظر؛ لأنه ليس في اللفظ ما يدل على الموضع، إلا أن يكون بحذف مضاف، ثم قال شيخنا: وفي كلام ابن أبي شريف وجماعة أنها تقال بين الباء والفاء، وقال جماعة: إنها تقال بالباء الفارسية، قال شيخنا: قلت: وهو المراد بأنها بين الباء والفاء. وتعقبوه بناء على ما بنوا عليه من أن المراد الفرسان، والأسب حينئذ هو الخيل بالباء العربية، ولكن بالسين لا الصاد، ففيه نظر من هذا الوجه، فتأمل: انتهى. قلت: ما ذكره ابن أبي شريف: وقال جماعة مع ما قبله قول واحد، كما نبه عليه شيخنا على الصواب وأما قول شيخنا في التعقب عليه: والأسب حينذ إلخ، ففيه نظر؛ لأن الأسب اسم بمعنى الفرس، بالباء العجمية لا العربية، وتعبيره بالخيل يدل على أنه اسم جمع، وليس كذلك، وفي عبارة السهيلي: وأصبه، بالعربية: الفرس، كما تقدم، فظهر بذلك أنه يقال أيضا بالصاد، وكأنه عند التعريب، فتأمل. وأصلها إسباهان جمع إسباه، بالكسر، وهان علامة الجمع عندهم: أي الأجناد، لأنهم كانوا سكانها، وقال ابن دريد: أصبهان اسم مركب؛ لأن الأصب البلد بلسان الفرس، وهان اسم الفارس، فكأنه بلاد الفرسان، وقد رد عليه ياقوت فقال: الصواب أن الأصب بلغة الفرس هو الفرس، وهان كأنه دليل الجمع، فمعناه الفرسان، والأصبهي: الفارس. قلت: وهذا الذي ذهب إليه ياقوت، هو ما يعطيه حق اللفظ، وقد أصاب المرمى وما أخطأ، أو لأنهم كانوا سكانها، أي الأجناد، فسميت بهم، بحذف مضاف، أي موضع الأجناد، كما تقدم في قول السهيلي. قلت: والمراد بتلك الأجناد هي التي خرجت على الضحاك وأجابتهم

  الناس حتى أزالوه، وأخرجوا أفريدون جد بني سلسان من مكمنه، وجعلوه ملكا، وتوجوه، في قصة طويلة، ذكرها أرباب التواريخ، ذات تهاويل وخرافات، ولذا لم يكن يحمل لواء ملوك الفرس من آل ساسان إلا أهل أصبهان، أشار إليه ياقوت. أو لأنهم لما دعاهم نمروذ إلى محاربة من في السماء، في قصة ذكرها أهل التواريخ، كتبوا في جوابه: أسباه آن نه كه باخد اجنك كند أي هذا الجند ليس ممن يحارب الله، فآن، ممدوا: اسم الإشارة، ونه بالفتح: علامة النفي، وكه بالكسر: بمعنى الذي، وباخدا، أي مع الله، وخدا بالضم اسم الله، وأصله خوداي، ويعنون بذلك واجب الوجود، وجنك بالفتح: الحرب، وكند، بالضم وفتح النون: تأكيد لمعنى الفعل، ويعبر به عن المفرد، أي ليس ممن، ولولا ذلك لكان حقه كنند، بنونين، نظرا إلى لفظ أسباهان بمعنى الأجناد، فتأمل. ثم إن هذا القول الذي ذكره المصنف نقله ابن حمزة، وحكاه ياقوت، وقال: قد لهجت به العوام، ونص ابن حمزة: أصله أسباه آن، أي هم جند الله، قال ياقوت: وما أشبه قوله هذا إلا باشتقاق عبد الأعلى القاص حين قيل له: لم سمى العصفور عصفورا? قال: لأنه عصى وفر، قيل له: فالطفيشل? قال: لأنه طفا وشال. أو من أصب، هكذا في سائر النسخ، وقد تقدم أنه بمعنى الفرس، وبالسين أكثر في كلامهم، ثم قال شيخنا: فعندي أنه يسلم على ما نقلوه، ويجعل كله لفظا واحدا، ويذكر في الباب الذي يكون آخر حرف منه، والله أعلم، وما عداه فكله رجم بالغيب، ووقوع في عيب. انتهى. وقد ذكر حمزة بن الحسن في اشتقاق هذه الكلمة وجها حسنا، وهو أنه اسم مشتق من الجندية، وذلك أن لفظ أصبهان إذا رد إلى اسمه بالفارسية كان: أسباهان، وهي جمع أسباه، وأسباه: اسم للجند والكلب وكذلك سك اسم للجند والكلب، وإنما لزمهما هذان الاسمان واشتركا فيهما، لأن أفعالهما وفق لأسمائهما، وذلك أن أفعالهما الحراسة، فالكلب يسمى في لغة: سك، وفي لغة: أسباه، ويخفف، فيقال: اسبه، فعلى هذا جمعوا هذين الاسمين، وسموا بهما بلدين كانا معدن الجند الأساورة، فقالوا لأصبهان: أسباهان، ولسجستان سكان، وسكستان. قلت: وهذا الذي نقله أن أسباه: اسم للكلب، وأن سك اسم للجند ليس ذلك مشهورا في لغتهم الأصلية، كما راجعته في البرهان القاطع للتبريزي، الذي هو في اللغة عندهم كالقاموس عندنا، فلم أجد فيه هذا الإطلاق، اللهم إلا أن يكون بضرب من المجاز، فتأمل. والذي تميل نفسي إليه ما ذكره أصحاب السير أنها سميت بأصبهان ابن فلوج بن لنطي بن يونان بن يافث، وقال ابن الكلبي: سميت بأصبهان بن الفلوج بن سام ابن نوح، وقد أغفله المصنف قصورا، ولم يتنبه لذلك من تكلم في هذه اللفظة، كالبكري، والسهيلي، والمزي وابن أبي شريف، وشيخنا وغيرهم، فاحفظ ذلك، والله أعلم. قال ياقوت: وقد خرج من أصبهان من العلماء والأئمة في كل فن ما لم يخرج من مدينة من المدن، وعلى الخصوص علو الإسناد؛ فإن أعمار أهلها تطول، ولهم مع ذلك عناية وافرة لسماع

  الحديث، وبها من الحفاظ خلق لا يحصون، ولها عدة تواريخ، وقد فشا الخراب في هذا الوقت وقبله في نواحيها، لكثرة الفتن والتعصب بين الشافعية والحنفية، والحروب المتصلة بين الحزبين، فكلما ظهرت طائفة نهبت محلة الأخرى وأحرقتها،وخربتها، لا يأخذهم في ذلك إل ولا ذمة، ومع ذلك فقل أن تدوم بها دولة سلطان، أو يقيم بها فيصلح فاسدها، وكذلك الأمر في رساتيقها وقراها التي كل واحدة منها كالمدينة. قلت: وهذا الذي ذكره ياقوت كان في سنة ستمائة من الهجرة، وأما الآن وقبل الآن من عهد الثمانمائة قد غلب على أهلها الرفض والتشيع، وطمست السنة فيها كأستراباذ، ويزد، وقم، وقاشان وقزوين وغيرها من البلاد، فلا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم. وأص بعضهم بعضا: زحم، ومنه الأصيصة. والأصوص، كصبور: الناقة الحائل السمينة، عن أبي عمرو، ومنه المثل أصوص عليها صوص الصوص: اللئيم، يضرب للأصل الكريم يظهر منه فرع لئيم، وقال امرؤ القيس:، وبها من الحفاظ خلق لا يحصون، ولها عدة تواريخ، وقد فشا الخراب في هذا الوقت وقبله في نواحيها، لكثرة الفتن والتعصب بين الشافعية والحنفية، والحروب المتصلة بين الحزبين، فكلما ظهرت طائفة نهبت محلة الأخرى وأحرقتها،وخربتها، لا يأخذهم في ذلك إل ولا ذمة، ومع ذلك فقل أن تدوم بها دولة سلطان، أو يقيم بها فيصلح فاسدها، وكذلك الأمر في رساتيقها وقراها التي كل واحدة منها كالمدينة. قلت: وهذا الذي ذكره ياقوت كان في سنة ستمائة من الهجرة، وأما الآن وقبل الآن من عهد الثمانمائة قد غلب على أهلها الرفض والتشيع، وطمست السنة فيها كأستراباذ، ويزد، وقم، وقاشان وقزوين وغيرها من البلاد، فلا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم. وأص بعضهم بعضا: زحم، ومنه الأصيصة. والأصوص، كصبور: الناقة الحائل السمينة، عن أبي عمرو، ومنه المثل أصوص عليها صوص الصوص: اللئيم، يضرب للأصل الكريم يظهر منه فرع لئيم، وقال امرؤ القيس:
  فدعها وسل الهم عنك بجسرة                      مداخلة صم العظام أصوص وقيل: هي التي قد حمل عليها فلم تلقح. وعن ابن عباد: الأصوص: اللص، يقال: أصوص عليها أصوص، ج أصص، بضمتين. والأص مثلثة عن ابن مالك، الكسر عن الجوهري، والفتح عن الأزهري: الأصل، وقيل: الأصل الكريم، ج: آصاص، بالمد، كحمل وأحمال، وأنشد ابن دريد:
  قلال مجد فرعت آصاصا                      وعزة قعساء لن تناضى وكذلك العص بالعين، كما سيأتي. والأصيص، كأمير: الرعدة، نقله الجوهري. والأصيص الذعر، يقال: أفلت وله أصيص، أي رعدة، ويقال: ذعر وانقباض. والأصيص أيضا: ما تكسر من الآنية، أو،وفي الصحاح، وهو نصف الجرة، أو الخابية تزرع فيه الرياحين، وأنشد قول عدي ابن زيد:
  يا ليت شعري وأنـا ذو عـجة                      متى أرى شربا حوالي أصيص

  وفي رواية ذو ضجة، وفي أخرى آن ذو عجة. قلت: وهي لغة في أنا، وهي أربع لغات: يقال: أن قلت، وأنا قلت، وآن قلت، وأن قلت، كذا وجدته في بعض حواشي الصحاح. قال الجوهري، يعنى به أصل الدن. وقيل: الأصيص: مركن أو باطية شبه أصل الدن يبال فيه. وقال خالد بن يزيد: الأصيص: أسفل الدن، كان يوضع ليبال فيه، وأنشد قول عدي السابق، وقال أبو الهيثم: كانوا يبولون فيه إذا شربوا، وأنشد:
  ترى فيه أثلام الأصيص كأنه                      إذا بال فيه الشيخ جفر مغور وقال عبدة بن الطبيب:
  لنا أصيص كجذم الحوض هدمه                      وطء الغزال لديه الزق مغسول والأصيص: البناء المحكم، كالرصيص. والأصيص: شيء كالجرة له عروتان يحمل فيه الطين، كما في اللسان والعباب. والأصيصة من البيوت المتقاربة بعضها ببعض، ويقال: هم أصيصة واحدة، أي مجتمعون كالبيوت المتلاصقة. والتأصيص: الإيثاق، كالتأسيس. والتأصيص: التشديد والإحكام، وإلزاق بعض ببعض. و عن ابن عباد: يقال: تأصصوا، إذا اجتمعوا وتزاحموا، كائتصوا ائتصاصا. ومما يستدرك عليه: ناقة أصوص: شديدة موثقة الخلق، وقيل: كريمة. والأصوص: البخيل. ويقال جئ به من إصك، أي من حيث كان. وإنه لأصيص كصيص، أي منقبض. وله أصيص، أي تحرك والتواء من الجهد. و آص، بالمد: من مدن الترك، وقد نسب إليها جماعة.

### Türkçe

**أصه**، **كمده**: onu kırdı. Ve ayrıca onu düzledi; ve ikisinin muzârîsi **يؤص**’tur, **العباب**’da olduğu gibi. Ve **أص** edilen şey, şiddetli bir darbe ve şimşek çakması keskinliğinden dolayı **يئص** eder; Ebû Ömer ez-Zâhid’den. Ve dişi deve **أصت** eder, **تؤص** eder; (muzârî) damme ile, bunu Ebû Amr söyledi; onu ondan Ebû Ubeyd hikâye etti; Cevherî onu nakletti. Ve **تئص** eder – kesre ile – **أصيصا** (eder); bu da Ebû Amr’dandır ayrıca, Sâğânî’nin naklettiği ve ضبط ettiği üzere. Ve Ebû Zekeriyyâ, Cevherî’nin “**تؤص**”, damme ile” sözü yanında dedi ki: doğru olan **تئص**’tur, kesre ile; çünkü o lâzım fiildir. Ve Ebû Sehl en-Nahvî dedi ki: **الغريب المصنف**’te Ebû Üsâme’ye okuduğum: **أصت تئص**; kesre ile; ve o doğrudur, çünkü o lâzım fiildir. Dedim: Sâğânî ikisini bir araya getirmiştir; ve musannif onu taklit etmiştir – eti şiddetlendiği ve levhaları birbirine yapıştığı zaman. Şeyhimiz dedi ki: onu musanniften başkası zikretmedi; o hâlde ya onunla Şeyh İbn Mâlik’e, iki vecihle getirdiği fiiller hususunda istidrâk edilir; yahut musannif, İbn Mâlik’in ve sarfçıların ve lugatçıların çoğunun sözüyle ta‘kîb edilir, ta ki dayanağı bilinsin. Bitti. Dedim: doğru olan, onunla İbn Mâlik’e istidrâk edilmesi ve ta‘kîb edilmesidir; çünkü dammeyi Cevherî, Ebû Ubeyd’den, Ebû Amr’dan nakletti; kesreyi de Sâğânî, Ebû Amr’dan ayrıca nakletti; ve Ebû Zekeriyyâ ile Ebû Sehl onu doğru saydı; öyleyse ikisi iki rivayettir; ve bu dayanak budur; öyleyse düşün. Ve denildi ki: dişi deve **أصت** etti, semizleştiği zaman. Denildi ki: ondan **أصبهان** (Acem’de bilinen belde için)dir; aslı: **أصت بهان**. Dediler ki: **بهان** **قطام** gibi: bir kadının adıdır; mebnîdir yahut gayr-i munsarifin i‘râbıyla mu‘rabdır; yani güzel kadın semizledi. Şehir, havasının güzelliği, suyunun tatlılığı ve meyvelerinin çokluğu sebebiyle bununla adlandırıldı; sonra lafız, iki **ص**’dan birini ve **ت**’yi hazf ile hafifletildi; “semizledi” ile “adlandırıldı” arasında cinas vardır. Onun, havasının sıhhati vb. diye zikrettiğine gelince: Mis‘ar b. Mühelhel dedi ki: **أصبهان** havası sıhhatlidir, atmosferi temizdir, bütün haşerattan hâlîdir; toprağında ölüler çürümez; tencerede pişirildikten sonra bir ay kalsa bile etin kokusu orada değişmez. Ve bazen insan orada bir çukur kazar da binlerce yıllık bir kabre ansızın rastlar; ölü onda hâli üzere, değişmemiştir. Ve toprağı, yer toprağının en sıhhatlisidir. Elma orada yedi yıl taze kalır. Buğday orada, başkasında kurtlandığı gibi kurtlanmaz. Yâkût dedi ki: O, şehirlerin alâmetlerinden meşhur bir şehirdir; büyüklüğünü vasfetmede israfa varırlar, ta ki iktisad haddini aşarak israfın nihayetine varırlar. Ve o, bütün bölgenin adıdır. Heysem b. Adî dedi ki: O, on altı **رستاق**’tır; her **رستاق** üç yüz altmış eski köydür, yeniler hariç. Ve onun, **زيد روذ** diye bilinen nehri, hoşlukta, sıhhatte ve tatlılıkta nihayettedir. Şairler onu vasfetmiştir; onlardan biri dedi ki:
  أصبهان’dan hiçbir şey için üzülmem
  ancak onun şarap gibi berrak suyundan dolayı.
  Ve sabah yelinin esintisi, rüzgârın yarıp geçtiği yer,
  ve her hâlde berrak bir hava.
  Ve onda safran ve **الـمـا**ذِي balı,
  ve örtüler altında ayakta duran atlar vardır.

  Bunun için Haccâc, **أصبهان**’a vali tayin ettiği kimselerden birine dedi ki: seni, taşı sürme, sineği arı, otu safran olan bir beldeye vali yaptım. Dediler ki: havasının **كيموس**’undan ve hususiyetinden, cimrileştirmesidir; orada kerim görmezsin. Ve bazı haberlerde, Deccâl’in **أصبهان**’dan çıkacağı vardır. Doğru olan, onun Acemce bir kelime olmasıdır; ve bu, cumhurun seçtiğidir; şeyhimiz onu doğru saydı. Dedi ki: o hâlde hakkı, **النون** bâbında ve **الهمزة** faslında zikredilmesidir; çünkü belirli bir yere alem olarak tek bir kelime olmuştur; harflerinin hepsi aslîdir; onun müfredatlarının ne olduğuna bakılmaz. Ve hemzesi kesrelenebilir. Süheylî **الروض**’da dedi ki: Bekrî onu kitabı **المعجم**’de böyle kaydetti. Dedim: İbnü’s-Sem‘ânî ona tâbi oldu. Yâkût dedi ki: fetha daha sahih ve daha çoktur. Ve bâ’sı fâ’ya bedel kılınabilir; böylece **أصفهان** denir; ikisinde, yani kesrede ve fethada. Dedim: elif de hazf edilebilir; böylece **صفاهان** derler; şimdi onların dillerinde cari olduğu üzere. Şeyhimiz dedi ki: eğer **الأجناد**’dan murad süvariler ise, Süheylî’nin meylettiği ve tahkik ettiği üzere, o açıktır; ve onun bâ’sı o zaman hâlistir; yoksa onda nazar vardır. Dedim: Süheylî’nin **الروض**’da Selmân hadisini zikrederken söylediği – Allah Teâlâ ondan razı olsun – “**أصبهان** ehli idim” metni şudur: ve **أصبه** Arapçada attır; ve denildi ki: o askerdir; öyleyse kelimenin manası: asker yeri yahut at yeri yahut buna benzer bir şeydir. Bitti. Onda, **الأجناد**’dan muradın süvariler olduğuna delalet eden bir şey yoktur; ne de ona meyli; öyleyse düşün. Sonra Süheylî’nin “asker yeri yahut at yeri” sözü nazara muhtaçtır; çünkü lafızda yere delalet eden bir şey yoktur; ancak bir muzâfın hazfi ile olursa. Sonra şeyhimiz dedi ki: İbn Ebî Şerîf’in ve bir cemaatin sözünde, onun bâ ile fâ arasında söylendiği vardır. Ve bir cemaat dedi ki: o, Farsça bâ ile söylenir. Şeyhimiz dedi ki: dedim: onun bâ ile fâ arasında olmasıyla murad budur. Onu, süvarilerin murad olduğu esasına binaen ta‘kîb ettiler; ve **الأسب** o zaman Arapça bâ ile atlar olur; fakat **سين** ile, **صاد** ile değil; bu yönden onda nazar vardır; öyleyse düşün: bitti. Dedim: İbn Ebî Şerîf’in zikrettiği “ve bir cemaat dedi ki” ile ondan önceki, tek bir sözdür; şeyhimizin doğru olarak işaret ettiği üzere. Şeyhimizin, ona ta‘kîbde söylediği “ve **الأسب** o zaman…” sözüne gelince: onda nazar vardır; çünkü **الأسب**, Arapça bâ ile değil, Acemce bâ ile “at” manasında bir isimdir. Ve onun “atlar” diye ifade etmesi, onun bir cem‘ ismi olduğuna delalet eder; hâlbuki öyle değildir. Ve Süheylî’nin ibaresinde: “ve **أصبه**, Arapçada: attır” diye, geçtiği üzere. Böylece, onun **صاد** ile de söylendiği ortaya çıktı; sanki ta‘rîb sırasında. Öyleyse düşün. Ve aslı **إسباهان**’dır; **إسباه**’ın cem‘idir; kesre ile; ve **هان** onların yanında cem‘ alâmetidir: yani **الأجناد**; çünkü onlar onun sakinleri idi. Ve İbn Düreyd dedi ki: **أصبهان** mürekkeb bir isimdir; çünkü **الأصب** Fars lisanında beldedir; ve **هان** süvarinin adıdır; sanki süvariler beldeleri. Yâkût ona reddiye verdi de dedi ki: doğru olan, **الأصب**’ın Fars dilinde at olmasıdır; ve **هان** sanki cem‘ delilidir; öyleyse manası süvarilerdir; ve **الأصبهي**: süvaridir. Dedim: Yâkût’un gittiği bu, lafzın hakkının verdiği şeydir; ve hedefi isabet ettirmiştir ve şaşırmamıştır; yahut çünkü onlar onun sakinleri idi, yani **الأجناد**; böylece onlarla adlandırıldı; bir muzâfın hazfi ile; yani **الأجناد**’ın yeri; Süheylî’nin sözünde geçtiği üzere. Dedim: o **الأجناد** ile murad, **الضحاك**’a karşı çıkan ve onlara cevap verenlerdir.

İnsanlar, nihayet onu ortadan kaldırıncaya kadar; ve **أفريدون**’u, **بني سلسان**’ın dedesi olarak, gizlendiği yerden çıkardılar; onu hükümdar yaptılar ve taç giydirdiler; uzun bir kıssa içinde; onu tarih sahipleri zikretmiştir; dehşetler ve hurafeler sahibi; bundan dolayı, **آل ساسان**’dan Fars krallarının sancağını ancak **أهل أصبهان** taşırdı; buna **ياقوت** işaret etmiştir. Yahut, çünkü onlar, **نمروذ** kendilerini gökte olana karşı savaşmaya çağırdığında, tarih ehlinin zikrettiği bir kıssada, cevabında yazdılar: **أسباه آن نه كه باخد اجنك كند**; yani: bu ordu Allah ile savaşanlardan değildir. Şu halde **آن**: işaret ismi; ve **نه** fetha ile: nefy alâmeti; ve **كه** kesra ile: “ki/olan” mânâsında; ve **باخدا**: yani Allah ile; ve **خدا** damme ile Allah’ın ismidir; aslı **خوداي**’dir; ve bununla “vâcibü’l-vücûd”u kastederler; ve **جنك** fetha ile: savaş; ve **كند** damme ile ve **النون**’un fethasıyla: fiilin mânâsını te’kiddir; ve onunla müfred ifade edilir; yani “-den değildir”; ve eğer bu olmasaydı, **أسباهان** lafzına, “askerler” mânâsıyla, nazaran, hakkı **كنند** olurdu, iki **النون** ile; öyleyse düşün. Sonra, musannifin zikrettiği bu sözü **ابن حمزة** nakletti, **ياقوت** da hikâye etti ve dedi: avam onunla lehce edinmiştir. **ابن حمزة**’nın nassı: aslı **أسباه آن**’dır; yani onlar Allah’ın askerleridir. **ياقوت** dedi: onun bu sözü, ancak **عبد الأعلى القاص**’ın iştikakı gibidir; kendisine denildiğinde: **العصفور** niçin **عصفورا** diye adlandırıldı? dedi: çünkü isyan etti ve kaçtı; kendisine denildi: peki **الطفيشل**? dedi: çünkü yüzdü ve kaldırdı. Yahut **أصب**’dan; bütün nüshalarda böyledir; ve daha önce geçti ki o, “Fars” mânâsındadır; ve onların كلامında **السين** ile daha çoktur. Sonra şeyhimiz dedi: bende ise, onların naklettikleri üzere teslim olunur; ve hepsi tek bir lafız kılınır; ve son harfi hangi harf ise o babda zikredilir; Allah daha iyi bilir; bunun dışındakilerin hepsi gayba taş atmadır ve ayıba düşüştür. Bitti. **حمزة بن الحسن** bu kelimenin iştikakında güzel bir vecih zikretmiştir; o da şudur: o, askerlikten türemiş bir isimdir; çünkü **أصبهان** lafzı Farsça ismine döndürüldüğünde **أسباهان** olur; o da **أسباه**’ın cem’idir; ve **أسباه**: asker için bir isimdir ve köpek için de; aynı şekilde **سك** asker için bir isimdir ve köpek için de. Ancak bu iki isim onlara lâzım oldu ve onda ortak oldular; çünkü fiilleri isimlerine uygundur; zira fiilleri bekçiliktir. Köpek bir dilde **سك** diye adlandırılır; bir dilde **أسباه** diye adlandırılır; ve hafifletilir de, **اسبه** denir. Şu halde bu iki ismi cem ettiler ve onlarla, süvari askerlerinin madenî olan iki beldeyi adlandırdılar; böylece **أصبهان** için **أسباهان** dediler; ve **سجستان** için **سكان** ve **سكستان**. Dedim: onun naklettiği şu, yani **أسباه**’ın köpek için isim olması ve **سك**’in asker için isim olması, onların aslî dillerinde meşhur değildir; nitekim ben onu, onların dilinde bizdeki **القاموس** gibi olan **البرهان القاطع**’ta, **التبريزي**’nin eserinde müracaat ettim; onda bu إطلاقı bulmadım; meğer ki bir tür mecaz ile olsun; öyleyse düşün. Nefsimin meylettiği ise, siyer sahiplerinin zikrettiği şeydir: onun, **أصبهان** b. **فلوج** b. **لنطي** b. **يونان** b. **يافث** ile adlandırıldığı. **ابن الكلبي** dedi: **أصبهان** b. **الفلوج** b. **سام** b. **نوح** ile adlandırıldı. Musannif onu kusurla atlamıştır; ve bu lafız hakkında konuşanlardan, **البكري** gibi, **السهيلي** gibi, **المزي** ve **ابن أبي شريف** ve şeyhimiz ve başkaları, buna uyanmadı; öyleyse bunu hıfzet; Allah daha iyi bilir. **ياقوت** dedi: **أصبهان**’dan, her فن’da, başka şehirlerden çıkmayan kadar âlimler ve imamlar çıkmıştır; özellikle isnadın yüksekliği; zira onların ehlinin ömürleri uzar; bununla beraber, hadis سماعına bol bir itina vardır; ve onda, sayılmayacak kadar hafızlar topluluğu vardır; ve onun birkaç tarihi vardır. Bu vakitte ve ondan önce, çevrelerinde haraplık yayılmıştır; Şafiîler ile Hanefîler arasındaki fitnelerin çokluğu ve taassup sebebiyle; ve iki fırka arasındaki bitişik savaşlar sebebiyle; her ne zaman bir taife ortaya çıksa, ötekinin mahallesini yağmalar, yakar ve harap eder; bunda onları ne bir ahd ne de bir zimmet tutar. Bununla beraber, onda bir sultanın devleti nadiren devam eder; yahut orada ikamet eder de bozuk olanını ıslah eder; aynı durum, her biri şehir gibi olan rustaklarında ve köylerinde de böyledir. Dedim: **ياقوت**’un zikrettiği bu, hicretten altı yüz senesinde idi; ama şimdi ve sekiz yüz devrinden önce de, onların ehli üzerine **الرفض** ve teşeyyu galip olmuştur; ve sünnet onda, **أستراباذ** gibi, **يزد** ve **قم** ve **قاشان** ve **قزوين** ve beldelerden başkaları gibi silinmiştir; yüce ve büyük Allah’tan başka havl ve kuvvet yoktur.

Ve onların bazısı bazısına **أص** etti: sıkıştırdı; ondan **الأصيصة**. Ve **الأصوص**, **صبور** gibi: semiz, gebe olmayan dişi deve; **أبي عمرو**’dan. Ondan mesel: **أصوص عليها صوص**; **الصوص**: alçak (lâim); aslı kerim olup ondan alçak bir dalın ortaya çıkmasına darb olunur. **امرؤ القيس** dedi:

Bırak onu; ve cesur bir (deve) ile gamı senden sor:
Sağlam kemiklere karışan, **أصوص**.

Ve denildi: o, üzerine aşırtılmış olup da gebe kalmayan (deve)dir. **ابن عباد**’dan: **الأصوص**: hırsız; denilir: **أصوص عليها أصوص**; cem’i **أصص**, iki damme ile. Ve **الأص** üç vecihli; kesra **الجوهري**’den, fetha **الأزهري**’den: asıl; ve denildi: kerim asıl; cem’i: **آصاص**, med ile; **حمل** ve **أحمال** gibi. **ابن دريد**’in inşadı:

Şeref az; **آصاصا**’yı dallandırdın,
Ve yüksek bir izzet; asla boyun eğmeyecek.

Ve aynı şekilde **العص** da **العين** ile; geleceği üzere. Ve **الأصيص**, **أمير** gibi: titreme; **الجوهري** onu nakletti. Ve **الأصيص** korku; denilir: **أفلت وله أصيص**; yani titreme; ve denilir: korku ve büzülme. Ve **الأصيص** ayrıca: kap-kacağın kırılanı; yahut, **الصحاح**’ta: reyhanların ekildiği, küpün yahut büyük testinin yarısı. **عدي ابن زيد**’in sözü inşad edildi:

Keşke bilsem; ben gürültü sahibi iken,
Ne zaman görürüm içenleri, bir **أصيص** etrafında.

Ve bir rivayette **ذو ضجة** (gürültü sahibi) vardır; bir diğerinde **آن ذو عجة** (uğultu sahibi **آن**) vardır. Dedim ki: Bu, **أنا** hakkında bir dildir; ve o dört dildir: denir ki: **أن** dedim, ve **أنا** dedim, ve **آن** dedim, ve **أن** dedim; onu bazı **الصحاح** haşiyelerinde böyle buldum. **الجوهري** dedi: bununla **أصل الدن** (küpun dibi) kastedilir. Ve denildi ki: **الأصيص**: içine işenen, **مركن** veya **باطية**; **أصل الدن**’e benzer. **خالد بن يزيد** dedi: **الأصيص**: **أسفل الدن** (küpun altı); içine işenmesi için konulurdu; ve **عدي**’nin önceki sözünü inşad etti. **أبو الهيثم** dedi: İçtiklerinde onun içine işerlerdi; ve inşad etti:
  Onun içinde **الأصيص**’in yarıklarını görürsün; sanki                      yaşlı onun içine işediğinde, oyulmuş bir çukur (gibi)
Ve **عبدة بن الطبيب** dedi:
  Bizim bir **أصيص**’imiz vardır; havuz kütüğü gibi, onu yıkmıştır                      ceylanın basışı; yanında tulum yıkanmıştır
Ve **الأصيص**: sağlam yapı; **الرصيص** gibi. Ve **الأصيص**: iki kulplu, çömlek gibi bir şey; içinde çamur taşınır; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الأصيصة**: evlerden, bazısı bazısına yakın olan (topluluk). Ve denir ki: onlar **أصيصة** واحدة’dir; yani bitişik evler gibi toplanmışlardır. Ve **التأصيص**: sağlam bağlama; **التأسيس** gibi. Ve **التأصيص**: sıkılaştırma ve sağlamlaştırma; ve bazısını bazısına yapıştırma. Ve **ابن عباد**’dan: denir ki: **تأصصوا**; toplandıklarında ve sıkıştıklarında; **كائتصوا ائتصاصا** gibi. Ve ona ek olarak (şu da) istidrâk edilir: **ناقة أصوص**: yaratılışı şiddetli, sağlamca bağlanmış; ve denildi ki: soylu. Ve **الأصوص**: cimri. Ve denir ki: onu **إصك**’inden getir; yani bulunduğu yerden. Ve o, **أصيص كصيص**’tir; yani büzülmüş. Ve onun bir **أصيص**’i vardır; yani zorluktan hareket ve kıvrılma. Ve **آص** (med ile): Türklerin şehirlerinden; ve ona nisbet edilen bir cemaat olmuştur.
