# أصل (أ-ص-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B5%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bitki kökü demektir

- Harfler: أ - ص - ل
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءصل · اصل

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَصِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعِيلًا | Ve akşam | 4 | 4 | [25:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/25:5.md) |
| [وَالْآصَالِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A2%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90.md) | وَالْأَفْعَالِ | Ve akşamlar | 3 | 3 | [7:205](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/7:205.md) |
| [أَصْلُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%84%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلُهَا | Onun kökü | 1 | 1 | [14:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/14:24.md) |
| [أَصْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%84%D9%90.md) | فَعْلِ | Dip | 1 | 1 | [37:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/37:64.md) |
| [أُصُولِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8F%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُولِهَا | Onun kökleri | 1 | 1 | [59:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/59:5.md) |

## Mücavir kökler — 45 mücavir (60 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 38 · Bekr genç deve demektir
2. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 24 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
3. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
4. [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Firavn, “Ferea”, ağaç dalıdır
5. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Ağaç
6. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
7. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
8. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
9. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
10. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kulak demektir
11. [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayvan memesidir
12. [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süreyi uzattım
13. [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kayadaki çukur demektir
14. [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
15. [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Et satırıdır
16. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sibat(Te) kayış demektir
17. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
18. [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehennem tuğlanın pişirildiği fırındır
19. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
20. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
21. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
22. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hoşlanmadı
23. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
24. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
25. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İyi
26. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
27. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
28. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
29. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
30. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
31. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
32. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
33. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
34. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
35. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dane, inek yavrusuna denir
36. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
37. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
38. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
39. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
40. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
41. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
42. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
43. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
44. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
45. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أصل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md), [جذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1.md), [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üzerinde yükseldiği, varlığını ve tutunmasını borçlu olduğu en dip taban, ağacın kökü |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ontolojik dayanağı, hükmün meşruiyet zemini ve günün gün batımına kök saldığı ikindi sonrası vakit |
| Çekirdek Özet 3 | Türeyen ve dallanan her yapının tabi olduğu kurucu dayanak, sarsılmaz ontolojik ve metodolojik referans |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca gelenek veya geçmişe ait tarihsel bir başlangıç sayıp canlı, besleyici ve taşıyıcı ontolojik zemin işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أص | Sıkıca kuşatma, bir şeyi zemininde tutma, bağlama ve sarma; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [أصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%B1.md) kökünde de bağlama, ahit ve ağır bağ anlamı belirgindir | ل | Çoban değneği ve uzanma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle sıkı tutunma hareketi dikey bir süreklilik kazanmış; tabana saplanıp gövdeyi yukarıya doğru taşıyan, besleyen ve sabitleyen dip organı anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yapıyı ilk başlatan asli güç, temel hareket noktası ve kurucu kudret payını temsil eder |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Toprağa kenetlenme, sımsıkı tutunma, dağılmayı önleyici kavrama hareketini sağlar |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Tabandaki gücü yukarıya iletme, boy verme, yönlendirme ve gövdeyi hedefe sevk etme işlevini katar |
| أصل | Öküz başı, bitki/kenetlenme ve çoban değneğinin birleşimi | Bir yapının varlığını başlatan kudretin zemine sımsıkı tutunarak yukarıya doğru hayat ve yön vermesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın toprak altında kalan ve gövdeyi taşıyan en alt kısmı; bir dağın veya duvarın yerle birleştiği taban çizgisi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer divanında helak ve kökten sökülme korkusunu tasvir ederken kökten türeyen yıkım manasını kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Günün batmaya yüz tuttuğu, gölgelerin uzayıp kök gibi yere yayıldığı ikindi ile akşam arası vakte isim olarak verilmiştir; ayrıca nesep ve akıl sağlamlığı için kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça أصل kökü, Sami dillerinin güney ve batı kollarında varlığın tabanı, dip kısmı ve soy kütüğü semantiğiyle korunmuştur. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök yerine temel ve taban anlamı için başka kökler öne çıksa da kökün taşıdığı birincil kavram olan zemin, dip ve zamansal olarak günün sonu katmanı erken dönem Sami morfolojisinde mevcuttur. Akatça gibi doğu Sami dilinde doğrudan örtüşen üçlü yapı zayıf olmakla birlikte, kökün Arapçada kazandığı sabitlik, dip dayanak ve ikindi sonrası vakit anlamı çöl yaşamının mekânsal ve zamansal gözlemlerinden neşet eden özgün bir gelişim çizgisi sergiler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağaç kökü, dağ eteği, duvar tabanı ve günün son demleri | Bir şeyin altındaki taşıyıcı zemin anlamından soyutlanarak soy kütüğü, akıl metaneti ve felsefi ilke anlamlarına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde temel, dip ve kalıcı kök paralellikleri | Arapçadaki zemin ve kök kavramı ile zamansal döngüdeki dip vakit örtüşmesi mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelinde taban ve dip göstergeleri | Geniş ailede doğrudan morfolojik denkliği sınırlı olup iç Sami gelişim karakteri baskındır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أصل | Anlamlı | Dip, kök, temel, ikindi sonu | Bir şeyin varlığının dayandığı alt zemin ve günün batışa yakın vakti | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ألص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir |
| [صأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A1%D9%84.md) | Anlamlı | Bağırmak, ses çıkarmak, deve kükremesi | Devenin kükremesi veya atın kişnemesi gibi boğazdan gelen keskin ses | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur |
| صلأ | Anlamlı | Ateşte kızartmak, yakmak | Ateşe maruz bırakarak pişirme veya yakma | Kur'an'da geçmez; [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) kökünün hemzeli varyantı sayılır |
| لأص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir |
| لصأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أصل | Merkez | Kök, temel dayanak | Bir şeyin üzerinde durduğu, beslendiği ve varlığını türettiği tabii dip noktası | Hem ontolojik dayanak hem de yukarıya hayat veren zemin |
| [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md) | Komşu | İnşa temeli, kaide | İnsan eliyle yapılan yapay binaların ve kurumların ilk harcı ve tabanı | أصل tabii ve organik kökü, [أسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D8%B3.md) ise yapay inşai temeli ifade eder |
| [جذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Botanik kök, dip | Bitkinin toprak altındaki lifli ve kesilebilir uzantısı | [جذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B1.md) salt maddi ve anatomik köktür; أصل ise soyutlaşmaya ve ilke olmaya elverişlidir |
| [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Kaide, oturma zemini | Bir nesnenin üzerine oturduğu durağan alt yüzey | [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) oturma ve durma zeminidir; أصل gibi dallanma ve hayat verme özelliği taşımaz |
| [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) | Zıt | Dal, uzantı, türev | Kökten beslenerek yukarıya ve çevreye doğru yayılan ikincil unsurlar | Kökün karşıtı olarak köke muhtaç olan ve ondan doğan üst yapıyı belirtir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أصل | Kök, temel, kaynak, ikindi vakti | Hem biyolojik ve fiziki dip tabanı hem de mantıki ve ontolojik ilkeyi kapsar | Kesin |
| Latince | Radix, principium, fundamentum | Kök, ilke, temel | Radix biyolojik kökü, principium ise kurucu başlangıç ilkesini karşılar; gün batımı anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Root, origin, principle | Kök, köken, temel ilke | Root fiziksel kökü, origin ve principle mantıksal kaynağı verir; zamansal vakit nüansını taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Wurzel, Ursprung, Grundsatz | Kök, köken, temel kural | Wurzel bitkisel ve türeyiş kökünü, Grundsatz kurucu ilkeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Racine, principe, fondement | Kök, ilke, temel dayanak | Racine doğrudan biyolojik ve türetimsel kökü, principe metafizik ve mantıki zemini verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim tekil (أَصْل) | Ağacın sabit kökü, ontolojik dayanak | Güzel kelimenin sağlam bir ağaca benzetildiği tevhid bağlamı (İbrâhîm [14:24](https://lisan.digital/tr/ayet/14:24.md)) |
| İsim tekil (أَصْل) | Cehennemin en alt dibi, merkez tabanı | Zakkum ağacının kaynadığı ve bittiği azap mekânı bağlamı (Sâffât [37:64](https://lisan.digital/tr/ayet/37:64.md)) |
| İsim çoğul (آصَال) | İkindi sonrası, günün batışına yakın vakitler | Sabah akşam Allah'ı tesbih ve secde etme bağlamı (A'râf [7:205](https://lisan.digital/tr/ayet/7:205.md), Nûr [24:36](https://lisan.digital/tr/ayet/24:36.md), Ra'd [13:15](https://lisan.digital/tr/ayet/13:15.md)) |
| İsim tekil (أَصِيل) | Günün sonu, akşamüzeri | Sabah vaktiyle birlikte zikir ve hamd etme bağlamı (Ahzâb [33:42](https://lisan.digital/tr/ayet/33:42.md), Feth [48:9](https://lisan.digital/tr/ayet/48:9.md), İnsân [76:25](https://lisan.digital/tr/ayet/76:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Usûlü'd-dîn | Dinin zorunlu ve sabit inanç esasları ile bunlardan türeyen tali meselelerin ayrımı | İnkârı küfrü gerektiren sarsılmaz inanç temelleri |
| Fıkıh | Usûlü'l-fıkh, kıyas | Hükmün dayandığı nas veya icma ile sabit birincil metin; fer'in kıyas edildiği kaynak | Kıyasa temel teşkil eden ve illeti barındıran kurucu hüküm |
| Tefsir | Temsil ve teşbih | Ağacın kökünün yere sabitlenmesi ile imanın kalpte yerleşmesi arasındaki analoji | Hakikatin sökülmezliği, batılın ise köksüzlüğü fikri |
| Hadis | İstisâl, kurban hükümleri | Kökten helak olma veya kurbanlığın boynuzunun kökünden kırılması yasakları | Bir varlığın hayatiyetini sona erdiren dipsel müdahale |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve ontoloji | Tevhid ve sabit nasslar | Bütün amellerin ve ahlakın üzerine kurulduğu sarsılmaz zemin | Kökü sabit olmayan bir inancın meyve vermesi ve rüzgâra dayanması imkânsızdır | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Aksiyom, aksiyomatik öncül | Bilgi üretiminde şüphe götürmez ilk ilkeler | Bütün türetilmiş önermeler bu kurucu referanslara irca edilerek doğrulanır | Güçlü |
| Siyasi | Anayasal düzen | Temel meşruiyet ilkeleri | Toplumsal sözleşmenin ve iktidar yetkisinin dayandığı dokunulmaz esaslar | Yasal düzenlemeler anayasal köke aykırı olduğunda bâtıl hale gelir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye | Sabit sermaye, ana mal (aslu'l-mâl) | Getiriyi ve geliri doğuran üretken ana varlık | Kök sermaye korunmadan elde edilen gelir kalıcı ve sürdürülebilir olamaz | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir fonksiyonun kökleri veya bir aksiyomatik sistemin kurucu aksiyomları | Bir denklemi sağlayan temel sıfır noktaları veya bir matematiksel yapının üzerinde inşa edildiği, kanıtlanmaksızın doğru kabul edilen kurucu önermeler | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuk normlar hiyerarşisindeki temel kural (Grundnorm) | Bütün alt hukuk kurallarının geçerliliğini kendisinden aldığı, sistemin tepesinde veya zemininde yer alan kurucu norm | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece geride kalmış tarihsel bir başlangıç, arkaik bir gelenek veya soy kütüğünden ibaret görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök sadece geçmişte kalmış bir an değil; şu anda gövdeyi ve dalları ayakta tutan, durmaksızın besleyen canlı ontolojik zemin |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Usûlün işlevini statik bir muhafazakârlığa indirgemek; dinamik dallanma ve meyve verme kabiliyetini kökten kopararak sistemi kurutmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın düşünce sistematiğinde hakikat ile sahtelik arasındaki farkın köklülük ve köksüzlük metaforuyla kurulduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kelime-i tayyibe ile kelime-i habîsenin karşılaştırıldığı mesel ayetlerinde ve sabah-akşam tesbihatını emreden ibadet ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yüzeysel, gösterişli fakat temelsiz yapıların kalıcı olabileceği zannını yıkarak yalnızca kökü sabit olanın semaya yükselebileceğini öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın toprağın derinliklerine nüfuz ederek gövdeyi taşıyan, sabitleyen ve besleyen en alt dip kısmı; günün batışa doğru zemin bulduğu ikindi sonrası vakit.
- Soyut anlam: Bir bilgi, inanç veya hüküm sisteminin bütün türevlerini taşıyan, onlara meşruiyet ve besin sağlayan sarsılmaz kurucu ilke.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki bütün türev unsurların varlık ve geçerlilik bakımından kendisine muhtaç olduğu, kendisi ise başka bir alt unsura dayanmayan asli aksiyom.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \mid A \implies x \} \quad \text{öyle ki} \quad A \neq \emptyset, \; \forall x \in S \; (x \cap A \neq \emptyset)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ kökü, kurucu ilkeyi ve asli zemini temsil eder. $S$ kümesi ise bu kökten türeyen dalları, hükümleri ve meyveleri gösterir. Kümedeki her bir $x$ türevinin varlığı doğrudan $A$ kökünün varlığına ve gerektirmesine bağlıdır; kökten bağımsız hiçbir türev kümede yer alamaz ve varlığını sürdüremez.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B5%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:205](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/7:205.md) — وَالْآصَالِ

وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ

Meal (IK): Rabbına; içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam zikret. Ve gafillerden olma.

### [Rad 13:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/13:15.md) — وَالْآصَالِ

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

Meal (IK): Göklerde ve yerdekiler de, gölgeleri de sabah akşam, ister istemez Allah’a secde ederler.

### [İbrahim 14:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/14:24.md) — أَصْلُهَا

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ

Meal (IK): Görmez misin; Allah, nasıl bir misal verdi. Hoş bir söz; kökü sağlam, dalları göğe doğru olan hoş bir ağaca benzer.

### [Nur 24:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/24:36.md) — وَالْآصَالِ

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ

Meal (IK): O evlerde ki; Allah, onların yüceltilmesine ve içlerinde kendisinin adının anılmasına izin vermiştir. Onlar da sabah akşam O’nu tesbih ederler.

### [Furkan 25:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/25:5.md) — وَأَصِيلًا

وَقَالُوا أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ اكْتَتَبَهَا فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ve dediler ki: Öncekilerin masallarıdır. Başkalarına yazdırıp sabah akşam kendisine okunmaktadır.

### [Ahzab 33:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/33:42.md) — وَأَصِيلًا

وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ve O’nu sabah akşam tesbih edin.

### [Saffat 37:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/37:64.md) — أَصْلِ

إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ

Meal (IK): O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır.

### [Fetih 48:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/48:9.md) — وَأَصِيلًا

لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ki; Allah’a ve peygamberine iman edesiniz, O’na yardım edesiniz ve saygı gösteresiniz. Sabah, akşam O’nu tesbih edesiniz.

### [Haşr 59:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/59:5.md) — أُصُولِهَا

مَا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهَا قَائِمَةً عَلَى أُصُولِهَا فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيُخْزِيَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz veya kesmeyip gövdeleri üzerinde bırakmanız hep Allah’ın izniyledir. Bir de fasıkları rüsvay etmek içindir.

### [İnsan 76:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/ayet/76:25.md) — وَأَصِيلًا

وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Sabah akşam Rabbının adını zikret.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bitki kökü demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد اللام و و ا ي ء معهما
و ص ل، ص ل و، ل ص و، ص ل ي، ل و ص، أ ص ل، ص و ل مستعملات
وصل:
كلُّ شيءٍ اتَّصَلَ بشيءٍ فما بينَهما وُصْلَةٌ.
ومَوْصِل البعير: ما بين عَجُزه وفَخِذه، قال: تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ وقال المُتَنَخِّل:
ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد		عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ
والوَصيلة من الغَنَم كانت العربُ اذا ولَدَتِ الشّاةُ ذَكَراً قالوا: هذا لآلهتنا فتَقَرَّبوا به، واذا وَلَدَت أنثَى قالوا: وَصَلَتْ أخاها فلا يذبَحون أخاها، قال تأبَّط شرّاً:
اجدَّك إما كنتَ في الناس ناعـقـاً		تراعي بأعلَى ذي المجاز الوَصائلا
واتَّصَلَ الرجلُ أي انتَسَبَ فقال: يا لفُلان، قال: اذا اتَّصَلَتْ قالَتْ لبَكرِ بنِ وائلٍ
صلو:
الصَّلاةُ ألفَها واوٌ لانّ جَماعتَها الصَّلَوات، ولأنّ التثنيةَ صَلَوان.
والصّلا: وَسَط الظَّهْر لكلِّ ذي أربعٍ وللناس.
وكلُّ أنثَى اذا وَلَدَت انفرَجَ صَلاها، قال:
كأنَّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت		حَبابُ الماء يتَّبِعُ الحَبـابـا
واذا أتى الفَرَسُ على أَثَر الفَرَسِ السابق قيلَ: قد صَلّى وجاء مُصَلِّياً لأنَّ رأسَه يتلو الصَّلاَ الذي بين يَدَيهِ.
وصَلَواتُ اليَهود: كنائِسهُم واحدُها صلاة.
وصَلَواتُ الرسول للمسلمين: دُعاؤه لهم وذكرهم.
وصَلَواتُ اللهِ على أنبيائه والصالحين من خَلْفه: حُسنُ ثَنائه عليهم وحُسن ذكره لهم.
وقيل: مَغفرتُه لهم.
وصَلاةُ الناسِ على المَيِّتِ: الدُّعاء.
وصلاة الملائكةِ: الاستِغفارُ.
وفي الحديث: ان للشيطان مَصاليَ وفُخُوخاً والمِصلاةُ أن تنصِبَ شَرَكاً ونحوه ليَقَعَ فيه شيءٌ فيُصطاد، وتقول: صَلَيْتُ أي نَصَبتُ المِصلاةَ وتجمع مَصالي.
والصَّلا: الحَطَبُ.
والصَّلا: النار، وصَلَى الكافرُ ناراً فهو يَصْلاها أي قاسَى حَرَّها وشِدَّتَها.
وصَلَيْتَ اللَّحمَ صَليْاً: شَوَيتَه، واذا ألقَيْتَه في النّار قلتَ: أصلَيتُه أُصليه إصلاءً وصَلَّيتُه تَصليةً.
والصَّلا اسمٌ للوَقود اذا اصطَلَى به القومُ، قال العجّاج: وصالياتٌ للصَّلا صليُّ.
والصّاليات: الأَثافيُّ لأنَّهنَّ قد صَلِينَ النّارَ وصَلِيَ فلانٌ بشَرِّ فلانٍ وبرَجُل سُوءٍ.
وفلانٌ لا يُصطَلَي بناره أي لا يُتَعَرَّض لحَدِّه.
وصَلَّى عَصاه اذا أدارَها على النار يُثَقِّفُها، قال:
فلا تعجَلْ بأَمرِكَ واستَدِمْهُ		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديم
وفي الحديث: لو شِئتُ لدَعَوتُ بصِلاءٍ فالصِّلاءُ الشِّواءُ لأنّه يُصْلَى بالنّار.
والصِّلِّيانُ: نَبْتٌ على فِعِّلاّن، ويقال: فِعْلِيان له سَنَمةٌ عظيمةٌ كأنّها رأسُ القَصَبة، اذا خَرَجَتْ أذنابُها تَجِدُ بها الاِبِل تُسمِّيها العربُ خُبْزَةَ الاِبِل، فمن قال فِعْلِيان قال أ أرضٌ مَصْلاةٌ.
لصو:
لَصَى فلانٌ فلاناً يَلْصُوه ويَلْصُوه اليه اذا انضمَّ إليه لرِيبةٍ، ويَلْصي أَعْربُهما.
ويقال: لَصَاه يَلْصَاه، قال العجاج: عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلصِيُّ أي لا يُلْصَى إليه.
لوص:
اللَّوصُ من المُلاوَصة، وهو في النَّظَر كأنّه يَختِلُ ليرومَ أمراً.
وفلانٌ يُلاوِصُ الشَّجَرةَ اذا أراد قَلْعَها بالفأس، فتراه يلاوِص في نظره يَمْنَةً ويَسْرةً كيف يأتي لها وكيف يضربُها، قال خُفاف:
أمسَى يُلاوِصُ عَبّاسٌ بمِعْوَله		مُدَلِّصاً قد نَبَتْ عنه المَناقير
أصل:
واستَأْصَلَتْ هذه الشَّجَرةُ أي ثَبَتَ أصلُها.
واستَأْصَلَ اللهُ فلاناً أي لم يَدَعْ له أصلاً.
ويقال: إنَّ النَّخْلَ بأرضنا أصيلٌ أي هو بها لا يَفْنَى ولا يَزول.
وفلانٌ أصيلُ الرأيِ، وقد أَصُلَ رأيُه أَصالةً، وإنّه لأصيلُ الرأيِ والعَقْل.
والأصلُ أسفَلُ كُلِّ شيءٍ.
والأصيلُ: العَشِيُّ، وهو الأُصُل، وتَصغيره أُصَيلال.
ولَقِيتُه مُؤْصِلاً أي بأصيلٍ.
والأصَلَةُ: حَيَّةٌ قصيرةٌ تَثِبُ فتُساوِر الانسانَ وتكون برَمْلٍ عاقرٍ شبيهةً بالرِّئَة مُنْضَمَّةً، فاذا انتَفَخَتْ ظَنَنْتَها بها، ولها رِجْلٌ واحدة تقومُ عليها ثم تدور فتثب لا تُصيب نَفْخَتُها شيئاً اِلاّ أَهْلكَتْه لأنَّ السُمَّ فيها.
والاصيلُ: الهَلاكُ، وقال أوس:
خافُوا الأصيلَ وقد أَعيَتْ مُلُوكُهُم		وحُمِّلوا من ذوي غَومٍ بأثقـالِ
والأصيل: الأصيل، ورجلٌ أَصيلٌ: له أصْلٌ.
صول:
صالَ فلانٌ، وصالَ الأَسَدُ صَوْلاً يصف بأسَه قال:
فصالوا صَوْلَهم فيمن يَليهم		وصُلْنا صَوْلنا فيمن يَلينـا

##### Türkçe

باب **الصاد** **اللام** و **و** و **ا** و **ي** **ء** معهما
**و ص ل**، **ص ل و**، **ل ص و**، **ص ل ي**، **ل و ص**، **أ ص ل**، **ص و ل** kullanımdadırlar.

**وصل**:
Her şey bir şeye bağlanırsa, ikisinin arasındaki (şey) **وُصْلَةٌ**’dir.
Ve devenin **مَوْصِل**’i: sağrısı ile uyluğu arasındaki (yerdir). Dedi ki: **تَرَى يبيسَ البَوْلِ دونَ المَوْصِلِ** Ve **المُتَنَخِّل** dedi:
**ليس لِمَيْتٍ بوَصيل وقـد		عُلِّقَ فيه طَرَفُ المَوْصِلِ**
Ve koyundan **الوَصيلة**: Araplar, koyun erkek doğurduğunda “bu ilahlarımız içindir” derlerdi; onunla yakınlık ararlardı. Dişi doğurduğunda “kardeşini **وَصَلَتْ**” derlerdi; böylece kardeşini kesmezlerdi. **تأبَّط شرّاً** dedi:
**اجدَّك إما كنتَ في الناس ناعـقـاً		تراعي بأعلَى ذي المجاز الوَصائلا**
Ve adam **اتَّصَلَ** etti; yani nesep bildirdi. Şöyle dedi: “Ey falan’ın (yardımı)!” Dedi ki: **اتَّصَلَتْ** olduğunda, **لبَكرِ بنِ وائلٍ**’e dedi.

**صلو**:
**الصَّلاةُ**’nın elif’i **واو**’dur; çünkü onun çoğulu **الصَّلَوات**’tır ve çünkü ikili (tesniye) **صَلَوان**’dır.
Ve **الصّلا**: dört ayaklı her şey için ve insanlar için sırtın ortasıdır.
Ve her dişi, doğurduğunda **صَلاها**’sı ayrılır. Dedi ki:
**كأنَّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت		حَبابُ الماء يتَّبِعُ الحَبـابـا**
Ve at, öndeki atın izine geldiğinde “**صَلّى** etti” denir ve “**مُصَلِّياً** geldi” (denir); çünkü başı, önündeki **الصَّلا**’yı takip eder.
Ve Yahudilerin **صَلَوات**’ı: kiliseleridir; tekili **صلاة**’dır.
Ve Resul’ün Müslümanlar için **صَلَوات**’ı: onlar için duası ve onları anmasıdır.
Ve Allah’ın peygamberlerine ve onlardan sonra gelen salihlere **صَلَوات**’ı: onlara güzel övgüsü ve onlar için güzel anmasıdır.
Ve denildi ki: onlar için mağfiretidir.
Ve insanların ölü üzerine **صَلاة**’sı: duadır.
Ve meleklerin **صَلاة**’sı: istiğfardır.
Ve hadiste: “Şeytan için **مَصاليَ** ve **فُخُوخاً** vardır.” **المِصلاةُ**: bir tuzak ve benzerini kurmandır ki bir şey içine düşsün de avlansın. Ve “**صَلَيْتُ**” dersin; yani **المِصلاةَ**’yı kurdum. Ve **مَصالي** olarak çoğul yapılır.
Ve **الصَّلا**: odun (yakacak)tır.
Ve **الصَّلا**: ateştir. Kâfir ateşe **صَلَى** eder; o da ona **يَصْلاها**; yani onun hararetini ve şiddetini çeker.
Ve eti **صَلَيْتَ** **صَليْاً**: onu kızarttın. Ve onu ateşe attığında “**أصلَيتُه** **أُصليه** **إصلاءً**” ve “**صَلَّيتُه** **تَصليةً**” dersin.
Ve **الصَّلا**: kavim onunla ısındığında yakıtın adıdır. **العجّاج** dedi: **وصالياتٌ للصَّلا صليُّ**.
Ve **الصّاليات**: **الأَثافيُّ**’dir; çünkü onlar ateşe **صَلِينَ** ettiler. Ve falan, falanın şerriyle ve kötü bir adamla **صَلِيَ** etti.
Ve falan “onun ateşiyle **يُصطَلَي** olunmaz” (denir); yani onun sınırına maruz kalınmaz.
Ve değneğini **صَلَّى** etti: onu ateş üzerinde döndürdüğünde, onu doğrultur. Dedi ki:
**فلا تعجَلْ بأَمرِكَ واستَدِمْهُ		فما صَلَّى عصاكَ كمُستَديم**
Ve hadiste: “İsteseydim **بصِلاءٍ** ile dua ederdim.” **الصِّلاءُ**: kızartmadır; çünkü ateşle **يُصْلَى** olunur.
Ve **الصِّلِّيانُ**: **فِعِّلاّن** vezninde bir bitkidir. Ve “**فِعْلِيان**” denir. Büyük bir hörgücü vardır; sanki kamışın başı gibidir. Kuyrukları çıktığında, develer onunla semirir; Araplar ona “develerin ekmeği” adını verirler. Kim **فِعْلِيان** derse “**أرضٌ مَصْلاةٌ**” der.

**لصو**:
Falan, falanı **لَصَى** eder; onu **يَلْصُوه** ve onu kendisine **يَلْصُوه** eder; şüphe sebebiyle ona katılır. Ve **يَلْصي** ikisinin daha fasihidir.
Ve “onu **لَصَاه** eder; onu **يَلْصَاه** eder” denir. **العجاج** dedi: **عَفٌّ فلا لاصٍ ولا مَلصِيُّ**; yani ona doğru **يُلْصَى** olunmaz.

**لوص**:
**اللَّوصُ**, **المُلاوَصة**’dandır; bakışta sanki bir işi arzulamak için hile yapıyormuş gibidir.
Ve falan, onu baltayla sökmek istediğinde ağacı **يُلاوِصُ** eder; onu, bakışında sağa ve sola **يلاوِص** eder görürsün: ona nasıl gelecek ve onu nasıl vuracak. **خُفاف** dedi:
**أمسَى يُلاوِصُ عَبّاسٌ بمِعْوَله		مُدَلِّصاً قد نَبَتْ عنه المَناقير**

**أصل**:
Ve bu ağaç **استَأْصَلَتْ**; yani kökü sabit oldu.
Ve Allah falanı **استَأْصَلَ** etti; yani ona bir kök bırakmadı.
Ve denilir ki: “Bizim toprağımızda hurma **أصيلٌ**’dir”; yani onda yok olmaz ve gitmez.
Ve falan **أصيلُ الرأيِ**’dir. Ve görüşü **أَصُلَ** etti, **أَصالةً**. Ve o, görüş ve akılda elbette **أصيلُ**’dir.
Ve **الأصلُ**: her şeyin altıdır.
Ve **الأصيلُ**: akşam vaktidir; o **الأُصُل**’dür. Küçültmesi **أُصَيلال**’dır.
Ve ona **مُؤْصِلاً** olarak rastladım; yani bir **أصيلٍ** vaktinde.
Ve **الأصَلَةُ**: kısa bir yılandır; sıçrar da insana saldırır. Kısır kumda olur; akciğere benzer, büzülmüş (halde). Şiştiğinde onu (akciğer) sanırsın. Onun üzerinde durduğu tek bir ayağı vardır; sonra döner, sıçrar. Onun üflemesi hiçbir şeye isabet etmez ki onu helak etmesin; çünkü zehir ondadır.
Ve **الاصيلُ**: helaktır. **أوس** dedi:
**خافُوا الأصيلَ وقد أَعيَتْ مُلُوكُهُم		وحُمِّلوا من ذوي غَومٍ بأثقـالِ**
Ve **الأصيل**: **الأصيل**’dir. Ve **رجلٌ أَصيلٌ**: kökü olan (kimsedir).

**صول**:
Falan **صالَ** etti; ve aslan **صالَ** eder, **صَوْلاً**; onun yiğitliğini vasfeder. Dedi ki:
**فصالوا صَوْلَهم فيمن يَليهم		وصُلْنا صَوْلنا فيمن يَلينـا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَصْلُ: واحدُ الأُصولِ، يقال: أصْلٌ مُؤَصَّلٌ. واسْتَأْصَلَهُ، أي قلعَه من أصله، قال أبو يوسف: قولهم جاءوا بأَصيلَتِهِمْ، أي بأجمعهم. قال الكسائيّ: قولهم لا أَصْلَ له ولا فَضْلَ، الأَصْلُ: الحسبُ، والفصل: اللسانُ. والأَصيلُ: الوقت بعد العصر إلى المغرب، وجمعه أُصُلٌ وآصالٌ وأصائِلُ، قال الشاعر:
لَعَمْري لأنتَ البيتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُوأَقْعُدُ في أَفْيائِهِ بالأصـائِلِ
ويجمع أيضاً على أُصْلانٍ، ثم صغَّروا الجمع فقالوا أُصَيْلانٌ، ثم أبدلوا من النون لاماً فقالوا أُصَيْلالٌ. ومنه قول النابغة:
وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أُسائِلُـهـاعَيَّتْ جواباً وما بالرَبْعِ من أحدِ
وحكى اللِحيانيّ: لقيتُهُ أُصَيْلالاً وأُصَيْلاناً. وقد آصَلْنا، أي دخلنا في الأصِيلِ، وأتينا مُؤْصلينَ.
ويقال: أخذتُ الشيء بأَصيلَتِهِ، أي كلِّه بأصْلِهِ. ورجلٌ أَصِيلُ الرأي، أي محكَم الرأي. وقد أَصُلَ أَصالَةً. ومجدٌ أَصيلٌ: ذو أَصالَةٍ.

##### Türkçe

**الأَصْلُ**: **الأُصولِ**’den (çoğulundan) bir tanedir; denilir ki: **أصْلٌ مُؤَصَّلٌ**. Ve **اسْتَأْصَلَهُ**; yani onu kökünden söküp çıkardı. Ebû Yûsuf dedi ki: Onların “**جاءوا بأَصيلَتِهِمْ**” sözleri; yani hepsi birden (topluca) geldiler. el-Kisâî dedi ki: Onların “**لا أَصْلَ له ولا فَضْلَ**” sözleri; **الأَصْلُ**: soy sop (haseb)tir; **الفصل**: dildir. Ve **الأَصيلُ**: ikindiden akşama kadar olan vakittir; çoğulu **أُصُلٌ** ve **آصالٌ** ve **أصائِلُ**’dir. Şair dedi ki:
لَعَمْري لأنتَ البيتُ أُكْرِمُ أَهْلَهُوأَقْعُدُ في أَفْيائِهِ بالأصـائِلِ

Ve ayrıca **أُصْلانٍ** üzere de çoğul yapılır; sonra çoğulu küçülttüler de **أُصَيْلانٌ** dediler; sonra **النون**’dan bir **لام** bedel ettiler de **أُصَيْلالٌ** dediler. Bunun (örneği) Nâbiga’nın sözüdür:
وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أُسائِلُـهـاعَيَّتْ جواباً وما بالرَبْعِ من أحدِ

el-Lihyânî nakletti: Ona **أُصَيْلالاً** ve **أُصَيْلاناً** vakti rastladım. Ve **آصَلْنا**; yani **الأصِيلِ** vaktine girdik; ve **مُؤْصلينَ** olarak geldik.

Ve denilir ki: Şeyi **بأَصيلَتِهِ** aldım; yani onu köküyle birlikte, tamamıyla. Ve **رجلٌ أَصِيلُ الرأي**: yani görüşü sağlam (muhkem) olan. Ve **أَصُلَ أَصالَةً**. Ve **مجدٌ أَصيلٌ**: **أَصالَةٍ** sahibi olan.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والصاد وما بعدهما في الثلاثي)
(أصل) الهمزة والصاد واللام، ثلاثة أصولٍ متباعدٍ بعضُها من بعض، أحدها: أساس الشيء، والثاني: الحيّة، والثالث: ما كان من النّهار بعد العشيّ. فأما الأوّل فالأصل أصل الشيء، قال الكِسائيّ في قولهم: "لا أصْلَ له ولا فَصل له([1])": إنّ الأصل الحسب، والفَصْل اللسان. ويقال مَجْدٌ أصيلٌ. وأمّا الأصَلة فالحيّة العظيمة. وفي الحديث في ذكر الدجّال: "كأَنّ رأسَهُ أصَلَةٌ". وأمّا الزمان فالأصيل بعد العَشِيّ وجمعه أصُلٌ وآصالٌ. و[يقال] أصيلٌ وأصيلَةٌ، والجمع أصائل. قال([2]):
لعَمْري لأَنْت البيتُ أُكرِمُ أهْلَهُ *** وأقْعُدُ في أفيَائِهِ ([3]) بالأصائلِ
(أصد) الهمزة والصاد والدال، شيء يشتمل على الشيء. يقولون للحظيرة أصيدةٌ، سمّيت بذلك لاشتمالها على ما فيها. ومن ذلك الأُصْدة، وهو قميصٌ صغير يلبسه الصبايا، ويقال صَبِيّةٌ ذات مُؤَصَّد. قال:
تعلّقت ليلَى وهي ذات مؤَصَّدٍ *** ولم يَبْدُ [للأتراب] من ثديها حَجْم([4])
(أصر) الهمزة والصاد والراء، أصلٌ واحدٌ يتفرع منه أشياء متقاربة. فالأصر الحبسُ والعَطف وما في معناهما. وتفسيرُ ذلك أنَّ العهد يقال له إصْرٌ، والقرابة تسمى آصِرَةٌ، وكل عقدٍ وقرابةٍ وَعهدٍ إصرٌ. والبابُ كلُّه واحد. والعرب تقول: "ما تأصِرُني على فلان آصِرَةٌ"، أي ما تعطفني عليه قرابة. قال
الحطيئة:
أضم عفوا عليّ بغير آ *** صرَةٍ فقد عظُم الأَواصِرْ([5])أي عطفوا عليّ بغير عهدٍ ولا قرابة. والمأْصَِرُ([6]) من هذا، لأنه شيء يُحْبَس [به]. فأما قولهم إنّ [العهد([7])] الثّقيل إصْرٌ فهو [من] هذا، لأنّ العهدَ والقرابةَ لهما إصْرٌ ينبغي أن يُتَحمَّل. ويقال أصَرْتُه إذا حبستَه. ومن هذا الباب الإصار، وهو الطُّنُب، وجمعه أُصُرٌ. ويقال هو وتد الطُّنُب. فأمّا قول الأعشى:
فهذا يُعِدُّ لَهنَّ الخلا *** ويَجْعلُ ذا بينهنَّ الإصَارا([8])
ـ

##### Türkçe

(همزة ve صاد ve onlardan sonra gelenlerin üçlüde باب’ı)
(**أصل**) **الهمزة** ve **الصاد** ve **اللام**; birbirinden uzak üç أصل’dür; bunlardan biri: şeyin temeli, ikincisi: yılan, üçüncüsü: gündüzden **العشيّ**’den sonra olan şeydir. Birincisine gelince: **الأصل** şeyin **أصل**’idir. **الكِسائيّ**, onların “لا **أصْلَ** له ولا **فَصل** له([1])” sözünde dedi ki: **الأصل** soy-sop’tur, **الفَصْل** dil’dir. Ve “**مَجْدٌ أصيلٌ**” denir. **الأصَلة**’ye gelince: büyük yılandır. **الحديث**’te **الدجّال**’ın zikrinde: “كأَنّ رأسَهُ **أصَلَةٌ**”. Zamana gelince: **الأصيل** **العَشِيّ**’den sonradır; çoğulu **أصُلٌ** ve **آصالٌ**’dır. Ve **أصيلٌ** ve **أصيلَةٌ** denir; çoğul **أصائل**’dir. Dedi([2]):
لعَمْري لأَنْت البيتُ أُكرِمُ أهْلَهُ *** وأقْعُدُ في أفيَائِهِ ([3]) بالأصائلِ

(**أصد**) **الهمزة** ve **الصاد** ve **الدال**; şeyi kuşatan bir şeydir. **الحظيرة**’ye **أصيدةٌ** derler; içindekini kuşatmasından dolayı bununla adlandırıldı. Bundan da **الأُصْدة** vardır; o, kız çocuklarının giydiği küçük bir gömlektir; ve “**صَبِيّةٌ** ذات **مُؤَصَّد**” denir. Dedi:
تعلّقت ليلَى وهي ذات مؤَصَّدٍ *** ولم يَبْدُ [للأتراب] من ثديها حَجْم([4])

(**أصر**) **الهمزة** ve **الصاد** ve **الراء**; ondan yakın şeylerin dallandığı tek bir **أصل**’dir. **الأصر**: hapsetme ve bağlama ve onların mânâsında olan şeydir. Bunun tefsiri: ahde **إصْرٌ** denir; akrabalığa **آصِرَةٌ** denir; her bağ ve akrabalık ve ahid **إصرٌ**’dur. باب’ın hepsi birdir. Araplar der: “ما تأصِرُني على فلان **آصِرَةٌ**”، yani ona akrabalık beni bağlamaz. Dedi **الحطيئة**:
أضم عفوا عليّ بغير آ *** صرَةٍ فقد عظُم الأَواصِرْ([5])
yani ahidsiz ve akrabalıksız bana bağlandılar. **المأْصَِرُ**([6]) da bundandır; çünkü o, kendisiyle hapsedilen bir şeydir. “Ağır **العهد([7])** **إصْرٌ**’dur” sözlerine gelince: bu bundandır; çünkü ahdin ve akrabalığın bir **إصْرٌ**’u vardır; taşınması gerekir. “**أصَرْتُه**” denir; onu hapsettiğim zaman. Bu باب’dandır **الإصار**; o **الطُّنُب**’dur; çoğulu **أُصُرٌ**’dur. Ve “o, **وتد الطُّنُب**’dur” denir. **الأعشى**’nın sözüne gelince:
فهذا يُعِدُّ لَهنَّ الخلا *** ويَجْعلُ ذا بينهنَّ الإصَارا([8])
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ﴿بالغدو والآصال﴾ [الأعراف/205] أي: العشايا، يقال للعشية: أصيل وأصيلة، فجمع الأصيل أصل وآصال، وجمع الأصيلة: أصائل، وقال تعالى: ﴿بكرة وأصيلا﴾ [الفتح/9].
وأصل الشيء: قاعدته التي لو توهمت مرتفعة لارتفع بارتفاعه سائره لذلك، قال تعالى: {أصلها ثابت وفرعها في السماء) [إبراهيم/24]، وقد تأصل كذا وأصله، ومجد أصيل، وفلان لا أصل له ولا فصل.

##### Türkçe

- ﴿بالغدو والآصال﴾ [الأعراف/205] yani: akşamlar; akşam vaktine **أصيل** ve **أصيلة** denir; böylece **الأصيل**’in çoğulu **أصل** ve **آصال** olarak cem‘ edilmiştir; **الأصيلة**’nin çoğulu ise: **أصائل**’dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿بكرة وأصيلا﴾ [الفتح/9].
Ve bir şeyin **أصل**’i: onun kaidesidir; eğer (o kaideyi) yükselmiş farz etsen, onun yükselmesiyle geri kalanı da bu sebeple yükselirdi. Yüce Allah dedi ki: {أصلها ثابت وفرعها في السماء) [إبراهيم/24]، ve şu (şey) kök saldı: **تأصل**; ve onu köklendirdi: **أصله**. Ve köklü şeref: **مجد أصيل**. Ve falanın ne kökü vardır ne de ayrımı: **فلان لا أصل له ولا فصل**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ص ل
قعد في أصل الجبل وأصل الحائط‏.‏
وفلان لا أصل له ولا فصل أي لا نسب له ولا لسـان‏.‏
وأصلت الشيء تأصيلاً وإنه لأصيل الرأي وأصيل العقل وقد أصل أصالةً‏.‏
وإن النخل بأرضنا لأصيل أي هو بها لا يزال باقياً لا يفنى‏.‏
وسمعت أهل الطائف يقولون‏:‏ لفلان أصيلة أي أرض تليذة يعيش بها‏.‏
وجاءوا بأصيلتهم أي بأجمعهم‏.‏
وقد استأصلت هذه الشجرة‏:‏ نبتت وثبت أصلهـا‏.‏
واستأصـل اللـه شأفتهـم‏:‏ قطـع دابرهـم‏.‏
ويقال‏:‏ أصله علماً يأصله أصلاً بمعنى قتله علماً وهو إما من الأصل بمعنى أصاب أصله وحقيقته وإما من الأصلة وهي حية قتالة تثب على الإنسان فتهلكه‏.‏
ولقيته أصيلاً وأصلاً وأصيلالاً وأصيلاناً أي عشياً‏.‏
ولقيته مؤصلاً أي داخلاً في الأصيل‏.‏

##### Türkçe

أ ص ل
Dağın dibi ve duvarın dibi yanında oturdu.

Ve falan kimsenin aslı yoktur ve faslı yoktur; yani onun ne nesebi vardır ne de dili.

Ve bir şeyi **تأصيلاً** olarak **أصلت**; ve şüphesiz o, görüşte **أصيل**dir ve akılda **أصيل**dir; ve **أصالةً** olarak **أصل** oldu.

Ve şüphesiz hurma ağaçları bizim toprağımızda **أصيل**dir; yani o, onda hâlâ kalıcıdır, yok olup tükenmez.

Ve Tâif ehlinin şöyle dediğini işittim: Falan kimse için **أصيلة** vardır; yani yanında yaşadığı kadim bir toprak.

Ve **أصيلتهم** ile geldiler; yani onların hepsiyle.

Ve bu ağaç **استأصلت**: bitti ve onun kökü sabit oldu.

Ve Allah onların **شأفتهم**’ini **استأصل** etti: onların kökünü kesti.

Ve denilir: Onu bilerek öldürdü; **أصلاً** olarak onu **يأصله**; “bilerek öldürdü” mânâsında; ve o, ya **الأصل**’den (yani “kök”ten)dir; “onun kökünü ve hakikatini isabet etti” mânâsında; yahut da **الأصلة**’dendir; o, öldürücü bir yılandır; insana sıçrar da onu helâk eder.

Ve ona **أصيلاً** ve **أصلاً** ve **أصيلالاً** ve **أصيلاناً** olarak rastladım; yani akşamleyin.

Ve ona **مؤصلاً** olarak rastladım; yani **الأصيل**’e giren (vakit)te.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَصْلُ: أَسفل كل شيء وجمعه أُصول لا يُكَسَّر على غير ذلك، وهو اليأْصُول. يقال: أَصل مُؤَصَّل؛ واستعمل ابن جني الأَصلية موضع التأَصُّل فقال: الأَلف وإِن كانت في أَكثر أَحوالها بدلاً أَو زائدة فإِنها إِذا كانت بدلاً من أَصل جرت في الأَصلية مجراه، وهذا لم تنطق به العرب إِنما هو شيء استعملته الأَوائل في بعض كلامها. وأَصُل الشيءُ: صار ذا أَصل؛ قال أُمية الهذلي:
وما الشُّغْلُ إِلا أَنَّني مُتَهَيِّبٌ
لعِرْضِكَ، ما لم تجْعَلِ الشيءَ يَأْصُلُ
وكذلك تَأَصَّل.
ويقال: اسْتَأْصَلَتْ هذه الشجرةُ أَي ثبت أَصلها. واستأْصل افيفي ُ بني فلان إِذا لم يَدَعْ لهم أَصْلاً. واستأْصله أَي قَلَعه من أَصله. وفي حديث الأُضحية: أَنه نهى عن المُسْتَأْصَلة؛ هي التي أُخِذ قَرْنُها من أَصله، وقيل هو من الأَصِيلة بمعنى الهلاك. واسْتَأْصَلَ القومَ: قَطَعَ أَصلَهم. واستأْصل افيفي شَأْفَتَه: وهي قَرْحة تخرج بالقَدَم فتُكْوى فتذهب، فدَعا افيفي أَن يذهب ذلك عنه
(* قوله «ان يذهب ذلك عنه» كذا بالأصل،
وعبارته في ش ا ف: فيقال في الدعاء: اذهبهم افيفي كما اذهب ذلك الداء بالكي).وقَطْعٌ أَصِيل: مُسْتَأْصِل. وأَصَل الشيءَ: قَتَله عِلْماً فعَرَف أَصلَه. ويقال: إِنَّ النخلَ بأَرضِنا لأَصِيلٌ أَي هو به لا يزال ولا يَفْنى. ورجل أَصيِيل: له أَصْل. ورَأْيٌ أَصيل: له أَصل. ورجل أَصيل: ثابت الرأْي عاقل. وقد أَصُل أَصالة، مثل ضَخُم ضَخامة، وفلان أَصِيلُ الرأْي وقد أَصُل رأْيُه أَصالة، وإِنه لأَصِيل الرأْي والعقل. ومجد أَصِيل أَي ذو أَصالة. ابن الكسيت: جاؤوا بأَصِيلتهم أَي بأَجمعهم. والأَصِيلُ: العَشِيُّ، والجمع أُصُل وأُصْلان مثل بعير وبُعران وآصال وأُصائل كأَنه جمع أَصِيلة؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي:
لعَمْري لأَنتَ البَيْتُ أُكْرِمُ أَهْلَه،
وأَقْعُدُ في أَفيائه بالأَصائل
وقال الزجاج: آصال جمخع أُصُل، فهو على هذا جمع الجمع، ويجوز أَن يكون أُصُل واحداً كطُنُب؛ أَنشد ثعلب:
فتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزَلْ
بَدِلاً نِهارِيَ كُلَّه حَتى الأُصُلْ
فقوله بَدِلاً نهاري كله يدل على أَن الأُصُل ههنا واحد، وتصغيره أُصَيْلان وأُصَيْلال على البدل أَبدلوا من النون لاماً؛ ومنه قول النابغة:وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أُسائِلُها،
عَيَّتْ جَواباً، وما بالرَّبْع من أَحَد
قال السيرافي: إِن كان أُصَيْلان تصغير أُصْلان وأُصْلان جممع أَصِيل فتصغيره نادر، لأَنه إِنما يصغر من الجمع ما كان على بناء أَدنى العدد، وأَبنية أَدنى العدد أَربعة: أَفعال وأَفعُل وأَفعِلة وفعْلة، وليست أُصْلان واحدة منها فوجب أَن يحكم عليه بالشذوذ، وإِن كان أُصْلان واحداً كرُمَّان وقُرْبان فتصغيره على بابه؛ وأَما قول دَهْبَل:
إِنِّي الذي أَعْمَل أَخْفافَ المَطِي،
حَتَّى أَناخَ عِنْدَ بابِ الحِمْيَرِي،
فَأُعْطِي الحِلْقَ أُصَيْلالَ العَشِي
قال ابن سيده: عندي أَنه من إِضافة الشيء إلى نفسه، إِذ الأَصِيل والعَشِيُّ سواء لا فائدة في أَحدهما إِلا ما في الآخر. وآصَلْنا: دَخَلْنا في الأَصِيل. ولقيته أُصَيْلالاً وأُصَيلاناً إِذا لقِيتَه بالعَشِيِّ، ولَقيتُه مُؤْصِلاً. والأَصِيلُ: الهلاك؛ قال أَوس:
خافوا الأَصِيلَ وقد أَعْيَتْ ملوكُهُمُ،
وحُمِّلوا من أَذَى غُرْمٍ بأَثقال
وأَتَيْنا مُؤْصِلِين
(* قوله «وأتينا مؤصلين» كذا بالأصل) وقولهم لا
أَصْل له ولا فَصْل؛ الأَصْل: الحَسَب، والفَصْل اللسان. والأَصِيلُ: الوقت بعد العصر إِلى المغرب.
والأَصَلة: حَيَّة قصيرة كالرِّئَة حمراء ليست بشدية الحمرة لها رجل واحدة تقوم عليها وتُساور الإِنسان وتنفخ فلا تصيب شيئاً بنفختها إِلا أَهلكته، وقيل: هي مثل الرحى مستديرة حمراءُ لا تَمَس شجرة ولا عوداً إِلا سَمَّته، ليست بالشديدة الحمرة لها قائمة تَخُطُّ بها في الأَرض وتَطْحَن طحن الرحى، وقيل: الأَصَلة حية صغيرة تكون في الرمال لونها كلون الرِّئَة ولها رجل واحدة تقف عليها تَثِب إِلى الإِنسان ولا تصيب شيئاً إِلا هلك، وقيل: الأَصَلة الحية العظيمة، وجمعها أَصَل؛ وفي الصحاح: الأَصَلة، بالتحريك، جنس من الحيات وهو أَخبثها. وفي الحديث في ذكر الدجال: أَعور جعد كأَن رأْسه أَصَلة، بفتح الهمزة والصاد؛ قال ابن الأَنباري: الأَصَلة الأَفْعَى، وقيل: حية ضَخْمة عظيمة قصيرة الجسم تَثِب على الفارس فتقتله فشبه رسول افيفي ،
صفيفيى افيفي عليه وسلم، رأْس الدجال بها لِعِظَمِه واستدارته، وفي الأَصَلة مع عظمها استدارة؛ وأَنشد:
يا ربِّ إِنْ كان يَزيدُ قد أَكَل
لَحْمَ الصَّديق عَلَلاً بعد نَهَل
ودَبَّ بالشَّرِّ دبيباً ونَشَل،
فاقْدُر له أَصَلةً من الأَصَل
(* قوله «ونشل» كذا بالأصل بالشين المعجمة، ولعله بالمهملة من النسلان المناسب للدبيب).
كَبْساءَ، كالقُرْصة أَو خُفِّ الجَمَل،
لها سَحِيفٌ وفَحِيحٌ وزَجَل
السحيف: صوت جلدها، والفَحِيح من فمها، والكبساء: العظيمة الرأْس؛ رجل أَكبس وكُبَاس، والعرب تشبه الرأْس الصغير الكثير الحركة برأْس الحية؛ قال طَرَفة:
خَشَاشٌ كرأْسِ الحَيّة المُتَوَقِّدِ
(* قوله «خشاش إلخ» هو عجز بيت صدره كما في الصحاح:
انا الرجل الضرب الذي تعرفونه.
والخشاش: هو الماضي من الرجال).
وأَخذ الشيء بأَصَلته وأَصيلته أَي بجميعه لم يَدَعْ منه شيئاً؛ الأَول عن ابن الأَعرابي.
وأَصِلَ الماءُ يأْصَل أَصَلاً كأَسِن إِذا تغير طعمه وريحه من حَمْأَة فيه. ويقال: إِني لأَجِد من ماء حُبِّكم طَعْمَ أَصَلٍ. وأَصِيلة الرجل: جميع ماله. ويقال: أَصِل فلان يفعل كذا وكذا كقولك طَفِق وعَلِق.

##### Türkçe

**الأَصْلُ**: her şeyin altı; çoğulu **أُصول**’dür, bunun dışında bir şeye göre kırılmaz; o da **اليأْصُول**’dür. Denir: **أَصل مُؤَصَّل**; İbn Cinnî, **التأَصُّل** yerine **الأَصلية**’yi kullandı; şöyle dedi: **الأَلف** her ne kadar hâllerinin çoğunda بدل yahut زائد ise de, bir aslın بدل’i olduğu zaman, **الأَصلية**’de onun yolunca yürür; bunu Araplar söylememiştir; ancak bu, evvellerin sözlerinin bazısında kullandığı bir şeydir. Ve **أَصُل الشيءُ**: asıllı oldu; Ümeyye el-Hüzelî dedi ki:
وما الشُّغْلُ إِلا أَنَّني مُتَهَيِّبٌ
لعِرْضِكَ، ما لم تجْعَلِ الشيءَ يَأْصُلُ
Ve bunun gibi **تَأَصَّل**.

Ve denir: **اسْتَأْصَلَتْ هذه الشجرةُ** yani kökü sabit oldu. Ve **استأْصل افيفي ُ بني فلان**: onlara bir **أَصْل** bırakmadığı zaman. Ve **استأْصله** yani onu aslından söküp çıkardı. Ve **حديث الأُضحية**’de: **المُسْتَأْصَلة**’den nehyettiği (gelmiştir); o, boynuzu aslından alınmış olandır; ve denildi ki o, helâk mânasında **الأَصِيلة**’dendir. Ve **اسْتَأْصَلَ القومَ**: onların aslını kesti. Ve **استأْصل افيفي شَأْفَتَه**: o, ayakta çıkan bir yaradır; dağlanır da gider; bunun üzerine afيفي, onun kendisinden gitmesi için dua etti.
(* قوله «ان يذهب ذلك عنه» كذا بالأصل، وعبارته في ش ا ف: فيقال في الدعاء: اذهبهم افيفي كما اذهب ذلك الداء بالكي).
Ve **قَطْعٌ أَصِيل**: **مُسْتَأْصِل**. Ve **أَصَل الشيءَ**: onu bilerek öldürdü de aslını bildi. Ve denir: bizim toprağımızdaki hurma mutlaka **أَصِيلٌ**’dir; yani o, onda (orada) durur, yok olmaz. Ve **رجل أَصيِيل**: onun bir **أَصْل**’ü vardır. Ve **رَأْيٌ أَصيل**: onun bir aslı vardır. Ve **رجل أَصيل**: sabit görüşlü, akıllı. Ve gerçekten **أَصُل أَصالة** (olur); tıpkı **ضَخُم ضَخامة** gibi. Ve falan **أَصِيلُ الرأْي**’dir; ve gerçekten onun görüşü **أَصالة** ile **أَصُل** olmuştur; ve o mutlaka görüş ve akılda **أَصِيل**’dir. Ve **مجد أَصِيل** yani **أَصالة** sahibi. İbnü’s-Sikkît: **بأَصِيلتهم** ile geldiler; yani hepsiyle. Ve **الأَصِيلُ**: akşamüstü; çoğulu **أُصُل** ve **أُصْلان**’dır; tıpkı بعير ve بُعران gibi; ve **آصال** ve **أُصائل**; sanki **أَصِيلة**’nin çoğulu gibi; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi ki:
لعَمْري لأَنتَ البَيْتُ أُكْرِمُ أَهْلَه،
وأَقْعُدُ في أَفيائه بالأَصائل
Ve Zeccâc dedi: **آصال** **أُصُل**’ün çoğuludur; buna göre bu, çoğulun çoğuludur; ve caizdir ki **أُصُل** tekil olsun, **طُنُب** gibi; Sa‘leb inşâd etti:
فتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزَلْ
بَدِلاً نِهارِيَ كُلَّه حَتى الأُصُلْ
Onun “**بَدِلاً نهاري كله**” sözü, burada **الأُصُل**’ün tekil olduğuna delâlet eder; onun küçültmesi **أُصَيْلان** ve **أُصَيْلال**’dır; بدل olarak, **النون**’dan **لام**’ı بدل ettiler; ve ondan Nâbiga’nın sözü:
وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أُسائِلُها،
عَيَّتْ جَواباً، وما بالرَّبْع من أَحَد
Sîrâfî dedi: Eğer **أُصَيْلان**, **أُصْلان**’ın küçültmesi ise ve **أُصْلان**, **أَصِيل**’in çoğulu ise, onun küçültmesi nâdirdir; çünkü ancak en az sayı binası üzere olan çoğuldan küçültülür; en az sayı binaları dörttür: **أَفعال** ve **أَفعُل** ve **أَفعِلة** ve **فعْلة**; **أُصْلان** bunlardan biri değildir; öyleyse ona şâzlıkla hükmetmek gerekir. Ve eğer **أُصْلان** tekil ise, **رُمَّان** ve **قُرْبان** gibi, onun küçültmesi kendi babı üzerinedir. Ve Dehbel’in sözüne gelince:
إِنِّي الذي أَعْمَل أَخْفافَ المَطِي،
حَتَّى أَناخَ عِنْدَ بابِ الحِمْيَرِي،
فَأُعْطِي الحِلْقَ أُصَيْلالَ العَشِي
İbn Sîde dedi: bence o, şeyin kendisine izâfe edilmesindendir; zira **الأَصِيل** ile **العَشِيُّ** birdir; birinde, diğerinde olanın dışında bir fayda yoktur. Ve **آصَلْنا**: **الأَصِيل**’e girdik. Ve onu **أُصَيْلالاً** ve **أُصَيلاناً** gördüm: onu akşamüstü gördüğün zaman; ve onu **مُؤْصِلاً** gördüm. Ve **الأَصِيلُ**: helâk; Evs dedi ki:
خافوا الأَصِيلَ وقد أَعْيَتْ ملوكُهُمُ،
وحُمِّلوا من أَذَى غُرْمٍ بأَثقال
Ve **أَتَيْنا مُؤْصِلِين**
(* قوله «وأتينا مؤصلين» كذا بالأصل) Ve onların “onun **أَصْل**’ü yoktur ve **فَصْل**’ü yoktur” sözleri: **الأَصْل**: nesep; **الفَصْل**: dil. Ve **الأَصِيلُ**: ikindiden akşama kadar olan vakit.

Ve **الأَصَلة**: kırmızı, ciğer gibi kısa bir yılandır; kırmızılığı şiddetli değildir; tek bir ayağı vardır, onun üzerinde durur; insana saldırır ve üfler; üflemesiyle bir şeye isabet etmez ki onu helâk etmesin. Ve denildi ki: o, değirmen taşı gibi, yuvarlak kırmızıdır; bir ağaca ve bir dala dokunmaz ki onu zehirlemesin; kırmızılığı şiddetli değildir; onun bir dikeni/ayağı vardır; onunla yerde çizgi çizer ve değirmen taşı öğütmesi gibi öğütür. Ve denildi ki: **الأَصَلة** kumlarda bulunan küçük bir yılandır; rengi ciğerin rengi gibidir; tek bir ayağı vardır, onun üzerinde durur; insana sıçrar; bir şeye isabet etmez ki helâk olsun. Ve denildi ki: **الأَصَلة** büyük yılandır; çoğulu **أَصَل**’dir. Ve **الصحاح**’ta: **الأَصَلة** (harekeli olarak) yılanlardan bir cinstir ve onların en habîsidir. Ve Deccâl’in zikri hakkında hadiste: “tek gözlü, kıvırcık; sanki başı **أَصَلة**’dir”; hemzenin ve sâdın fethiyle. İbnü’l-Enbârî dedi: **الأَصَلة** **الأَفْعَى**’dır. Ve denildi ki: kısa gövdeli, iri, büyük bir yılandır; süvariye sıçrar da onu öldürür; böylece Resûl afيفي, صفيفيى افيفي عليه وسلم, Deccâl’in başını, büyüklüğü ve yuvarlaklığı sebebiyle ona benzetti; ve **الأَصَلة**’de, büyüklüğüyle beraber yuvarlaklık vardır. Ve (şu) inşâd edildi:
يا ربِّ إِنْ كان يَزيدُ قد أَكَل
لَحْمَ الصَّديق عَلَلاً بعد نَهَل
ودَبَّ بالشَّرِّ دبيباً ونَشَل،
فاقْدُر له أَصَلةً من الأَصَل
(* قوله «ونشل» كذا بالأصل بالشين المعجمة، ولعله بالمهملة من النسلان المناسب للدبيب).
كَبْساءَ، كالقُرْصة أَو خُفِّ الجَمَل،
لها سَحِيفٌ وفَحِيحٌ وزَجَل
**السحيف**: derisinin sesi; **الفَحِيح**: ağzından (çıkan ses); **الكبساء**: büyük başlı (olan). **رجل أَكبس** ve **كُبَاس**: (büyük başlı) adam. Ve Araplar, küçük ve çok hareketli başı, yılanın başına benzetir; Tarafe dedi ki:
خَشَاشٌ كرأْسِ الحَيّة المُتَوَقِّدِ
(* قوله «خشاش إلخ» هو عجز بيت صدره كما في الصحاح:
انا الرجل الضرب الذي تعرفونه.
والخشاش: هو الماضي من الرجال).

Ve şeyi **بأَصَلته** ve **أَصيلته** ile aldı: yani onun tamamıyla; ondan hiçbir şey bırakmadı; birincisi İbnü’l-A‘râbî’dendir.

Ve **أَصِلَ الماءُ يأْصَل أَصَلاً**: içinde bulunan çamur sebebiyle tadı ve kokusu değiştiği zaman, **أَسِن** gibi. Ve denir: “Ben, sevginizin suyundan **أَصَلٍ** tadı buluyorum.” Ve **أَصِيلة الرجل**: onun bütün malı. Ve denir: **أَصِل فلان يفعل كذا وكذا**; senin “**طَفِق**” ve “**عَلِق**” demen gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ص ل * * الأَصْلُ * واحد * الأُصُول * يقال أصل * مُؤَصَّلٌ * و * اسْتَأْصَلَهُ * قلعه من أصله وقولهم لا أصل له ولا فضل * الأَصْلُ * الحسب والفصل اللسان و * الأَصِيلُ * الوقت بعد العصر إلى المغرب وجمعه * أُصُلٌ * و * آصَالٌ * و * أصَائِلُ * كأنه جمع أصيلة و * أصْلانٌ * أيضا مثل بعير وبعران وقد * آصَلَ * دخل في الأصيل وجاء * مُؤْصِلاً * ورجل * أصيلُ * الرأي أي محكم الرأي وقد * أصُلَ * من باب ظرف ومجد * أصِيلأٌ * ذو * أصَالةٍ * و * الأَصَلَةُ * بفتحتين جنس من الحيات وهي أخبثها وفي الحديث في ذكر الدجال ﴿كأن رأسه أصلة﴾

##### Türkçe

* أ ص ل * * **الأَصْلُ** * bir(tek)tir. * **الأُصُول** * (onun) çoğuludur. Denir ki: **أصل**; **مُؤَصَّلٌ**; ve **اسْتَأْصَلَهُ**: onu kökünden söküp çıkardı. Ve onların sözü: “Onun ne **أصل**’i vardır ne de fazilet.” * **الأَصْلُ**: soy-sop ve ayırım; dil(ce). Ve * **الأَصِيلُ** *: ikindiden akşama kadar olan vakit; çoğulu * **أُصُلٌ** * ve * **آصَالٌ** * ve * **أصَائِلُ** *’dir; sanki **أصيلة**’nin çoğulu gibidir. Ve * **أصْلانٌ** * da (vardır); tıpkı بعير ve بعران gibi. Ve (denir ki) * **آصَلَ** *: **الأَصِيل**’e girdi. Ve * **مُؤْصِلاً** * olarak geldi. Ve bir adam * **أصيلُ** * الرأي: yani görüşü sağlam olan. Ve * **أصُلَ** * (fiili) zarf ve mecd babındandır. * **أصِيلأٌ** *: **أصَالةٍ** sahibi. Ve * **الأَصَلَةُ** * (iki fetha ile): yılanlardan bir cinstir; onların en habisidir. Ve hadiste, Deccal’in zikrinde: ﴿sanki onun başı **أصلة** (gibi)﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأصل: أسفل الشيء يقال: قعد في أصل الجبل، وأصل الحائط، وقلع أصل الشجر، ثم كثر حتى قيل: أصل كل شيء: ما يستند وجود ذلك الشيء إليه، فالأب أصل للولد، والنهر أصل للجدول، قاله الفيومي، وقال الراغب: أصل كل شيء قاعدته التي لو توهمت مرتفعة ارتفع بارتفاعها سائره، وقال غيره: الأصل: ما يبنى عليه غيره. كاليأصول وهذه عن ابن دريد، وأنشد لأبي وجزة السعدي:
  فهز روقى رمالي كأنهـمـا                      عودا مداوس يأصول ويأصول أي أصل وأصل أصول لا يكسر على غير ذلك، كما في المحكم وآصل بالمد وضم الصاد، وهذه عن أبي حنيفة وأنشد للبيد - رضي الله تعالى عنه -:
  تجتاف آضل قالص متنبذ                      بعجوب أنقاء يميل هيامها ويروى: أصلا قالصا.
 وأصل، ككرم أصالة: صار ذا أصل قال أمية الهذلي:
  وما الشغل إلا أننـي مـتـهـيب                      لعرضك ما لم يجعل الشيء يأصل أو ثبت ورسخ أصله كتأصل.
 وأصل الرأي أصالة: جاد واستحكم.
 والأصيل كأمير: الهلاك والموت، كالأصيلة فيهما قال أوس بن حجر:
  خافوا الأصيلة واعتلت ملوكهم                      وحملوا من أذى غرم بأثقـال ويروى: خافوا الأصيل وقد أعيت.
 وأصيل: بالأندلس كما في العباب، ومعجم ياقوت، زاد الأخير: قال سعد الخير: ربما كان من أعمال طليطلة ينسب إليه أبو محمد عبد الله بن إبراهيم ابن محمد الأصيلي المحدث تفقه بالأندلس فانتهت إليه الرياسة، وصنف كتاب الآثار والدلائل في الخلاف، ثم مات بالأندلس في نحو سنة تسعين وثلاثمائة، وكان والده إبراهيم أديبا شاعرا. قلت: وأبو محمد هذا راوية البخاري، وبهذا سقط ما اعترضه شيخنا فقال: هذا غلط لفظا ومعنى، أما لفظا فلان ظاهره بل صريحه أن البلد اسمه أصيل، كأمير، وليس كذلك، بل لا يعرف هذا اللفظ في أسماء البلدان المغربية أندلسا وغيره، بل المعروف أصيلا بألف قصر بعد اللام، ويقال لها: أزيلا بالزاي، وأما معنى فلأنها ليست بالأندلس ولا ما يقرب منها، بل هي بالعدوة قرب طنجة، وبينها وبين الأندلس البحر الأعظم، ومنها الأصيلي راوية البخاري، وغير واحد، انتهي.

  والعجب من قوله بل لا يعرف إلى آخره، وقد أثبته ياقوت والصاغاني، وهما حجة، وكون أن الأصيلي من البلد الذي بالعدوة كما قرره شيخنا يؤيده قول أبي الوليد بن الفرضي؛ فإنه ذكر أبا محمد الأصيلي المذكور في الغرباء الطارئين على الأندلس، فقال: ومن الغرباء في هذا الباب عبد الله بن إبراهيم بن محمد الأصيلي من أصيلة، يكنى أبا محمد، سمعته يقول: قدمت قرطبة سنة 342 فسمعت بها من أحمد بن مطرف، وأحمد بن سعيد، وغيرهما، وكانت رحلتي إلى المشرق في محرم سنة 351 ودخلت بغداد فسمعت بها من أبي بكر الشافعي، وأبي بكر الأبهري، وتفقه هناك لمالك بن أنس، ثم وصل إلى الأندلس فقرأ عليه الناس كتاب البخاري رواية أبي زيد المروزي، وتوفي لإحدى عشرة ليلة بقيت من ذي الحجة سنة 392 قال ياقوت: ويحقق قول أبي الوليد أن الأصيلي من الغرباء - لا من الأندلس كما زعم سعد الخير - ما ذكره أبو عبيد البكري في المسالك والممالك عند ذكر بلاد البربر بالعدوة بالبر الأعظم، فقال: ومدينة أصيلة: أول مدن العدوة مما يلي الغرب، وهي في سهلة من الأرض، حولها رواب لطاف، والبحر بغربيها وجنوبيها، وكان عليها سور له خمسة أبواب، وهي الآن خراب، وهي بغربي طنجة، بينهما مرحلة، فتأمل.
 والأصيل: من له أصل، أي: نسب، وقال أبو البقاء: هو المتمكن في أصله.
 والأصيل: العاقب الثابت الرأي يقال: رجل أصيل الرأي، أي محكمه وقد أصل، ككرم أصالة.
 والأصيل: العشي وهو الوقت بعد العصر إلى المغرب أصل، بضمتين كقضيب وقضب، وأصلان بالضم كبعير وبعران وآصال بالمد كشهيد وأشهاد وطوى وأطواء وأصائل كربيب وربائب وسفين وسفائن، قال الله تعالى:  بالغدو والآصال  وشاهد الأصائل قول أبي ذؤيب الهذلي:
  لعمري لأنت البيت أكرم أهله                      وأقعد في أفيائه بالأصـائل وقد أورد المصنف هذه الجموع مختلطة، ويمكن حملها على القياس على ما ذكرنا، وفيه أمور.
 الأول: أن الأصل - بضمتين - مفرد كأصيل، وعليه قول الأعشى:
  يوما بأطيب منها نشر رائحة                      ولا بأحسن منها إذ دنا الأصل نبه عليه السهيلي وغيره.
 والثاني: أن الصلاح الصفدي ذكر في تذكرته أن الآصال جمع أصل المفرد لا الجمع، كطنب وأطناب.
 والثالث: أن الأصائل جمع أصيلة بمعنى الأصيل، لا جمع أصيل، وقد أغفله المصنف، وقد أشبع في تحريره الكلام السهيلي في الروض في السفر الثاني منه، فقال: الأصائل: جمع أصيلة، والأصل جمع أصيل وذلك أن فعائل جمع فعيلة، والأصيلة لغة معروفة في الأصيل، وظن بعضهم أن أصائل جمع آصال على وزن أفعال، وآصال جمع أصل نحو أطناب وطنب، وأصل جمع أصيل مثل رغيف ورغف، فأصائل على قولهم جمع جمع الجمع، وهذا خطأ بين من وجوه، منها: أن جمع جمع الجمع لم يوجد قط في الكلام، فكيف يكون هذا نظيره?

  ومن جهة القياس إذا كانوا لا يجمعون الجمع الذي ليس لأدنى العدد فأحرى أن لا يجمعوا جمع جمع الجمع، وأبين خطأ في هذا القول غفلتهم عن الهمزة التي هي فاء الفعل في أصيل وأصل، وكذلك هي فاء الفعل في أصائل؛ لأنها فعائل، وتوهموها زائدة كالتي في أقاويل، ولو كانت كذلك لكانت الصاد فاء الفعل، وإنما هي عينه، كما هي في أصيل وأصل، فلو كانت أصائل جمع آصال مثل أقوال وأقاويل لاجتمعت همزة الجمع مع همزة الأصل ولقالوا فيه: أواصيل بتسهيل الهمزة الثانية، قال: ولا أعرف أحدا قال هذا القول أعني جمع جمع الجمع غير الزجاجي وابن عزيز، انتهى، فتأمل ذلك.
 وتصغير أصلان الذي هو جمع أصيل أصيلان وهو نادر كما قالوا في تصغير جيران أجيار، قال السيرافي: لأنه إنما يصغر من الجميع ما كان على بناء أدنى العدد، وأبنية أدنى العدد أربعة: أفعال، وأفعل، وأفعلة، وفعلة، وليست أصلان واحدة منها، فوجب أن يحكم عليه بالشذود، قال: وإن كان أصلان واحدا كرمان وقربان فتصغيره على بابه وربما قيل: أصيلال بقلب النون لاما، يقال: لقيته أصيلالا وأصيلانا، حكاة اللحياني، وفي الأساس: لقيته أصيلا، وأصلا، وأصيالا، وأصيلانا، أي: عشيا، وبالوجهين روي قول النابغة:
  وقفت فيها أصيلالا أسائلـهـا                      عيت جوابا وما بالربع من أحد وآصل إيصالا: دخل فيه أي في الأصيل، ويقال: أتيناه موصلين ولقيته موصلا، أي داخلا في الأصيل.
 وأخذه بأصيلته وهذه عن ابن السكيت، أي بأجمعه، وكذا جاءوا بأصيلتهم وكذا ب أصلته محركة وهذه عن ابن الأعرابي أي أخذه كله بأصله لم يدع منه شيئا.
 وكزبير أصيل بن عبد الله الهذلي أو الغفاري صحابي رضي الله تعالى عنه، وهو الذي قال له النبي صلى الله عليه وسلم حين وصف له مكة:  حسبك يا أصيل  .
 والأصلة، محركة: حية صغيرة قتالة وهي أخبثها، لها رجل واحدة تقوم عليها، ثم تدور، ثم تثب، ومنه الحديث: كأن رأسه أصلة أو عظيمة تهلك بنفخها. أصل وأنشد الأصمعي:
  فاقدر له أصلة مـن الأصـل
  كبساء كالقرصة أو خف الجمل وأصل الماء، كفرح: أسن أي تغير طعمه وريحه من حمأة فيه، عن ابن عباد.
 وأصل اللحم: إذا تغير كذلك.
 وأصيلتك: جميع مالك أو نخلك وهذه حجازية، كما في العباب.
 وأصله علما يأصله أصلا: قتله علما، من الأصل بمعنى أصاب أصله وحقيقته، أو من الأصلة: حية قتالة، كما في الأساس.
 وأصلته الأصلة أصلا: وثبت عليه فقتلته.
 والأصل ككتف: المستأصل يقال قطع أصل، أي: مستأصل.
 ومما يستدرك عليه: جاءوا بأصيلتهم، أي: بأجمعهم، نقله الزمخشري، وهو قول ابن السكيت.
 ويجمع الأصيل - للوقت - على إصال، كأفيل وإفال، نقله الصاغاني.
 ومجد أصيل: ذو أصالة.
 وقال ابن عباد: شر أصيل، أي شديد.
 قال والأصلة - محركة - من الرجال: القصير العريض، وامرأة أصلة.
 قال: والإصليل بالكسر: مرقف الفرس، شامية، والجمع الأصاليل.
 وقولهم: لا أصل له ولا فصل، فالأصل: الحسب، والفصل: اللسان، كما في العباب، وفي اللسان: أي لا نسب له ولا لسان، وزاد المناوي: أو لا عقل له ولا فصاحة.
 ويقال: أصل الأصول، كما يقال: بوب الأبواب، ورتب الرتب.

  وقال المناوي: أصلته تأصيلا: جعلت له أصلا ثابتا يبني عليه غيره.
 واستأصله: قلعه من أصله أو بأصوله.
 وفي الأساس: إن النخل في أرضنا لأصيل، أي: هو بها لا يزال باقيا لا يفنى.
 وأهل الطائف يقولون: لفلان أصيلة: أي أرض تليدة يعيش بها.
 واستأصلت الشجرة: نبتت وثبت أصلها.
 واستأصل شأفتهم: قطع دابرهم.
 وقال المناوي: قولهم: ما فعلته أصلا معناه ما فعلته قط، ولا أفعله أبدا، ونصبه على الظرفية، أي: ما فعلته وقتا ولا أفعله حينا من الأحيان.
 وأصيل الدين محمد بن الولي محمد بن الصدر محمد بن الكريم عبد الكريم السمنودي الأصل، الدمياطي، شيخ معتقد بين الدمياطيين، كان مقيما تحت المرقب، يقال: إن والده رأي النبي صلى الله عليه وسلم فمسح ظهره، وقال بارك الله في هذه الذرية، وأن ولده هذا مكتوب في ظهره بقلم القدرة محمد مات بدمياط سنة 883 ذكره السخاوي.
 قلت وولده بها يعرفون بالأصيليين.
 ويقال: أصل فلان يفعل كذا وكذا، كقولك: طفق وعلق.
 والمستأصلة: الشاة التي أخذ قرنها من أصله.
 واستعمل ابن جني الأصلية موضع التأصل، وهذا لم ينطق به العرب.
 والأصولي: يعرف به الأستاذ أبو إسحاق الأسفراييني المتكلم، لتقدمه في علم الأصول.

##### Türkçe

**الأصل**: şeyin altı; denilir: “dağın **أصل**’inde oturdu”, “duvarın **أصل**’i”, “ağacın **أصل**’ini söktü”; sonra çoğaldı, ta ki denildi: “her şeyin **أصل**’i: o şeyin varlığının kendisine dayandığı şeydir”; böylece baba çocuk için **أصل**’tir, nehir dere için **أصل**’tir; bunu Feyyûmî söylemiştir. Râgıb dedi: “Her şeyin **أصل**’i, onun kaidesidir; eğer yükselmiş farz edilse, onun yükselmesiyle geri kalanı yükselir.” Başkası dedi: “**الأصل**: başkasının üzerine bina edildiği şeydir.” **كاليأصول**; bu İbn Düreyd’dendir. Ebû Vecze es-Sa‘dî için inşad etti:
  “Kumlu iki boynuzumu salladı; sanki ikisi                      **يأصول** ve **يأصول** olan iki dövme sopasıdır”
yani **أصل** ve **أصل**. **أصول** bundan başkasına kırılmaz; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **آصل** med ile ve **الصاد**’ın zammıyla; bu Ebû Hanîfe’dendir. Lebîd için - Allah Teâlâ ondan razı olsun - inşad etti:
  “Uzaklaşır; **آضل** bir **قالص** (genç deve) sürülmüş                      bir kum tepesinin kıç tarafınca; onun hevesi meyleder”
ve rivayet olunur: “**أصلا** **قالصا**.”

Ve **أصل**; **كرم** gibi; **أصالة**: **أصل** sahibi oldu. Ümeyye el-Hüzelî dedi:
  “Meşguliyet ancak şudur: ben çekingenim                      senin ırzına karşı; ta ki şey **يأصل** kılınmadıkça”
yahut: **أصل**’i sabit oldu ve kökleşti; **تأصل** gibi.

Ve görüşün **أصل**’i **أصالة**: iyi oldu ve sağlamlaştı.

Ve **الأصيل** **أمير** gibi: helâk ve ölüm; ikisinde de **الأصيلة** gibi. Evs b. Hacer dedi:
  “**الأصيلة**’den korktular; kralları hastalandı                      ve ağır yüklerle bir borçlunun eziyetinden taşıdılar”
ve rivayet olunur: “**الأصيل**’den korktular; ve (iş) aciz bıraktı.”

Ve **أصيل**: Endülüs’te; **العباب**’da ve Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu gibi. Sonuncusu artırdı: Sa‘dü’l-Hayr dedi: “Belki Tuleytula amellerinden olur; ona nisbet edilir: muhaddis Ebû Muhammed Abdullah b. İbrâhîm b. Muhammed el-**أصيلي**; Endülüs’te fıkıh öğrendi, reislik ona vardı; ihtilâfta ‘Âsâr ve Delâil’ kitabını tasnif etti; sonra Endülüs’te üç yüz doksan yılı civarında öldü; babası İbrâhîm edip ve şair idi.” Ben dedim: “Bu Ebû Muhammed, Buhârî’nin râvisidir; bununla şeyhimizin itiraz ettiği şey düştü; dedi ki: ‘Bu lafız ve mâna bakımından yanlıştır. Lafız bakımından: çünkü zahiri, hatta sarih olanı, beldenin adının **أصيل** ( **أمير** gibi) olduğudur; böyle değildir. Bilakis bu lafız Mağrib beldelerinin adlarında, Endülüs ve başkasında bilinmez; bilinen **أصيلا**’dır; **اللام**’dan sonra kasr **ألف** ile; ona **أزيلا** da denir, **الزاي** ile. Mâna bakımından: çünkü o Endülüs’te değildir, ona yakın da değildir; bilakis o, karşı yakadadır, Tanca yakınında; onunla Endülüs arasında büyük deniz vardır; ondan Buhârî’nin râvisi el-**أصيلي** ve birden başkası (vardır). Bitti.’”

Ve onun “bilakis bilinmez…” sözünden sonrasına şaşılır; hâlbuki Yâkût ve Sâğânî onu tesbit etmiştir; ikisi de hüccettir. Ve el-**أصيلي**’nin, şeyhimizin takrir ettiği üzere, karşı yakadaki beldeden olması, Ebü’l-Velîd b. el-Faradî’nin sözünü destekler; çünkü o, Endülüs’e sonradan gelen yabancılar içinde zikredilen Ebû Muhammed el-**أصيلي**’yi zikretti; dedi ki: “Bu babda yabancılardan: **أصيلة**’den Abdullah b. İbrâhîm b. Muhammed el-**أصيلي**; künyesi Ebû Muhammed’dir. Onu işittim, diyordu: ‘342 yılında Kurtuba’ya geldim; orada Ahmed b. Mutarrif’ten, Ahmed b. Sa‘îd’den ve başkalarından işittim. Doğuya yolculuğum 351 yılının Muharrem’inde idi; Bağdat’a girdim; orada Ebû Bekr eş-Şâfi‘î’den ve Ebû Bekr el-Ebherî’den işittim; orada Mâlik b. Enes’e göre fıkıh öğrendi; sonra Endülüs’e ulaştı; insanlar onun yanında Ebû Zeyd el-Mervezî rivayetiyle Buhârî kitabını okudular. Zilhicce’den on bir gece kalmışken 392 yılında vefat etti.’” Yâkût dedi: “Ebü’l-Velîd’in sözünü tahkik eder ki el-**أصيلي** yabancılardandır—Sa‘dü’l-Hayr’ın zannettiği gibi Endülüs’ten değil—Ebu Ubeyd el-Bekrî’nin **المسالك والممالك**’te, büyük karadaki karşı yakada Berber beldelerini zikrederken söylediği şeydir; dedi ki: ‘**أصيلة** şehri: karşı yakanın batıya bakan tarafındaki ilk şehirlerdendir; yerin bir düzlüğündedir; çevresinde hoş tepeler vardır; deniz onun batısında ve güneyindedir; üzerinde beş kapısı olan bir sur vardı; şimdi haraptır; Tanca’nın batısındadır; ikisi arasında bir merhale vardır.’ Öyleyse düşün.”

Ve **الأصيل**: **أصل**’i olan kimse; yani: nesep. Ebû’l-Bekâ dedi: “O, **أصل**’inde yerleşik olandır.”

Ve **الأصيل**: görüşü takip eden, sabit görüşlü; denilir: “görüşte **أصيل** adam”; yani onu sağlam kılan; ve **أصل** etti; **كرم** gibi; **أصالة**.

Ve **الأصيل**: akşamüstü; yani ikindiden akşama kadar olan vakit. **أصل**; iki zammayla; **قضيب** ve **قضب** gibi. Ve **أصلان** zammayla; **بعير** ve **بعران** gibi. Ve **آصال** med ile; **شهيد** ve **أشهاد** gibi. Ve **طوى** ve **أطواء**. Ve **أصائل**; **ربيب** ve **ربائب** ve **سفين** ve **سفائن** gibi. Allah Teâlâ dedi: **بالغدو والآصال**. **الأصائل**’in şahidi, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözüdür:
  “Ömrüme yemin olsun, sen evsin; ehlinin en keremlisi                      ve gölgelerinde **بالأصـائل** ile en çok oturulan”
Musannif bu cemileri karışık olarak getirmiştir; onları, bizim zikrettiğimiz kıyasa hamletmek mümkündür; onda işler vardır.

Birincisi: **الأصل**—iki zammayla—**أصيل** gibi müfrettir; ve onun üzerine A‘şâ’nın sözü:
  “Bir gün; ondan daha hoş koku yayılışı yoktur                      ve ondan daha güzel yoktur; **الأصل** yaklaştığında”
Buna Süheylî ve başkası dikkat çekti.

İkincisi: Salâh es-Safedî, tezkiresinde zikretti ki **الآصال**, cem‘in değil, müfred **أصل**’in cem‘idir; **طنب** ve **أطناب** gibi.

Üçüncüsü: **الأصائل**, **الأصيل** mânasında **أصيلة**’nin cem‘idir; **أصيل**’in cem‘i değildir; musannif onu ihmal etmiştir. Süheylî, **الروض**’da, onun ikinci seferinde, onu tahrirde sözü doyurmuştur; dedi ki: “**الأصائل**: **أصيلة**’nin cem‘idir; ve **الأصل**: **أصيل**’in cem‘idir. Çünkü **فعائل**, **فعيلة**’nin cem‘idir; ve **أصيلة**, **الأصيل** hakkında bilinen bir lugattır. Bazıları zannetti ki **أصائل**, **آصال**’ın **أفعال** vezninde cem‘idir; ve **آصال**, **أصل**’in cem‘idir; **أطناب** ve **طنب** gibi; ve **أصل**, **أصيل**’in cem‘idir; **رغيف** ve **رغف** gibi. Öyleyse onların sözüne göre **أصائل**, cem‘in cem‘inin cem‘idir; bu ise çeşitli yönlerden apaçık bir hatadır; onlardan biri: cem‘in cem‘inin cem‘i sözde asla bulunmamıştır; öyleyse bu onun benzeri nasıl olur?”

Ve kıyas cihetinden: eğer onlar en az sayı için olmayan çoğulu cem etmezlerse, o hâlde çoğulun çoğulunun çoğulunu cem etmemeleri daha evlâdır. Ve bu sözde daha açık hata: onların **الهمزة**’den gafil olmalarıdır; o ki **أصيل** ve **أصل**’de fiilin **فاء**’sıdır. Yine o, **أصائل**’de fiilin **فاء**’sıdır; çünkü o **فعائل**’dir. Ve onu, **أقاويل**’deki gibi زائد sandılar. Eğer öyle olsaydı, **الصاد** fiilin **فاء**’sı olurdu; hâlbuki o, onun **عين**’idir; **أصيل** ve **أصل**’de olduğu gibi. Şayet **أصائل**, **أقوال** ve **أقاويل** gibi **آصال**’ın çoğulu olsaydı, çoğulun **همزة**’si asılın **همزة**’siyle birleşirdi ve onda şöyle derlerdi: **أواصيل**, ikinci **همزة**’yi yumuşatmakla. Dedi: Ben, çoğulun çoğulunun çoğulunu cem etmeyi kastederek bu sözü söyleyen kimseyi **الزجاجي** ve **ابن عزيز**’den başka tanımıyorum. Bitti; öyleyse bunu tefekkür et.

Ve **أصلان**’ın küçültmesi—ki o **أصيل**’in çoğuludur—**أصيلان**’dır; ve bu nadirdir; tıpkı **جيران**’ın küçültmesinde **أجيار** dedikleri gibi. **السيرافي** dedi: Çünkü cemîden ancak en az sayının binası üzere olan küçültülür. En az sayının binaları dörttür: **أفعال** ve **أفعل** ve **أفعلة** ve **فعلة**; ve **أصلان** bunlardan birisi değildir; öyleyse ona şâzlıkla hükmetmek vacip oldu. Dedi: Eğer **أصلان**, **كرمان** ve **قربان** gibi bir tekil ise, onun küçültmesi kendi babı üzeredir; ve bazen şöyle denir: **أصيلال**, **النون**’u **لام**’a çevirmekle. Denir: Onunla **أصيلالا** ve **أصيلانا** karşılaştım; **اللحياني**’nin hikâyesi. Ve **الأساس**’ta: Onunla **أصيلا** ve **أصلا** ve **أصيالا** ve **أصيلانا** karşılaştım; yani: akşamüstü. Ve **النابغة**’nin sözü iki vecihle rivayet edilmiştir:

وقفت فيها أصيلالا أسائلـهـا
عيت جوابا وما بالربع من أحد

Ve **آصل** **إيصالا**: ona girdi; yani **الأصيل**’e. Ve denir: Ona **موصلين** olarak geldik ve onunla **موصلا** olarak karşılaştım; yani **الأصيل**’e girmiş.

Ve onu **بأصيلته** ile aldı; bu **ابن السكيت**’tendir; yani bütünüyle. Yine: **بأصيلتهم** ile geldiler. Yine: **ب أصلته** (harekeli) ile; bu da **ابن الأعرابي**’dendir; yani onu, aslının tamamıyla aldı; ondan hiçbir şey bırakmadı.

Ve **زبير** gibi: **أصيل بن عبد الله الهذلي** yahut **الغفاري**; sahâbîdir—Allah Teâlâ ondan razı olsun—ve o, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Mekke’yi ona vasfettiğinde kendisine dediği kimsedir: “**حسبك يا أصيل**”.

Ve **الأصلة** (harekeli): öldürücü küçük bir yılandır; ve o, onların en habisidir. Onun bir tek ayağı vardır; onun üzerinde durur, sonra döner, sonra sıçrar. Ve ondan hadis: “Sanki onun başı **أصلة** yahut üflemesiyle helâk eden büyük (bir şey) gibidir.” **أصل**. Ve **الأصمعي** inşâd etti:

فاقدر له أصلة مـن الأصـل
كبساء كالقرصة أو خف الجمل

Ve **أصل** su—**فرح** gibi—: **أسن**; yani içindeki çamurdan dolayı tadı ve kokusu değişti; **ابن عباد**’dan.

Ve **أصل** et: eğer o şekilde değiştiyse.

Ve **أصيلتك**: bütün malın yahut hurmalığın; ve bu Hicazîdir; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve onu bilerek öldürdü: **أصله علما يأصله أصلا**; **الأصل**’den, “aslını ve hakikatini isabet etti” manasında; yahut **الأصلة**’den: öldürücü yılan; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **أصلته الأصلة أصلا**: onun üzerine sıçradı da onu öldürdü.

Ve **الأصل**—**كتف** gibi—: kökünden sökülmüş olan; denir: **قطع أصل**; yani kökünden sökülmüş.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **جاءوا بأصيلتهم**; yani hep birlikte; **الزمخشري** nakletti; ve o, **ابن السكيت**’in sözüdür.

Ve **الأصيل**—vakit için—**إصال** üzerine cem olunur; **أفيل** ve **إفال** gibi; **الصاغاني** nakletti.

Ve **مجد أصيل**: **أصالة** sahibi.

Ve **ابن عباد** dedi: **شر أصيل**; yani şiddetli.

Dedi: ve **الأصلة** (harekeli), erkeklerden: kısa ve geniş; ve **امرأة أصلة**.

Dedi: ve **الإصليل** (kesre ile): atın **مرقف**’u; Şâmîdir; cem‘i **الأصاليل**.

Ve onların sözü: “**لا أصل له ولا فصل**”; o hâlde **الأصل**: soy-sop; ve **الفصل**: dil; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **اللسان**’da: yani onun ne nesebi vardır ne dili. Ve **المناوي** ziyade etti: yahut onun ne aklı vardır ne fesahati.

Ve denir: **أصل الأصول**; tıpkı “**بوب الأبواب**” ve “**رتب الرتب**” denildiği gibi.

Ve **المناوي** dedi: **أصلته تأصيلا**: ona, başkası onun üzerine bina edilecek sabit bir asıl kıldım.

Ve **استأصله**: onu aslından yahut asıllarıyla söküp çıkardı.

Ve **الأساس**’ta: “Şüphesiz hurma bizim toprağımızda **لأصيل**’dir”; yani o, onda hâlâ bâkidir; yok olup gitmez.

Ve **أهل الطائف** derler: “Falana **أصيلة** vardır”; yani onun, kendisiyle yaşadığı kadim bir arazisi vardır.

Ve **استأصلت الشجرة**: bitti ve kökü sabit oldu.

Ve **استأصل شأفتهم**: onların kökünü kesti.

Ve **المناوي** dedi: onların sözü “**ما فعلته أصلا**”nın manası: onu asla yapmadım; ve onu ebediyen yapmam. Ve onu zarfiyyet üzere nasb etti; yani: onu bir vakit yapmadım ve vakitlerden bir vakitte onu yapmam.

Ve **أصيل الدين محمد بن الولي محمد بن الصدر محمد بن الكريم عبد الكريم السمنودي الأصل، الدمياطي**: Dımyâtîler arasında inanılan bir şeyh; **المرقب** altında ikamet ederdi. Denir ki: babası Peygamber’i—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—gördü de onun sırtını meshetti ve dedi: “Allah bu zürriyete bereket versin.” Ve şu oğlunun sırtında kudret kalemiyle “Muhammed” yazılıdır. Dımyât’ta 883 yılında öldü; **السخاوي** onu zikretti.

Dedim: ve onun evladı orada **الأصيليين** diye bilinirler.

Ve denir: “Falan şöyle şöyle yapmaya başladı”: **أصل فلان يفعل كذا وكذا**; senin “**طفق**” ve “**علق**” demen gibi.

Ve **المستأصلة**: boynuzu kökünden alınmış koyun.

Ve **ابن جني**, **الأصلية**’yi **التأصل** mevkiinde kullandı; ve bunu Araplar telaffuz etmemiştir.

Ve **الأصولي**: onunla, usûl ilminde öne geçmesi sebebiyle kelâmcı üstad **أبو إسحاق الأسفراييني** tanınır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اصل

أَصُلَ
1 أَصُلَ ذ , (K,) inf. n. أَصَالَةٌ; (TA;) or أَصِلَ; (M;) It (a thing, M) had, or came to have, root, or a foundation; (M, K;) as also ↓ تأصّل: (M:) or it was, or became, firm, or established, and firmly rooted or founded; as also ↓ تأصّل: (K:) and [in like manner] ↓ استأصل it (a thing) was, or became, firm in its root or foundation, and strong. (Msb.) You say, الشَجَرَةُ ↓ اِسْتَأْصَلَتِ The tree [took root; or] grew, and became firm in its root. (TA.) ― -b2- [Hence,] أَصُلَ, (S, M, K,) inf. n. as above, (S, M,) He (a man, S, * M) was, or became, firm, (S, M, K;) or sound, (S,) of judgment; (S, M, K;) intelligent. (M: [and so, probably, in correct copies of the K; but in a MS. copy of the K and in the CK; and TA, instead of عَاقِل, the reading in the M, I find عَاقِب.]) ― -b3- Also, (S, * K,) inf. n. as above, (S, TA,) It (judgment, or opinion,) was, or became, firm, or sound, (S, * TA,) or good. (K.) ― -b4- And, inf. n. as above, It (a thing) was, or became, eminent, noble, or honourable. (Msb.) -A2- أَصَلَهُ, [aor. and inf. n. as in what follows next after this sentence,] He hit, or struck, its root, or foundation; that by being which it was what it was, or in being which it consisted; or its ultimate constituent. (A, TA.) ― -b2- And hence, (A, TA,) أَصَلَهُ عِلْمًا, (A, K, TA,) aor. اَصُلَ , inf. n. أَصْلٌ: (TA;) or ↓ آصَلَهُ [with medd, (which I think to be a mistake, unless this be a dial. var.,) and without علما]; (so in a copy of the M;) (assumed tropical:) He knew it completely, or thoroughly, or superlatively well, syn. قَتَلَهُ, (K,) [i. e.] قَتَلَهُ عِلْمًا, so that he was acquainted with its أَصْل [or root, or foundation, or its ultimate constituent, as is indicated in the A and TA]: (M:) or this is from أَصَلَةٌ, as meaning “a certain very deadly serpent;” (A, TA;) [whence the phrase,] ― -b3- أَصَلَتْهُ الأَصَلَةُ, (K,) inf. n. أَصْلٌ, (TA,) The [serpent called] اصلة sprang upon him (K, TA) and slew him. (TA.) -A3- أَصِلَ, aor. اَصَلَ , (M, K,) inf. n. أَصَلٌ, (M,) said of water, i. q. أَسِنَ; (M, K;) i. e. It became altered for the worse (M, TA) in its taste and odour, (TA,) from fetid black mud (K, TA) therein: so says Ibn-'Abbád: (TA:) and said of flesh-meat, it became altered (K, TA) in like manner. (TA.) -A4- أَصِلَ فُلَانٌ يَفْعَلُ كَذَا وَ كَذَا Such a one set about, or commenced, doing thus and thus, or such and such things. (TA.)

أصلّهُ
2 أصلّهُ ذ , inf. n. تَأْصِيلٌ, He made it to have a firm, or fixed, root, or foundation, whereon to build, (Msb, TA,) i. e., whereon another thing might be built. (El-Munáwee, TA.) [Hence,] أصّل مَالَهُ i. q. أَثَّلَهُ [He made his wealth, or property, to have root, or a foundation; or to become firm, or established, and firmly rooted or founded: see, below, أَصْلُ مَالٍ, and مَالٌ لَهُ أَصْلٌ]. (M and K in art. اثل.) ― -b2- أصّل الأُصُولَ [He disposed, arranged, distributed, classified, or set in order, the fundamentals, fundamental articles, principles, elements, or rudiments, of a science, &c.,] is a phrase similar to بَوَّبَ الأَبْوَابَ and رَتَّبَ الرُّتَبَ. (TA.)

آصل
4 آصل آصل , (inf. n. اِيصَالٌ, TA,) He entered upon the time called أَصِيل, q. v. (S, M, K.) -A2- See also أَصَلَهُ عِلْمًا.

تأصّل
5 تأصّل ذ : see 1, first sentence, in two places.

استأصل
10 استأصل ذ : see 1, in two places, first and second sentences. -A2- استأصلهُ He uprooted it; unrooted it; eradicated it; extirpated it; pulled it up, or out, or off, from its root, or foundation, or lowest part, (S, TA,) or with its roots, or foundations, or lowest parts;; (TA;) he cut it off (M, Msb) from its root, or lowest part, (M,) or with its roots, or lowest parts. (Msb.) You say, اِسْتَأْصَلَ اللّٰهُ شَأْفَتَهُمْ, a precative phrase, meaning May God [extirpate or] remove (from them) their شأفة; which is an ulcer, or a purulent pustule, that comes forth in the foot, and is cauterized, and in consequence goes away: (M:) or استأصل شأفتهم [in general usage] means he extirpated them, or may he extirpate them; or he cut off, or may he cut off, the last remaining of them. (TA. [See also art. شأف.]) And استأصل القَوْمَ, i. e. قَطَعَ أَصْلَهُمْ [He cut off the root, race, or stock, of the people; i. e. he extirpated them]. (M.) And استأصل اللّٰهُ الكُفَّارَ God destroyed altogether or entirely, or may God destroy altogether or entirely, the unbelievers. (Msb.) And استأصل الخِتَانَ He performed the circumcision so as to remove the prepuce utterly. (TA in art. سحت.)

أَصْلٌ
أَصْلٌ ذ The lower, or lowest, part of a thing; [i. e. its root, bottom, or foot;] (M, Msb, K;) as also ↓ يَأْصُولٌ: (M, K:) so of a mountain: and of a wall; (TA;) i. e. its foundation, or base: (Msb:) and of a tree [or plant]; (TA;) i. e. [its stem, or trunk, or stock, or] the part from which the branches are broken off: (TA in art. كسر:) [and also its root, or foot; for] the سَاق of a tree is said to be the part between its أَصْل and the place where its branches shoot out: (TA in art. سوق:) [and a stump of a tree: and hence, a block of wood: (see exs. voce نَقِيرٌ:)] pl. أُصُولٌ (S, M, Msb, K) and [pl. of pauc.] آصُلٌ: (AHn, K:) [ISd says that] the former is its only pl.: (M:) [but] the latter pl. occurs in a verse of Lebeed, (which see below,) as cited by AHn. (TA.) You say, قَعَدَ فِى أَصْلِ جَبَلِ He sat upon, or at, the lowest part [&c.] of the mountain; and فِى أَصْلِ الحَائِطِ at the lowest part [&c.] of the wall. (TA.) And قَلَعَهُ مِنْ أَصْلِهِ [He pulled it up, or out, or off, from its root, or foundation, or lowest part]; and بأُصُولِهِ [with its roots, or foundations, or lowest parts; both meaning, utterly, entirely, or altogether]. (TA in explanation of استأصلهُ, q. v.) And قَلَعَ أَصْلَ الشَّجَرَةِ He pulled up, or out, the lowest part, [or stem or stock or root or foot or stump,] of the tree. (TA.) Lebeed says,
[of a wild cow,]
تَجْتَافُ آصُلَ قَالِصٍ مُتَنَبِّذٍ
بِعُجُوبِ أَنْقَآءٍ يَمِيلُ هَيَامُهَا
[She enters into the midst of the stems of trees with high branches, apart from others, i. e. from other trees, in the hinder parts of sand-hills, the fine loose sand thereof inclining upon her]: (AHn, TA:) but as some relate it, أَصْلًا قَالِصًا. (TA. [See EM, p. 161.]) ― -b2- A thing upon which another thing is built or founded [either properly or tropically]: (KT, Kull p. 50, TA:) the foundation, or basis, of a thing, [either properly or tropically,] which being imagined to be taken away, or abstracted, by its being taken away, or abstracted, the rest thereof becomes also taken away, or abstracted: (Er-Rághib, TA:) that upon which the existence of anything rests [or depends]; so the father is اصل to the offspring, and the river is اصل to the streamlet that branches off from it: (Msb:) or a thing upon which another thing depends as a branch; as the father in relation to the son: (Kull:) [i. e. the origin, source, beginning, or commencement, of a thing: the origin, original, root, race, or stock, from which a man springs. Hence شَىْءٌ لَهُ أَصْلٌ A thing having root, or a foundation; and consequently, having rootedness, fixedness, im- mobility, stability, or permanence; rooted, fixed, immoveable, stable, or permanent. Whence,] مَالٌ لَهُ أَصْلٌ, (Mgh voce عَقَارٌ,) and مِلْكٌ ثَابِتٌ لَهُ أَصْلٌ, (Msb in explanation of that word,) and مَا لَهُ أَصْلٌ, (KT in explanation of the same,) [Real, or immoveable, property;] property such as consists in a house or land yielding a revenue; (Mgh;) or such as a house and palm-trees; (Msb;) or such as land and a house. (KT.) [Hence, also, أَصْلٌ مَالٍ signifying A source of wealth or profit; a stock, fund, capital, or principal. You say,] اِتَّخَذْتُهُ لِنَفْسِى أَصْلَ مَالٍلِلنَّسْلِ لَا لِلِتِّجَارَةِ [I took it for myself as a source of wealth or profit, for breeding, not for traffic]. (Mgh in art. قنو.) You say also, بَاعَ أَصْلَ أَرْضِهِ [meaning He sold the fundamental property, i. e. the property itself, of his land]. (S voce عِكْرٌ.) [See also an ex. in conjugation 4 in art. بقَى: and another in the first paragraph of art. حبس.] And أَخَذَهُ بِأَصْلِهِ [He took it as it were with its root, or the like; meaning, entirely]. (K. [See أَصِيلَةٌ.]) And قَطَعَ أَصْلَهُمْ [He cut off their root, race, or stock; i. e. he extirpated them]. (M.) And فُلَانٌ فِى أَصْلِ صِدْقِ, (S and L in art. ضنأ,) and فِى أَصْلِ سُوْءٍ, (L ibid.,) Such a one is of an excel-lent origin, or race, or stock, (S, L,) and of a bad origin, or race, or stock; (L;) اصل being here syn. with ضِنْء (S, L) and مَعْدِن. (S.) And فُلَانٌ فِى أَصْلِ الكَرَمِ Such a one is of [a race] the source of generosity, or nobleness; اصل being here syn. with بُؤْبُؤ. (S in art. بأ.) And لَا أَصْلَ لَهُ وَ لَا فَصْلَ He has no حَسَب [i. e. grounds of pretension to respect or honour; or rank, or nobility, or the like]; nor tongue [i. e. eloquence]: (Ks, S, O, Msb:) or he has no intellect, (IAar, Msb, El-Munáwee,) nor eloquence: (El-Munáwee, TA:) or he has no lineage, nor tongue: (L:) or he has no father, nor child: (Kull p. 53:) [or he has no known stock nor branch; for] فَصْلٌ is the contr. of أَصْلٌ, and in relationship signifies a branch. (Msb in art. فصل.) You say also, مَا فَعَلْتُهُ أَصْلًا, meaning I have not done it ever; and I will not do it ever; the last word being in the accus. case as an adverbial noun; i. e. I have not done it at any time; and I will not do it at any time. (Msb, El-Munáwee, TA.) ― -b3- [It also signifies The original, or elemental, matter, material, substance, or part, of a thing; syn. with عُنْصُرٌ;] that from which a thing is taken [or made]. (KT voce دَاخِلٌ.) ― -b4- [The fundamental, or essential, part of a thing. Hence, sing. of أُصُولٌ as signifying The fundamentals, fundamental articles or dogmas, principles, elements, or rudiments, of a science &c. Whence,] عِلْمُ الأُصُولِ, (TA,) [meaning] عِلْمُ أُصُولِ الدِّينِ [The science of the fundamentals, fundamental articles or dogmas, or principles, of religion; the science of theology, or divinity; according to the system of the Muslims, as distinguished from that of the philosophers;] the science of the articles, or tenets, of belief; also called الفِقْهُ الأَكْبَرُ; (Kull. voce فِقْه;) and [more commonly] عِلْمُ الكَلَامِ. (Hájjee Khaleefeh.) [See also 2.] ― -b5- A radical (as opposed to an augmentative) letter; as being an essential element of a word. (The Lexicons passim.) ― -b6- The original form of a word. (The same passim.) ― -b7- The original, or primary, signification of a word. (The same passim.) ― -b8- An original copy of a book: and a copy of a book from which one quotes, or transcribes, any portion. (TA, &c., passim.) ― -b9- [The original, or primary, state, or condition: or] the old state, or condition. (Kull p. 50.) You say, الأَصْلُ فِى الأَشْيَآءِ الاِبَاحَةُ وَ الطَّهَارَةُ The old state, or condition, of things is that of being allowable, or lawful, and that of being pure, or clean. (Kull ubi suprà.) And رَجَعَتْ اِلَى أَصْلِهَا She returned, or reverted, [to her original, or old, state, or condition; or to her natural disposition;] to a natural disposition which she had relinquished. (S voce عِتْرٌ.) ― -b10- [The utmost point, or degree, to which a person, or thing, can go, or be brought or reduced: and, app., the utmost that one can do. Hence the saying,] لَأَضْطَرَّنَّكَ اِلَى أَصْلِكَ [I will assuredly impel thee, or drive thee, against thy will, to the utmost point to which thou canst go, or be brought or reduced: or, constrain thee to do thine utmost]. (IAar in L, art. قح [where it is given in explanation of the phrases لَأَضْطَرَّنَّكَ and قُحَاحِكَ; and so in the T in art. تر in explanation of the former of these two phrases; which is said in the M, in art. تر, to mean I will assuredly make thee to have recourse to thine utmost effort, or endeavour; and in the L in art. قح this is given as another explanation of the latter of the same two phrases. See also the saying, لَأُلْجِئَنَّكَ اِلَى قُرِّ قَرَارِكَ, explained voce قَرَارٌ.]) ― -b11- [That by being which a thing is what it is, or in being which it consists; or its ultimate constituent; syn. حَقِيقَةٌ; a meaning well known; and indicated, in the A and TA, by the coupling of حَقِيقَة with أَصْل, evidently as an explicative adjunct.] ― -b12- [The prime of a thing; the principal, purest, best, or choicest, part thereof; what is, or constitutes, the most essential part thereof; its very essence. Hence,] أَصْلُ دَارٍ [The principal part of a country]; (As, S, Msb, K, voce عَقْرٌ;) [which is] the place where the people dwell, or abide. (As and S ibid. [See عَقْرٌ.]) And أَصْلٌ قَوْمٍ [The principal place of abode of a people]. (S and K voce بَيْضَةٌ. [See this word.]) And هُوَ فِى أَصْلِ قَوْمِهِ He is of the prime, or of the purest in race, the best, or the choicest, of his people; i. q. صُيَّابَتِهِمْ, and صُيَّابِهِمْ. (TA in art. صيب.) ― -b13- What is most fit, or proper: as when one says, الأَصْلُ فِى الاِنْسَانِ العِلْمُ [What is most fit, or proper, in man, is knowledge]; i. e., knowledge is more fit, or proper, than ignorance: and الأَصْلُ فِى المُبْتَدَاِ التَّقْدِيمُ What is [most] fit, or proper, in the case of the inchoative, is the putting [it] before [the enunciative], whenever there is no obstacle. (Kull p.50.) ― -b14- What is preponderant in relation to what is preponderated: as, in language, the word used in its proper sense [in relation to that used in a tropical sense]. (Kull ibid.) ― -b15- What is [essential, or] requisite, or needful: as when one says الأَصْلُ فِى الحَيَوَانِ الغِذَآءُ [What is essential, or requisite, or needful, in the case of the animal, is food]. (Kull ibid.) ― -b16- A [primary, or] universal, or general, rule, or canon. (Kull ibid.) ― -b17- An indication, an evidence, or a proof, in relation to that which is indicated, or evidenced, or proved. (Kull ibid.)

أَصَلٌ
أَصَلٌ ذ : see its n. un., أَصَلَةٌ

أَصِلٌ
أَصِلٌ ذ , (K,) or ↓ أَصِيلٌ, (M,) i. q. ↓ مُسْتَأْصِلٌ. (M, K.) You say قَلْعٌ أَصِلٌ Eradicating, or extirpating, evulsion: (TA:) or ↓ قَطْعٌ أَصِيلٌ extirpating excision. (M.)

أُصُلٌ
أُصُلٌ ذ , said by some to be a pl., and by others to be a dial. var., of أَصِيلٌ: see the latter word, in two places.

أَصَلَةٌ
أَصَلَةٌ ذ : see أَصِيلَةٌ. -A2- Also A kind of serpent, the most malignant, or noxious, of serpents: (S:) or a serpent, (M, K,) short, (M, [where, in the only copy to which I have access, I find added, كَالرِئَةِ, app. a mistranscription, for كَالرُّمَّةِ, like the fragment of a rope,]) or small, (K,) red, but not intensely red, (M,) very deadly, of the most malignant, or noxious, kind, (TA,) having one leg, upon which it stands, (M, TA,) then turns round, then springs, (TA,) that springs upon a man, and blows, killing everything upon which it blows: (M:) or, as some say, a great serpent, (M, K,) that kills by its blowing: (K:) or one of the very crafty kinds of serpents, short and broad, said to be like the shaft of an arrow, and it springs upon the horseman: (Msb:) pl. ↓ أَصَلٌ, (S, M. Msb, K,) [or rather this is a coll. gen. n.,] and [pl. of pauc.] آصَالٌ. (Msb.) ― -b2- [Hence, app.,] (assumed tropical:) Short and broad: applied to a man and to a woman. (TA.)

أَصْلِىٌّ
أَصْلِىٌّ ذ [Radical; fundamental; primitive; original; underived: an epithet of extensive application; and particularly applied to a letter of a word, as opposed to augmentative; and to a signification]. (The Lexicons &c. passim.)

أَصْلِيَّةٌ
أَصْلِيَّةٌ ذ [The quality denoted by the epithet أَصْلِىٌّ; radicalness, &c.:] a term used by IJ [and others] in the place of تَأَصُّلٌ: see 5. (M.)

أَصِيلٌ
أَصِيلٌ ذ [Having root, or a foundation; and consequently, having rootedness, fixedness, immobility, stability, or permanence; rooted, fixed, immoveable, stable, or permanent]. You say, اِنَّ النَّخْلَ فِى أَرْضِنَا لَأَصِيلٌ Verily the palm-trees in our land remain permanently, not perishing. (A, TA.) ― -b2- A man having أَصْل, (K, TA,) i. e., lincage, or pedigree: (TA:) or established in his أَصْل: (Abu-l-BaKà, TA:) or noble, or generous. (Msb.) ― -b3- A man firm of judgment, and intelligent. (M, K.* [Accord. to the copies of the latter, the signification is عَاقِبٌ ثَابِتُ الرَّأْىِ: but I think that the right reading of the first word is عَاقِلٌ, as in the M, in which this word occupies the last place in the explanation.]) And أَصِيلُ الرَّأْىِ A man firm, or sound, of judgment. (S.) And رَأْىٌ أَصِيلٌ Judgment having أَصْل [i. e. firmness]. (M.) And مَجْدٌ أَصِيلٌ Glory, honour, dignity, or nobility, having a firm root or foundation. (S.) And شَرٌّ أَصِيلٌ Vehement evil or mischief. (Ibn-'Abbád.) -A2- See also أَصِلٌ, in two places. ― -b2- [Hence, app.,] الأَصِيلُ Destruction: and death: as also, in both senses, ↓ الأَصِيلَةُ. (K.) -A3- [The evening; or] i. q. عَشِىٌّ; (M, K, Msb, TA;) i. e. (Msb, TA) the time from the عَصْر, (S, TA,) from the prayer of the عصر, (Msb,) to sunset; (Sudot;, Msb, TA;) as also ↓ أَصِيلَةٌ: (R, TA:) the pl. is أُصُلٌ, (S, M, R, Msb, K,) or ↓ this is a sing., (TA,) or it may be a sing., (M,) for it is used as such, (M, TA,) and أُصْلَانٌ, (S, M, K,) and آصَالٌ, (S, M, Sgh, K,) [a pl. of pauc.,] or, accord. to Es- Saláh Es-Safadee, this is a pl. of أُصُلٌ, the sing., not the pl., (TA,) or it is pl. of أُصُلٌ, (Zj, M,) which may be a pl. or a sing., (M,) and أَصَائِلُ, (S, M, K,) as though pl. of أَصِيلَةٌ, (S,) or it is pl. of this last word. (R, TA.) You say, لَقِيتُهُ أَصِيلًا and ↓ أُصُلًا, i. e. [I met him in the evening,] عَشِيًّا. (A, TA.) From the pl. أُصْلَانُ is formed the dim. ↓ أُصَيْلَانٌ, (S, M, K,) which is extr., (M, K,) because the dim. of a pl. is [regularly] formed only from a pl. of pauc., which اصلان is not; or, if اصلان be a sing., like رُمَّانٌ and قُرْبَانٌ, this dim. is regular: (M:) sometimes, (K,) one says also ↓ أُصَيْلَالٌ, (S, M, K,) substituting ل for the [final] ن (S, M.*) You say, ↓لَقِيتُهُ أُصَيْلَانًا and ↓ أُصَيْلَالًا, meaning, as above, عَشِيًّا: (A, TA:) and Lh mentions ↓ لقيته أُصَيَّالًا. (So in two copies of the S.)

أَصيلَةٌ
أَصيلَةٌ ذ A man's whole property: (M, K:) or his palm-trees: (K, TA: in the CK his palmtree:) thus in the dial. of El-Hijáz. (O, TA.) ― -b2- أَخَذَهُ بِأَصِيلَتِهِ, (S, M, K,) and ↓ بِأَصَلَتِهِ, (IAar, M, K,) He took it altogether, (S, M, K,) [as it were] with its root, (S, M,) not leaving aught of it. (TA.) And جَاؤُوا بِأَصِيلَتِهِمْ They came altogether; the whole of them. (S, Z.) -A2- لِفُلَانٍ أَرْضٌ أَصِيلَةٌ To such a one belongs land long possessed, or inherited from his parents, by means of which he has his living: a phrase of the people of Et-Táïf. (TA.) -A3- See also أَصِيلٌ, in two places.

أُصُولِى
أُصُولِى ذ One skilled in the science termed عِلْمٌ الأُصُولِ: see أَصْلٌ. (TA.)

لَقِيتُهُ أُصَيَّالًا
لَقِيتُهُ أُصَيَّالًا ذ : see أَصِيلٌ, last sentence.

أُصَيْلَانٌ
أُصَيْلَانٌ ذ and أُصَيلَالٌ: see أَصِيلٌ, in four places, last two sentences.

لَقِيتُهُ مُؤْصِلًا
لَقِيتُهُ مُؤْصِلًا ذ I met him entering upon the time called the أَصِيل. (TA.) And أَتَيْنَا مُؤْصِلِينَ We came entering upon the time so called. (S.)

أَصْلٌ مُؤَصَّلٌ
أَصْلٌ مُؤَصَّلٌ ذ [ A root, or foundation, or the like, made firm, or fixed, or established]. (S.) [See also أَصِيلٌ.]

شَاةٌ مُسْتَأْصَلَةٌ
شَاةٌ مُسْتَأْصَلَةٌ ذ A sheep, or goat, whose horn has been taken from its root. (TA.)

مُسْتَأْصِلٌ
مُسْتَأْصِلٌ ذ : see أَصِلٌ.

يَأْصُولٌ
يَأْصُولٌ ذ : see أَصْلٌ, first sentence.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءصل

أَصَلَ
أَصَلَ U ( n. ac. أَصْل 1 ),
a.  Touched or injured the root of.

b.  Knew thoroughly, mastered.

c.  Darted upon ( serpent ).

أَصِلَ
أَصِلَ A ( n. ac. أَصَل 4 ),
a.  Was foul, putrid, decayed.

أَصُلَ
أَصُلَ U ( n. ac. أَصْل 1 ,  أَصَاْلَة 22t ),
a.  Took root; had foundation; was firm; was of noble origin.

أَصَّلَ
أَصَّلَ II ,
a.  Deemed noble.

b.  Traced the origin of.

c.  Rooted or grounded firmly.

آصَلَ
آصَلَ IV ,
a.  see I (b) .

تَأَصَّلَ
تَأَصَّلَ V ,
a.  Took root, was firmly founded.

b.  [ Min ], Took its origin from, originated in.

اِسْتَأْصَلَ
اِسْتَأْصَلَ X ,
a.  Uprooted, eradicated; extirpated, exterminated, annihilated.

b.  see V (a) .

أَصْل
أَصْل 1 , ( pl. أُصُوْل 27 ),
a.  Root, origin; lineage, descent; foundation, basis, base.

b.  Fundamental principle, axiom; rudiment; element.

أَصْل
أَصْل 1 [ acc. Alif ],
a.  not at all.

أَصْلِيّ
أَصْلِيّ 1yi ,
a.  Radical, fundamental; original, primitive, primary.

أَصْلَة
أَصْلَة 1t ,  اِصْلَة 2t ,
a.  All, the whole.

أَصَلَة
أَصَلَة 4t , ( pl. أَصَل 4 ),
a.  Certain serpent with venomous breath.

أَصَاْلَة
أَصَاْلَة 22t ,  اِصَاْلَة 23t ,
a.  Firmness; soundness.

أَصِيْل
أَصِيْل 25 , ( pl. أُصَلَآءُ 43 ),
a.  Noble; well-bred; thorough-bred.

b.  Well-rooted, firm, solid.

c.  Perdition, death.

أُصُوْلِيّ
أُصُوْلِيّ 27yi ,
a.  Fundamental; proper.

##### Türkçe

**أَصَلَ**
**أَصَلَ** U ( n. ac. **أَصْل** 1 ),
a.  Köküne dokundu veya kökünü yaraladı.

b.  Tam olarak bildi, iyice vâkıf oldu, ustalaştı.

c.  (Yılanın) üzerine atıldı.

**أَصِلَ**
**أَصِلَ** A ( n. ac. **أَصَلَة** 4 ),
a.  Pis kokulu oldu, çürük oldu, bozuldu.

**أَصُلَ**
**أَصُلَ** U ( n. ac. **أَصْل** 1 ,  **أَصَاْلَة** 22t ),
a.  Kök saldı; temeli oldu; sağlam oldu; soylu asıllı oldu.

**أَصَّلَ**
**أَصَّلَ** II ,
a.  Soylu saydı.

b.  Kökenini izini sürdü.

c.  Sağlamca köklendirdi veya temellendirdi.

**آصَلَ**
**آصَلَ** IV ,
a.  I (b)’ye bak.

**تَأَصَّلَ**
**تَأَصَّلَ** V ,
a.  Kök saldı, sağlamca temellendi.

b.  [ Min ], Kökenini -den aldı, -de kökenlendi.

**اِسْتَأْصَلَ**
**اِسْتَأْصَلَ** X ,
a.  Kökünden söktü, kökünü kazıdı; kökünü kuruttu, tamamen yok etti, ortadan kaldırdı.

b.  V (a)’ya bak.

**أَصْل**
**أَصْل** 1 , ( pl. **أُصُوْل** 27 ),
a.  Kök, köken; soy, nesep; temel, esas, taban.

b.  Temel ilke, aksiyom; başlangıç; unsur.

**أَصْل**
**أَصْل** 1 [ acc. Alif ],
a.  Hiç, asla.

**أَصْلِيّ**
**أَصْلِيّ** 1yi ,
a.  Kökten, temel; asıl, ilkel, birincil.

**أَصْلَة**
**أَصْلَة** 1t ,  **اِصْلَة** 2t ,
a.  Hepsi, bütünü.

**أَصَلَة**
**أَصَلَة** 4t , ( pl. **أَصَل** 4 ),
a.  Zehirli nefesli belirli bir yılan.

**أَصَاْلَة**
**أَصَاْلَة** 22t ,  **اِصَاْلَة** 23t ,
a.  Sağlamlık; sıhhat.

**أَصِيْل**
**أَصِيْل** 25 , ( pl. **أُصَلَآءُ** 43 ),
a.  Soylu; iyi yetişmiş; safkan.

b.  İyi kök salmış, sağlam, katı.

c.  Helâk, ölüm.

**أُصُوْلِيّ**
**أُصُوْلِيّ** 27yi ,
a.  Temel; uygun.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءصل

ءصل
أَصُلَ - يَأْصُلُ
أَصُلَ - يَأْصُلُ - أَصْل - أُصُول - أَصيْل - آصال
أَصُلَ - يَأْصُلُ + الكائن + في مكان أو شيء أو أمر: يتجذر: تكون له جذورفيه: تمتد منه استطالات فتدخل عميقاً في أسفل الشيء وتحته تثبته فيه
أَصْل: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " أَصُلَ - يَأْصُلُ ": الجذر: وهو كذلك اسم مكان منه: المكان الذي يحوي ويضم الجذر أو الجزء المنغرس في الأرض من النبات أو قاعدة البناء
أُصُول: جمع " أَصْل"
أَصيْل: على وزن "فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " أصُلَ - يَأصُلُ ": الشيء الذي له جذور ناشبة وممتدة في أسفل شيء آخر تثبته وتربطه به: وهو كذلك اصطلاحاً اسم زمان منه: ضد "بكرة" و "غدو": الوقت من اليوم الذي يكون بعد العصر وقبيل الغروب: ويبدو أنه سمي بذلك لأنه ضد الغدو: فيه يعود كل شيء إلى أصله والله أعلم
آصال : جمع " أصيل "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التجذر والتأصل في موقع والثبات فيه بشدة " وهي:
رَسَخَ - يَرْسَخُ، وَتَد َ- يَتِدُ، أسَّ - يَؤُسُّ، أصُلَ- يَأصُلُ، طَادَ - يَطُوْدُ، أثَلَ - يَأثِلُ

أصل - أصول
 	﴿ألم ترى كيف ضرب الله مثلا كلمة طيبة كشجرة طيبة أصلها ثابت وفرعها في السماء (24)﴾ إبراهيم ﴿إنها شجرة تخرج في أصل الجحيم (64)﴾ الصافات ﴿ما قطعتم من لينة أو تركتموها قائمة على أصولها فبإذن الله وليخزي الفاسقين(5)﴾ الحشر
أصيل - آصال
 ﴿وقالوا أساطير الأولين اكتتبها فهي تملى عليه بكرة وأصيلا (5)﴾ الفرقان ﴿واذكر اسم ربك بكرة وأصيلا (25)﴾ الإنسان ﴿وسبحوه بكرة وأصيلا (42)﴾ الأحزاب ﴿لتؤمنوا بالله ورسوله وتعزروه وتوقروه وتسبحوه بكرة وأصيلا (9)﴾ الفتح
 	﴿واذكر ربك في نفسك تضرعا وخيفة ودون الجهر من القول بالغدو والآصال ولا تكن من الغافلين(205)﴾ الأعراف ﴿في بيوت أذن الله أن ترفع ويذكر فيها اسمه يسبح له فيها بالغدو والآصال(36)﴾ النور ﴿ولله يسجد من في السماوات والأرض طوعا وكرها وظلالهم بالغدو والآصال(15)﴾ الرعد
مختار الصحاح
● [أصل] أ ص ل: الأَصْلُ واحد الأُصُول يقال أصل مُؤَصَّلٌ و اسْتَأْصَلَهُ قلعه من أصله وقولهم لا أصل له ولا فضل الأَصْلُ الحسب والفصل اللسان
الأَصِيلُ الوقت بعد العصر إلى المغرب وجمعه أُصُلٌ و آصَالٌ و أصَائِلُ كأنه جمع أصيلة و أصْلانٌ أيضا مثل بعير وبعران وقد آصَلَ دخل في الأصيل وجاء مُؤْصِلاً ورجل أصيلُ الرأي أي محكم الرأي وقد أصُلَ من باب ظرف ومجد أصِيلأٌ ذو أصَالةٍ [ ص 19 ] و الأَصَلَةُ بفتحتين جنس من الحيات وهي أخبثها وفي الحديث في ذكر الدجال ﴿كأن رأسه أصلة﴾
الراغب
أصل
- }بالغدو والآصال﴿[الأعراف/205] أي: العشايا، يقال للعشية: أصيل وأصيلة، فجمع الأصيل أصل وآصال، وجمع الأصيلة: أصائل، وقال تعالى:﴾بكرة وأصيلا{ [الفتح/9].
وأصل الشيء: قاعدته التي لو توهمت مرتفعة لارتفع بارتفاعه سائره لذلك، قال تعالى: }أصلها ثابت وفرعها في السماء) [إبراهيم/24]، وقد تأصل كذا وأصله، ومجد أصيل، وفلان لا أصل له ولا فصل.
ملخص اللسان
1.	أَصِلَ الماءُ يأْصَل أَصَلاً كأَسِن إِذا تغير طعمه وريحه من حَمْأَة فيه.
2.	الأَصْلُ: أَسفل كل شيء ،
3.	وأَصُل الشيءُ: صار ذا أَصل؛
4.	وأَصَل الشيءَ: قَتَله عِلْماً فعَرَف أَصلَه.
5.	اسْتَأْصَلَتْ هذه الشجرةُ أَي ثبت أَصلها.
6.	واستأْصل افيفي ُ بني    فلان إِذا لم يَدَعْ لهم أَصْلاً.
7.	واستأْصله أَي قَلَعه من أَصله.
8.	واسْتَأْصَلَ القومَ: قَطَعَ أَصلَهم.
9.	المُسْتَأْصَلة؛ هي التي أُخِذ قَرْنُها من  أَصله،
10.	الأَصِيلة بمعنى الهلاك.
11.	واستأْصل افيفي شَأْفَتَه: وهي قَرْحة تخرج بالقَدَم فتُكْوى فتذهب،
12.	إِنَّ النخلَ بأَرضِنا لأَصِيلٌ أَي هو به لا يزال ولا يَفْنى.
13.	والأَصِيلُ: العَشِيُّ،
14.	والأَصِيلُ: الوقت بعد العصر إِلى المغرب.
15.	ورجل أَصيِيل: له أَصْل.
16.	ورَأْيٌ أَصيل: له أَصل.
17.	ورجل أَصيل: ثابت الرأْي عاقل.
18.	جاؤوا بأَصِيلتهم أَي بأَجمعهم.
19.	الأَصْل: الحَسَب،
20.	والأَصَلة: حَيَّة قصيرة كالرِّئَة حمراء ليست بشدية الحمرة لها رجل واحدة تقوم عليها وتُساور الإِنسان وتنفخ فلا تصيب شيئاً بنفختها إِلا أَهلكته،
21.	الأَصَلة الحية العظيمة،
22.	الأَصَلة ، جنس من الحيات وهو أَخبثها.
23.	الأَصَلة :الأَفْعَى،
24.	الأَصَلة مع عظمها استدارة؛
25.	وأَخذ الشيء بأَصَلته وأَصيلته أَي بجميعه لم يَدَعْ منه شيئاً؛
26.	وأَصِيلة الرجل: جميع ماله.
لسان العرب
● - أصل: الأَصْلُ: أَسفل كل شيء وجمعه أُصول لا يُكَسَّر على غير ذلك، وهو    اليأْصُول. يقال: أَصل مُؤَصَّل؛ واستعمل ابن جني الأَصلية موضع    التأَصُّل فقال: الأَلف وإِن كانت في أَكثر أَحوالها بدلاً أَو زائدة فإِنها إِذا    كانت بدلاً من أَصل جرت في الأَصلية مجراه، وهذا لم تنطق به العرب إِنما    هو شيء استعملته الأَوائل في بعض كلامها. وأَصُل الشيءُ: صار ذا أَصل؛    قال أُمية الهذلي:    وما الشُّغْلُ إِلا أَنَّني مُتَهَيِّبٌ    لعِرْضِكَ، ما لم تجْعَلِ الشيءَ يَأْصُلُ    وكذلك تَأَصَّل.    ويقال: اسْتَأْصَلَتْ هذه الشجرةُ أَي ثبت أَصلها. واستأْصل افيفي ُ بني    فلان إِذا لم يَدَعْ لهم أَصْلاً. واستأْصله أَي قَلَعه من أَصله. وفي    حديث الأُضحية: أَنه نهى عن المُسْتَأْصَلة؛ هي التي أُخِذ قَرْنُها من    أَصله، وقيل هو من الأَصِيلة بمعنى الهلاك. واسْتَأْصَلَ القومَ: قَطَعَ    أَصلَهم. واستأْصل افيفي شَأْفَتَه: وهي قَرْحة تخرج بالقَدَم فتُكْوى فتذهب،    فدَعا افيفي أَن يذهب ذلك عنه    (* قوله «ان يذهب ذلك عنه» كذا بالأصل،    وعبارته في ش ا ف: فيقال في الدعاء: اذهبهم افيفي كما اذهب ذلك الداء    بالكي).وقَطْعٌ أَصِيل: مُسْتَأْصِل. وأَصَل الشيءَ: قَتَله عِلْماً فعَرَف    أَصلَه. ويقال: إِنَّ النخلَ بأَرضِنا لأَصِيلٌ أَي هو به لا يزال ولا    يَفْنى. ورجل أَصيِيل: له أَصْل. ورَأْيٌ أَصيل: له أَصل. ورجل أَصيل: ثابت    الرأْي عاقل. وقد أَصُل أَصالة، مثل ضَخُم ضَخامة، وفلان أَصِيلُ الرأْي    وقد أَصُل رأْيُه أَصالة، وإِنه لأَصِيل الرأْي والعقل. ومجد أَصِيل أَي ذو    أَصالة. ابن الكسيت: جاؤوا بأَصِيلتهم أَي بأَجمعهم. والأَصِيلُ:    العَشِيُّ، والجمع أُصُل وأُصْلان مثل بعير وبُعران وآصال وأُصائل كأَنه جمع    أَصِيلة؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي:    لعَمْري لأَنتَ البَيْتُ أُكْرِمُ أَهْلَه،    وأَقْعُدُ في أَفيائه بالأَصائل    وقال الزجاج: آصال جمخع أُصُل، فهو على هذا جمع الجمع، ويجوز أَن يكون    أُصُل واحداً كطُنُب؛ أَنشد ثعلب:    فتَمَذَّرَتْ نفسي لذاك، ولم أَزَلْ    بَدِلاً نِهارِيَ كُلَّه حَتى الأُصُلْ    فقوله بَدِلاً نهاري كله يدل على أَن الأُصُل ههنا واحد، وتصغيره    أُصَيْلان وأُصَيْلال على البدل أَبدلوا من النون لاماً؛ ومنه قول    النابغة:وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أُسائِلُها،    عَيَّتْ جَواباً، وما بالرَّبْع من أَحَد    قال السيرافي: إِن كان أُصَيْلان تصغير أُصْلان وأُصْلان جممع أَصِيل    فتصغيره نادر، لأَنه إِنما يصغر من الجمع ما كان على بناء أَدنى العدد،    وأَبنية أَدنى العدد أَربعة: أَفعال وأَفعُل وأَفعِلة وفعْلة، وليست أُصْلان    واحدة منها فوجب أَن يحكم عليه بالشذوذ، وإِن كان أُصْلان واحداً    كرُمَّان وقُرْبان فتصغيره على بابه؛ وأَما قول دَهْبَل:    إِنِّي الذي أَعْمَل أَخْفافَ المَطِي،    حَتَّى أَناخَ عِنْدَ بابِ الحِمْيَرِي،    فَأُعْطِي الحِلْقَ أُصَيْلالَ العَشِي    قال ابن سيده: عندي أَنه من إِضافة الشيء إلى نفسه، إِذ الأَصِيل    والعَشِيُّ سواء لا فائدة في أَحدهما إِلا ما في الآخر. وآصَلْنا: دَخَلْنا في    الأَصِيل. ولقيته أُصَيْلالاً وأُصَيلاناً إِذا لقِيتَه بالعَشِيِّ،    ولَقيتُه مُؤْصِلاً. والأَصِيلُ: الهلاك؛ قال أَوس:    خافوا الأَصِيلَ وقد أَعْيَتْ ملوكُهُمُ،    وحُمِّلوا من أَذَى غُرْمٍ بأَثقال    وأَتَيْنا مُؤْصِلِين    (* قوله «وأتينا مؤصلين» كذا بالأصل) وقولهم لا    أَصْل له ولا فَصْل؛ الأَصْل: الحَسَب، والفَصْل اللسان. والأَصِيلُ: الوقت    بعد العصر إِلى المغرب.    والأَصَلة: حَيَّة قصيرة كالرِّئَة حمراء ليست بشدية الحمرة لها رجل    واحدة تقوم عليها وتُساور الإِنسان وتنفخ فلا تصيب شيئاً بنفختها إِلا    أَهلكته، وقيل: هي مثل الرحى مستديرة حمراءُ لا تَمَس شجرة ولا عوداً إِلا    سَمَّته، ليست بالشديدة الحمرة لها قائمة تَخُطُّ بها في الأَرض وتَطْحَن    طحن الرحى، وقيل: الأَصَلة حية صغيرة تكون في الرمال لونها كلون الرِّئَة    ولها رجل واحدة تقف عليها تَثِب إِلى الإِنسان ولا تصيب شيئاً إِلا هلك،    وقيل: الأَصَلة الحية العظيمة، وجمعها أَصَل؛ وفي الصحاح: الأَصَلة،    بالتحريك، جنس من الحيات وهو أَخبثها. وفي الحديث في ذكر الدجال: أَعور جعد    كأَن رأْسه أَصَلة، بفتح الهمزة والصاد؛ قال ابن الأَنباري: الأَصَلة    الأَفْعَى، وقيل: حية ضَخْمة عظيمة قصيرة الجسم تَثِب على الفارس فتقتله فشبه    رسول افيفي ،    صفيفيى افيفي عليه وسلم، رأْس الدجال بها لِعِظَمِه واستدارته، وفي    الأَصَلة مع عظمها استدارة؛ وأَنشد:    يا ربِّ إِنْ كان يَزيدُ قد أَكَل    لَحْمَ الصَّديق عَلَلاً بعد نَهَل    ودَبَّ بالشَّرِّ دبيباً ونَشَل،    فاقْدُر له أَصَلةً من الأَصَل    (* قوله «ونشل» كذا بالأصل بالشين المعجمة، ولعله بالمهملة من النسلان    المناسب للدبيب).    كَبْساءَ، كالقُرْصة أَو خُفِّ الجَمَل،    لها سَحِيفٌ وفَحِيحٌ وزَجَل    السحيف: صوت جلدها، والفَحِيح من فمها، والكبساء: العظيمة الرأْس؛ رجل    أَكبس وكُبَاس، والعرب تشبه الرأْس الصغير الكثير الحركة برأْس الحية؛ قال    طَرَفة:    خَشَاشٌ كرأْسِ الحَيّة المُتَوَقِّدِ    (* قوله «خشاش إلخ» هو عجز بيت صدره كما في الصحاح:    انا الرجل الضرب الذي تعرفونه.    والخشاش: هو الماضي من الرجال).    وأَخذ الشيء بأَصَلته وأَصيلته أَي بجميعه لم يَدَعْ منه شيئاً؛ الأَول    عن ابن الأَعرابي.    وأَصِلَ الماءُ يأْصَل أَصَلاً كأَسِن إِذا تغير طعمه وريحه من حَمْأَة    فيه. ويقال: إِني لأَجِد من ماء حُبِّكم طَعْمَ أَصَلٍ. وأَصِيلة الرجل:    جميع ماله. ويقال: أَصِل فلان يفعل كذا وكذا كقولك طَفِق وعَلِق.
مقاييس اللغة:
(أصل) الهمزة والصاد واللام، ثلاثة أصولٍ متباعدٍ بعضُها من بعض، أحدها: أساس الشيء، والثاني: الحيّة، والثالث: ما كان من النّهار بعد العشيّ. فأما الأوّل فالأصل أصل الشيء، قال الكِسائيّ في قولهم: "لا أصْلَ له ولا فَصل له([1])": إنّ الأصل الحسب، والفَصْل اللسان. ويقال مَجْدٌ أصيلٌ. وأمّا الأصَلة فالحيّة العظيمة. وفي الحديث في ذكر الدجّال: "كأَنّ رأسَهُ أصَلَةٌ". وأمّا الزمان فالأصيل بعد العَشِيّ وجمعه أصُلٌ وآصالٌ. و[يقال] أصيلٌ وأصيلَةٌ، والجمع أصائل. قال([2]):
لعَمْري لأَنْت البيتُ أُكرِمُ أهْلَهُ *** وأقْعُدُ في أفيَائِهِ ([3]) بالأصائلِ
القاموس المحيط:
الأَصْلُ أسْفَلُ الشيءِ، كاليأْصول، ج أُصولٌ وآصُلٌ. وأصُلَ، ككَرُمَ صار ذا أصْلٍ، أَو ثَبَتَ ورسَخَ أصْلُهُ، كتَأَصَّلَ، و الرأيُ جادَ. والأَصيلُ الهَلاكُ والمَوْتُ، كالأَصيلَةِ فيهما، ود بالأَنْدَلُسِ، ومَنْ له أصْلٌ، والعاقِبُ الثابِتُ الرأيِ، وقد أصُلَ، كَكَرُمَ، والعَشِيُّ، ج أُصُلٌ، بضمتينِ، وأُصْلانٌ وآصالٌ وأصائِلُ. وتَصْغيرُ أُصْلانٍ أُصَيْلانٌ نادِرٌ، ورُبما قيلَ أُصَيْلالٌ.
وآصَلَ: دَخَلَ فيه. وأخَذَهُ بأَصيلَتِهِ وأَصَلَتِهِ محرَّكةً، أَي كُلَّهُ بأصْلِهِ. وكزُبيْرٍ، ابنُ عبدِ اللهِ الهُذَلِيُّ أَو الغِفارِيُّ: صَحابيٌّ. والأَصَلَةُ، مُحرَّكةً: حَيَّةٌ صَغيرةٌ، أَو عَظِيمةٌ تُهْلِكُ بِنَفْخِها، ج: أصَلٌ. وأصِلَ الماءُ كفرِحَ: أسِنَ من حَمْأَةٍ، و اللَّحْمُ: تَغَيَّرَ. وأَصيلَتُكَ: جَميعُ مالِكَ، أَو نَخْلَتُكَ. وأَصَلَهُ عِلْماً: قَتَلَهُ. وأَصَلَتْهُ الأَصَلَةُ: وثَبَتْ عليه. وككَتِفٍ: المُسْتَأْصِلُ.
تاج العروس:
أ ص ل
الأَصْل : أَسْفَلُ الشيء يُقال : قَعَدَ في أَصْل الجَبَلِ وأَصْلِ الحائِطِ وقَلَعَ أَصْلَ الشَّجَرِ ثم كَثُرَ حَتّى قِيلَ : أَصْلُ كُلِّ شَيءٍ : ما يستَنِدُ وُجُودُ ذلك الشيءِ إِليهِ فالأب أَصْلٌ للوَلَدِ والنَّهَرُ أَصْلٌ للجَدْوَلِ قالَه الفَيومي وقال الرّاغِبُ : أَصْلُ كُلِّ شَيءٍ قاعِدَتُه التي لو تُوُهِّمَتْ مُرتَفِعَةً ارْتَفَعَ بارْتِفاعَها سائِرُه وقالَ غَيرُه : الأَصْلُ : ما يُبنَى عليه غَيرُه . كاليَأْصُولِ وهذه عن ابنِ دُرَيْد وأَنْشَدَ لأبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ :
فهَزَّ رَوْقَى رِمالِي كأَنّهما ... عُودَا مَداوِسَ يَأْصُولٌ ويَأْصُولُ أي أَصْلٌ وأَصْلٌ أُصُولٌ لا يُكَسَّرُ على غير ِذلك كما في المُحْكَمِ وآصُلٌ بالمَدِّ وضَمِّ الصادِ وهذه عن أبي حَنِيفَةَ وأَنْشَد لِلَبِيدٍ - رضي الله تَعالَى عنه - :
تَجْتافُ آضلَ قالِصٍ مُتَنبذٍ ... بعُجُوبِ أَنْقاءٍ يَمِيلُ هَيَامُها ويروَى : أصْلاً قالِصًا
وأَصُلَ ككَرُمَ أَصالَةً : صارَ ذا أَصْلٍ قالَ أمَيَّةُ الهُذَلِيُ :
وما الشُّغْلُ إِلاّ أَنَّني مُتَهَيِّبٌ ... لعِرضِكَ ما لَمْ يَجْعَل الشيء يَأْصُلُ أَو ثَبَت ورَسَخَ أَصْلُه كتَأَصَّلَ
وأَصُلَ الرَّأي أَصالَةً : جاد واسْتَحْكَمَ
والأَصِيلُ كأَمِيرٍ : الهَلاكُ والمَوْتُ كالأصِيلَةِ فيهِما قالَ أَوْسُ بنُ حَجَر :
خافُوا الأَصِيلَةَ واعْتَلَّتْ مُلُوكُهُم ... وحُمِّلُوا من أَذَى غُرمٍ بأَثْقالِ ويُروَى : خافُوا الأَصِيلَ وقَدْ أَعْيَتْ
وأَصِيلُ : بالأَنْدَلُسِ كما في العُبابِ ومَعْجَمِ ياقُوت زادَ الأخِيرُ : قالَ سَعْدُ الخَيرِ : رُّبما كانَ من أعْمالِ طُلَيطلَةَ يُنْسَبُ إِليه أَبو مُحَمّد عبد اللّه بنُ إِبْراهِيمَ ابنٍ مُحَمّد الأَصِيلِي المُحَدِّثُ تَفَقّه بالأنْدَلُسِ فانْتَهَتْ إِليه الرياسةُ وصَنّفَ كتابَ الآثارِ والدَّلائِلِ في الخِلافِ ثم ماتَ بالأَنْدَلُس في نحوِ سَنَةِ تِسعِينَ وثلاثمائة وكان والدُه إِبراهيمُ أَدِيبًا شاعِرًا . قلتُ : وأَبُو محمَّد هذا راوِيَةُ البُخاريِّ وبهذا سَقَطَ ما اعْتَرَضه شيخُنا فقالَ : هذا غَلَطٌ لَفْظًا ومَعْنًى أَما لَفْظًا فلاَنَّ ظاهِرَه بل صَرِيحَه أَنَّ البلدَ اسمهُ أَصِيلٌ كأَمِير وليسَ كذلك بل لا يُعْرَفُ هذا اللّفظُ في أَسماءِ البلْدانِ المَغْرِبيَّةِ أَنْدَلُسًا وغيرَه بل المَعْرُوفُ أَصِيلا بأَلِف قَصْرٍ بعد الّلامِ ويُقال لَها : أَزِيلاَ بالزّاي وأَما مَعْنًى فلأَنَّها ليسَتْ بالأَنْدَلُس ولا ما يَقْرُبُ منها بل هي بالعُدْوَةِ قربَ طنْجَةَ وبينَها وبينَ الأَنْدَلُسِ البحرُ الأعظمُ ومنها الأَصِيلِيُّ راوِيَةُ البُخارِيِّ وغَيرُ واحد انتهي
والعجب من قوله بل لا يُعْرفُ إِلى آخره وقد أَثْبَتَه ياقُوت والصّاغانِيُ وهُما حُجَّةٌ وكونُ أَنّ الأَصِيلِيَ من البَلَدِ الذي بالعُدْوَةِ كما قَرَّرَه شيخُنا يُؤيِّدُه قولُ أبي الوَلِيدِ بنِ الفَرضي ؛ فإِنَّه ذكرَ أَبا مُحَمّدٍ الأصِيلِيَ المَذْكُورَ في الغُرَباءِ الطّارِئِينَ على الأَنْدَلُس فقال : ومن الغُرَباءِ في هذا الباب عبدُ اللِّه بن إبْراهِيمَ بنِ محمّدٍ الأَصِيلِيُّ من أَصِيلة يُكْنى أبا مُحَمَّد سمِعْتُه يقولُ : قدِمْتُ قرطُبَة سنة 342 فسَمِعْتُ بها من أَحْمَدَ بنِ مُطّرفٍ وأَحْمَدَ بنِ سَعِيد وغيرِهما وكانت رِحْلَتي إِلى المَشْرِقِ في مُحَرَّم سنة 351 ودخلتُ بَغْدادَ فسَمِعْتُ بِها من أبي بَكْرٍ الشِّافِعِي وأبي بَكْرٍ الأَبْهَريِّ وتَفقَّه هُناكَ لمالِكِ بنِ أنسٍ ثم وَصَل إِلى الأَنْدَلُس فقرَأَ عليه الناسُ كتابَ البُخاريِّ رِوايَة أبي زيْدٍ المَروَزِيِّ وتُوُفي لإِحْدَى عَشْرَة ليلةً بَقِيَتْ من ذِي الحجّةِ سنة 392 قال ياقُوت : ويُحَقِّقُ قول أبي الوَلِيدِ أَنَّ الأَصِيلِيَ من الغُرَباء ِ - لا مِنَ الأنْدَلُس كما زعَم سَعْدُ الخير - ما ذَكرَه أَبو عُبَيدٍ البَكْرِيُّ في المَسالِكِ والمَمالِكِ عند ذِكْرِ بلادِ البربرِ بالعُدْوةِ بالبر الأَعْظمِ فقالَ : ومَدِينَةُ أَصِيلة : أَوّلُ مُدُنِ العُدْوةِ مما يلي الغربَ وهي في سَهْلَةٍ من الأَرْضِ حولَها رَوابٍ لِطافٌ والبَحْرُ بغَربيِّها وجَنُوبيِّها وكانَ عَلَيها سُورٌ له خَمْسَةُ أَبْوابٍ وهي الآن خَرابٌ وهي بغَربي طَنْجَةَ بينَهُما مرحَلَة فتأَمل
والأَصِيلُ : مَنْ لَه أَصْلٌ أي : نَسَبٌ وقالَ أَبو البَقاءِ : هو المُتَمَكنُ في أَصْلِهِ
والأَصِيلُ : العاقِبُ الثابت الرَّأي يُقال : رَجُلٌ أَصِيلُ الرَّأي أي مُحْكَمُه وقد أَصُلَ ككَرُمَ أَصالَةً
والأَصِيلُ : العَشِيُّ وهو الوَقْتُ بعدَ العَصْرِ إِلى المَغْرِب أُصُلٌ بضَمَّتَيْنِ كقَضِيبٍ وقُضُبٍ وأُصْلانٌ بالضّمِّ كبَعِيرٍ وبُعْرانٍ وآصالٌ بالمَدِّ كشَهِيدٍ وأَشْهاد وطَوى وأَطْواءٍ وأَصائِلُ كرَبيبٍ ورَبائِبَ وسَفِينٍ وسَفائِنَ قالَ اللّه تَعالَىِ : " بالغُدُوِّ والآصال " وشاهِدُ الأصائِلِ قَوْلُ أبي ذُؤيب الهُذَليِّ :
لَعَمْرِي لأَنْتَ البَيتُ أكْرِمُ أَهْلَه ... وأَقْعُدُ في أَفْيائِهِ بالأَصائِلِ وقَدْ أَورَدَ المُصَنِّفُ هذه الجُمُوعَ مُخْتلِطَةً ويمكن حَمْلُها على القِياسِ على ما ذَكَرنَا وفيه أمُورٌ
الأَول : أَنّ الأصُلَ - بضَمَّتَين - مُفْرَدٌ كأَصِيلٍ وعليه قَوْلُ الأَعْشَى :
يَوْمًا بأَطيَبَ مِنْها نَشْرَ رائِحَة ... ولا بأَحْسَنَ مِنْها إِذْ دَنَا الأُصُل نَبّه عليه السُّهَيليّ وغيره
والثاني : أَنَّ الصَّلاحَ الصَّفَديَّ ذَكر في تَذْكِرَتِه أَنّ الآصالَ جَمْعُ أصُلٍ المُفْرَد لا الجَمْع كطُنُبٍ وأَطْنابٍ
والثالِثُ : أَنَّ الأَصائِلَ جَمْعُ أَصِيلَة بمَعْنَى الأَصِيلِ لا جَمْعُ أصيل وقد أَغْفَلَه المُصَنفُ وقد أَشْبَعَ في تَحْرِيرِه الكَلامَ السُّهيلِيُ في الرَّوْضِ في السِّفْرِ الثّاني منه فَقال : الأصائِلُ : جَمْعُ أَصِيلَةٍ والأُصُلُ جَمْعُ أَصِيلٍ وذلِكَ أنَّ فعائِلَ جَمْع فَعِيلَةٍ والأَصِيلَة لُغَةٌ مَعْروفَةٌ في الأَصِيل وظَنَّ بعضُهم أَنَّ أَصائِلَ جَمْعُ آصالٍ على وَزْنِ أَفْعالٍ وآصال جَمْع أُصُلٍ نَحْو أَطْنابٍ وطُنُب وأُصُل جَمْعُ أَصِيلٍ مثل رَغِيف ورغُف فأَصائِلُ على قَوْلِهِم جَمْعُ جَمْعِ الجَمِع وهذا خَطَأ بَينٌ من وُجُوهٍ منها : أنًّ جَمْعَ جَمْعِ الجَمْعِ لم يُوجَدْ قَطُّ في الكَلامِ فكَيفَ يَكُونٌ هذا نَظِيرَه ؟
ومن جِهَةِ القِياسِ إِذا كانُوا لا يَجْمَعُونَ الجَمْعَ الذي لَيسَ لأُدْنَى العَدَدِ فأَحْرَى أَن لا يَجْمَعُوا جَمْعَ جَمْعِ الجَمْعِ وأَبْينُ خَطَأٍ في هذا القَوْلِ غَفْلَتُهم عن الهَمْزَةِ التي هي فاءُ الفِعْلِ في أَصِيل وأُصُلٍ وكذلك هي فاءُ الفِعْلِ في أَصائِلَ ؛ لأَنّها فِعائِلُ وَتَوهَّمُوها زائِدَةً كالتي في أَقاوِيلَ ولو كانَتْ كذلك لكانَت الصّادُ فاءَ الفعل وِإّنما هي عَينُه كما هي في أَصِيلٍ وأصل فلو كانت أَصائلُ جمع آصال مثل أقْوال وأَقاوِيلَ لاجْتَمَعَتْ هَمْزَةُ الجَمْعِ مع هَمْزَةِ الأَصْلِ ولقالُوا فيه : أَواصِيل بتَسهِيلِ الهَمْزَةِ الثانِيَةِ قال : ولا أَعْرِفُ أَحداً قالَ هذا القَوْلَ أَعْني جَمْعَ جَمْعِ الجَمعِ غير الزَّجّاجي وابنِ عُزَيْز انْتَهى فتَأمّلْ ذلك
وتَصْغِيرُ أُصْلانٍ الذي هو جَمعُ أَصيلٍ أُصَيلانٌ وهو نادِرٌ كما قالُوا في تَصْغِيرِ جِيرانٍ أَجْيار قال السِّيرافِيُ : لأنَّه إنما يُصَغّر من الجَمِيعِ ما كانَ على بِناءِ أدْنَى العَدَدِ وأَبْنِيَة أَدْنَى العَدَدِ أَرْبَعَةٌ : أَفْعالٌ وأَفْعُل وأفْعِلَة وفِعْلَة ولَيسَتْ أُصْلان واحِدَة منها فوجَبَ أَن يُحْكَمَ عليه بالشّذُودِ قال : وإِن كان أُصْلانٌ واحِداً كرمّانٍ وقُربانٍ فتَصْغِيرُه على بابِهِ ورَّبما قِيلِ : أُصَيلالٌ بقَلْبِ النُّونِ لامًا يُقالُ : لَقِيتُه أُصيلالاً وأُصَيلانًا حكاة اللِّحْيانيُ وفي الأَساسِ : لَقِيتُه أَصِيلاً وأُصُلاً وأُصَيالاً وأُصيلانًا أي : عَشِيًّاً وبالوَجْهَين رُويَ قَوْلُ النّابِغَة :
وقَفْتُ فِيها أُصَيلالاً أُسائِلُها ... عَيَّتْ جَوابًا وما بالرَّبْعِ من أَحَدِ وآصَلَ إِيصالاً : دَخَلَ فيهِ أي في الأَصِيلِ ويُقالُ : أَتَيناهُ مُوْصِلِينَ ولَقِيتُه مُوْصِلاً أي داخِلاً في الأَصيلِ
وأَخَذَه بأَصِيلَتِه وهذه عن ابنِ السِّكيتِ أي بأَجْمَعِه وكَذا جاءُوا بأَصِيلَتِهِم وكذا ب أصلته مُحَرَّكَةً وهذه عن ابنِ الأَعرابِي أي أَخَذَه كُلّه بأَصْلِه لم يَدَعْ منه شَيئًا
وكَزُبَيرٍ أُصيل بنُ عبد الله الهُذَلِي أَو الغِفاريُّ صَحابِيٌ رضي اللّه تَعالَى عنه وهو الذي قالَ له النَّبِيُ صَلّى اللُّه عليه وسَلّمَ حينَ وصَفَ له مَكَّةَ : " حَسبُكَ يا أصيلُ "
والأَصَلَةُ مُحَرَّكَةً : حَيَّةٌ صَغِيرَة قَتّالَةٌ وهي أَخبثها لها رِجْلٌ واحِدَةٌ تَقُومُ عليها ثم تَدُورُ ثم تَثِبُ ومنه الحَدِيث : كأَنَّ رَأْسَه أَصَلَةٌ أَو عَظِيمَةٌ تُهْلِكُ بنَفْخِها . أَصَل وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ :
" فاقْدُرْ لَه أَصَلَةً من الأَصَلْ
" كبساءَ كالقُرصَةِ أَو خُفِّ الجَمَلْ وأَصِلَ الماءُ كفَرِحَ : أَسِنَ أي تَغَيَّرَ طَعْمُه ورِيحُه من حَمْأةٍ فيهِ عن ابْنِ عَبّاد
وأَصِلَ اللَّحْمُ : إِذا تَغَيَّرَ كذلك
وأَصِيلَتُك : جَمِيعُ مالكَ أَو نَخْلِكَ وهذه حِجازِيَّةٌ كما في العُبابِ
وأَصَلَه عِلْمًا يَأْصُلُه أَصْلاً : قَتَلَه عِلْمًا منِ الأَصل بمَعْنَى أَصابَ أَصْلَه وحَقِيقَتَه أو مِنَ الأصَلَةِ : حَيَّةٌ قَتّالَةٌ كما في الأَساسِ
وأَصَلَتْه الأَصَلَةُ أَصْلاً : وثَبت عَلَيه فَقَتَلَتْهُ
والأَصِلُ ككَتِف : المُستَأْصِلُ يُقالُ قَطْعٌ أَصِلٌ أي : مُستَأْصِلٌ
ومما يستدرك عليه : جاءُوا بَأَصِيلَتِهم أي : بأَجْمَعِهم نقله الزَّمَخْشرِيّ وهو قَوْلُ ابنِ السِّكِّيتِ
ويُجْمَع الأَصيلُ - للوَقْتِ - على إِصال كأفِيلٍ وإِفال نَقَله الصَّاغاني
ومَجْدٌ أَصِيلٌ : ذو أَصالَة
وقالَ ابنُ عَبّاد : شَر أَصِيلٌ أي شَدِيد
قالَ والأَصَلَة ُ - مُحَرَّكَة - من الرِّجالِ : القَصِيرُ العَرِيضُ وامْرَأَةٌ أَصَلَةٌ
قالَ : والإِصْلِيلُ بالكَسرِ : مرقف الفَرَسِ شامِيّةٌ والجَمْعُ الأَصالِيلُ
وقَوْلُهم : لا أَصْلَ له ولا فَصْلَ فالأَصْلُ : الحَسَبُ والفَصْلُ : اللسانُ كما في العُبابِ وفي اللسان : أي لا نَسَبَ له ولا لِسانَ وزادَ المُناويُّ : أو لا عَقْلَ له ولا فَصاحَةَ
ويقال : أَصَّلَ الأُصُولَ كما يُقال : بَوَّبَ الأَبْوابَ ورَتب الرتَبَ
وقال المُناوِيُّ : أَصَّلْتُه تَأْصِيلاً : جَعَلْتُ له أَصْلاً ثابِتًا يُبني عليه غَيرُه
واسْتَأْصَلَه : قَلَعَه مِنْ أَصْلِه أَو بأُصُولهِ
وفي الأَساسِ : إِنَّ النَّخْلَ في أَرْضِنَا لأَصِيل أي : هوَ بها لا يَزالُ باقِيًا لا يَفنَى
وأَهْلُ الطّائِفِ يَقُولُون : لِفُلانٍ أَصِيلَة : أي أَرْضٌ تَلِيدَةٌ يَعِيشُ بِها
واسْتَأْصَلَتِ الشَّجَرَة : نبتَتْ وثَبَتَ أَصْلُها
واسْتَأْصَلَ شَأْفَتَهُم : قَطَعَ دابِرَهُم
وقال المُناوِي : قَوْلُهم : ما فَعَلْتُه أَصْلاً مَعْناهُ ما فَعَلْتُه قَط ولا أَفْعَلُه أَبَداً ونَصْبُه على الظرفِيَّةِ أي : ما فَعَلْتُه وَقْتًا ولا أَفْعَلُه حِينًا من الأَحْيانِ
وأَصِيلُ الدِّينِ مُحَمَّدُ بنُ الوَلِي مُحَمّدِ بنِ الصَّدْرِ مُحَمّدِ بنِ الكَرِيمِ عَبدِ الكَرِيمِ السَّمَنُّودِيُّ الأَصْلِ الدِّمْياطِي شَيخٌ مُعْتَقَدٌ بينَ الدِّمْياطِيينَ كان مُقِيمًا تَحْتُ المَرقَبِ يُقالُ : إِنّ والِدَه رَأي النَّبيَ صَلَّى الله عليهِ وسَلَّمَ فَمَسَح ظَهْرَه وقالَ بارَكَ اللّه في هذه الذُّرِّيَّةِ وأنَّ وَلَده هذا مَكْتُوبٌ في ظَهْرِه بقَلَمِ القُدْرَةِ مُحَمَّدٌ ماتَ بدِمْياطَ سنة 883 ذكره السَّخاوِيُّ
قلتُ وولده بها يُعْرَفُونَ بالأَصِيلِيِّينَ
ويُقال : أَصَلَ فُلانٌ يَفْعَلُ كذا وكذا كقَوْلِكَ : طَفِقَ وعَلِقَ
والمُستَأْصَلَةُ : الشّاةُ التي أُخِذَ قَرنُها من أَصْلهِ
واسْتَعْمَلَ ابنُ جِنِّي الأَصْلِيَّةَ مَوضِعَ التَّأَصُّلِ وهذا لم يَنْطِقْ بهِ العَرَبُ
والأُصُولِي : يُعرَفُ به الأُسْتاذُ أَبُو إِسْحاقَ الأسْفَرايِيِني المتَكَلِّمُ لتَقَدّمِه في عِلْمِ الأُصُولِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
