# أصل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B5%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أصل

الأصل: أسفل الشيء يقال: قعد في أصل الجبل، وأصل الحائط، وقلع أصل الشجر، ثم كثر حتى قيل: أصل كل شيء: ما يستند وجود ذلك الشيء إليه، فالأب أصل للولد، والنهر أصل للجدول، قاله الفيومي، وقال الراغب: أصل كل شيء قاعدته التي لو توهمت مرتفعة ارتفع بارتفاعها سائره، وقال غيره: الأصل: ما يبنى عليه غيره. كاليأصول وهذه عن ابن دريد، وأنشد لأبي وجزة السعدي:
  فهز روقى رمالي كأنهـمـا                      عودا مداوس يأصول ويأصول أي أصل وأصل أصول لا يكسر على غير ذلك، كما في المحكم وآصل بالمد وضم الصاد، وهذه عن أبي حنيفة وأنشد للبيد - رضي الله تعالى عنه -:
  تجتاف آضل قالص متنبذ                      بعجوب أنقاء يميل هيامها ويروى: أصلا قالصا.
 وأصل، ككرم أصالة: صار ذا أصل قال أمية الهذلي:
  وما الشغل إلا أننـي مـتـهـيب                      لعرضك ما لم يجعل الشيء يأصل أو ثبت ورسخ أصله كتأصل.
 وأصل الرأي أصالة: جاد واستحكم.
 والأصيل كأمير: الهلاك والموت، كالأصيلة فيهما قال أوس بن حجر:
  خافوا الأصيلة واعتلت ملوكهم                      وحملوا من أذى غرم بأثقـال ويروى: خافوا الأصيل وقد أعيت.
 وأصيل: بالأندلس كما في العباب، ومعجم ياقوت، زاد الأخير: قال سعد الخير: ربما كان من أعمال طليطلة ينسب إليه أبو محمد عبد الله بن إبراهيم ابن محمد الأصيلي المحدث تفقه بالأندلس فانتهت إليه الرياسة، وصنف كتاب الآثار والدلائل في الخلاف، ثم مات بالأندلس في نحو سنة تسعين وثلاثمائة، وكان والده إبراهيم أديبا شاعرا. قلت: وأبو محمد هذا راوية البخاري، وبهذا سقط ما اعترضه شيخنا فقال: هذا غلط لفظا ومعنى، أما لفظا فلان ظاهره بل صريحه أن البلد اسمه أصيل، كأمير، وليس كذلك، بل لا يعرف هذا اللفظ في أسماء البلدان المغربية أندلسا وغيره، بل المعروف أصيلا بألف قصر بعد اللام، ويقال لها: أزيلا بالزاي، وأما معنى فلأنها ليست بالأندلس ولا ما يقرب منها، بل هي بالعدوة قرب طنجة، وبينها وبين الأندلس البحر الأعظم، ومنها الأصيلي راوية البخاري، وغير واحد، انتهي.

  والعجب من قوله بل لا يعرف إلى آخره، وقد أثبته ياقوت والصاغاني، وهما حجة، وكون أن الأصيلي من البلد الذي بالعدوة كما قرره شيخنا يؤيده قول أبي الوليد بن الفرضي؛ فإنه ذكر أبا محمد الأصيلي المذكور في الغرباء الطارئين على الأندلس، فقال: ومن الغرباء في هذا الباب عبد الله بن إبراهيم بن محمد الأصيلي من أصيلة، يكنى أبا محمد، سمعته يقول: قدمت قرطبة سنة 342 فسمعت بها من أحمد بن مطرف، وأحمد بن سعيد، وغيرهما، وكانت رحلتي إلى المشرق في محرم سنة 351 ودخلت بغداد فسمعت بها من أبي بكر الشافعي، وأبي بكر الأبهري، وتفقه هناك لمالك بن أنس، ثم وصل إلى الأندلس فقرأ عليه الناس كتاب البخاري رواية أبي زيد المروزي، وتوفي لإحدى عشرة ليلة بقيت من ذي الحجة سنة 392 قال ياقوت: ويحقق قول أبي الوليد أن الأصيلي من الغرباء - لا من الأندلس كما زعم سعد الخير - ما ذكره أبو عبيد البكري في المسالك والممالك عند ذكر بلاد البربر بالعدوة بالبر الأعظم، فقال: ومدينة أصيلة: أول مدن العدوة مما يلي الغرب، وهي في سهلة من الأرض، حولها رواب لطاف، والبحر بغربيها وجنوبيها، وكان عليها سور له خمسة أبواب، وهي الآن خراب، وهي بغربي طنجة، بينهما مرحلة، فتأمل.
 والأصيل: من له أصل، أي: نسب، وقال أبو البقاء: هو المتمكن في أصله.
 والأصيل: العاقب الثابت الرأي يقال: رجل أصيل الرأي، أي محكمه وقد أصل، ككرم أصالة.
 والأصيل: العشي وهو الوقت بعد العصر إلى المغرب أصل، بضمتين كقضيب وقضب، وأصلان بالضم كبعير وبعران وآصال بالمد كشهيد وأشهاد وطوى وأطواء وأصائل كربيب وربائب وسفين وسفائن، قال الله تعالى:  بالغدو والآصال  وشاهد الأصائل قول أبي ذؤيب الهذلي:
  لعمري لأنت البيت أكرم أهله                      وأقعد في أفيائه بالأصـائل وقد أورد المصنف هذه الجموع مختلطة، ويمكن حملها على القياس على ما ذكرنا، وفيه أمور.
 الأول: أن الأصل - بضمتين - مفرد كأصيل، وعليه قول الأعشى:
  يوما بأطيب منها نشر رائحة                      ولا بأحسن منها إذ دنا الأصل نبه عليه السهيلي وغيره.
 والثاني: أن الصلاح الصفدي ذكر في تذكرته أن الآصال جمع أصل المفرد لا الجمع، كطنب وأطناب.
 والثالث: أن الأصائل جمع أصيلة بمعنى الأصيل، لا جمع أصيل، وقد أغفله المصنف، وقد أشبع في تحريره الكلام السهيلي في الروض في السفر الثاني منه، فقال: الأصائل: جمع أصيلة، والأصل جمع أصيل وذلك أن فعائل جمع فعيلة، والأصيلة لغة معروفة في الأصيل، وظن بعضهم أن أصائل جمع آصال على وزن أفعال، وآصال جمع أصل نحو أطناب وطنب، وأصل جمع أصيل مثل رغيف ورغف، فأصائل على قولهم جمع جمع الجمع، وهذا خطأ بين من وجوه، منها: أن جمع جمع الجمع لم يوجد قط في الكلام، فكيف يكون هذا نظيره?

  ومن جهة القياس إذا كانوا لا يجمعون الجمع الذي ليس لأدنى العدد فأحرى أن لا يجمعوا جمع جمع الجمع، وأبين خطأ في هذا القول غفلتهم عن الهمزة التي هي فاء الفعل في أصيل وأصل، وكذلك هي فاء الفعل في أصائل؛ لأنها فعائل، وتوهموها زائدة كالتي في أقاويل، ولو كانت كذلك لكانت الصاد فاء الفعل، وإنما هي عينه، كما هي في أصيل وأصل، فلو كانت أصائل جمع آصال مثل أقوال وأقاويل لاجتمعت همزة الجمع مع همزة الأصل ولقالوا فيه: أواصيل بتسهيل الهمزة الثانية، قال: ولا أعرف أحدا قال هذا القول أعني جمع جمع الجمع غير الزجاجي وابن عزيز، انتهى، فتأمل ذلك.
 وتصغير أصلان الذي هو جمع أصيل أصيلان وهو نادر كما قالوا في تصغير جيران أجيار، قال السيرافي: لأنه إنما يصغر من الجميع ما كان على بناء أدنى العدد، وأبنية أدنى العدد أربعة: أفعال، وأفعل، وأفعلة، وفعلة، وليست أصلان واحدة منها، فوجب أن يحكم عليه بالشذود، قال: وإن كان أصلان واحدا كرمان وقربان فتصغيره على بابه وربما قيل: أصيلال بقلب النون لاما، يقال: لقيته أصيلالا وأصيلانا، حكاة اللحياني، وفي الأساس: لقيته أصيلا، وأصلا، وأصيالا، وأصيلانا، أي: عشيا، وبالوجهين روي قول النابغة:
  وقفت فيها أصيلالا أسائلـهـا                      عيت جوابا وما بالربع من أحد وآصل إيصالا: دخل فيه أي في الأصيل، ويقال: أتيناه موصلين ولقيته موصلا، أي داخلا في الأصيل.
 وأخذه بأصيلته وهذه عن ابن السكيت، أي بأجمعه، وكذا جاءوا بأصيلتهم وكذا ب أصلته محركة وهذه عن ابن الأعرابي أي أخذه كله بأصله لم يدع منه شيئا.
 وكزبير أصيل بن عبد الله الهذلي أو الغفاري صحابي رضي الله تعالى عنه، وهو الذي قال له النبي صلى الله عليه وسلم حين وصف له مكة:  حسبك يا أصيل  .
 والأصلة، محركة: حية صغيرة قتالة وهي أخبثها، لها رجل واحدة تقوم عليها، ثم تدور، ثم تثب، ومنه الحديث: كأن رأسه أصلة أو عظيمة تهلك بنفخها. أصل وأنشد الأصمعي:
  فاقدر له أصلة مـن الأصـل
  كبساء كالقرصة أو خف الجمل وأصل الماء، كفرح: أسن أي تغير طعمه وريحه من حمأة فيه، عن ابن عباد.
 وأصل اللحم: إذا تغير كذلك.
 وأصيلتك: جميع مالك أو نخلك وهذه حجازية، كما في العباب.
 وأصله علما يأصله أصلا: قتله علما، من الأصل بمعنى أصاب أصله وحقيقته، أو من الأصلة: حية قتالة، كما في الأساس.
 وأصلته الأصلة أصلا: وثبت عليه فقتلته.
 والأصل ككتف: المستأصل يقال قطع أصل، أي: مستأصل.
 ومما يستدرك عليه: جاءوا بأصيلتهم، أي: بأجمعهم، نقله الزمخشري، وهو قول ابن السكيت.
 ويجمع الأصيل - للوقت - على إصال، كأفيل وإفال، نقله الصاغاني.
 ومجد أصيل: ذو أصالة.
 وقال ابن عباد: شر أصيل، أي شديد.
 قال والأصلة - محركة - من الرجال: القصير العريض، وامرأة أصلة.
 قال: والإصليل بالكسر: مرقف الفرس، شامية، والجمع الأصاليل.
 وقولهم: لا أصل له ولا فصل، فالأصل: الحسب، والفصل: اللسان، كما في العباب، وفي اللسان: أي لا نسب له ولا لسان، وزاد المناوي: أو لا عقل له ولا فصاحة.
 ويقال: أصل الأصول، كما يقال: بوب الأبواب، ورتب الرتب.

  وقال المناوي: أصلته تأصيلا: جعلت له أصلا ثابتا يبني عليه غيره.
 واستأصله: قلعه من أصله أو بأصوله.
 وفي الأساس: إن النخل في أرضنا لأصيل، أي: هو بها لا يزال باقيا لا يفنى.
 وأهل الطائف يقولون: لفلان أصيلة: أي أرض تليدة يعيش بها.
 واستأصلت الشجرة: نبتت وثبت أصلها.
 واستأصل شأفتهم: قطع دابرهم.
 وقال المناوي: قولهم: ما فعلته أصلا معناه ما فعلته قط، ولا أفعله أبدا، ونصبه على الظرفية، أي: ما فعلته وقتا ولا أفعله حينا من الأحيان.
 وأصيل الدين محمد بن الولي محمد بن الصدر محمد بن الكريم عبد الكريم السمنودي الأصل، الدمياطي، شيخ معتقد بين الدمياطيين، كان مقيما تحت المرقب، يقال: إن والده رأي النبي صلى الله عليه وسلم فمسح ظهره، وقال بارك الله في هذه الذرية، وأن ولده هذا مكتوب في ظهره بقلم القدرة محمد مات بدمياط سنة 883 ذكره السخاوي.
 قلت وولده بها يعرفون بالأصيليين.
 ويقال: أصل فلان يفعل كذا وكذا، كقولك: طفق وعلق.
 والمستأصلة: الشاة التي أخذ قرنها من أصله.
 واستعمل ابن جني الأصلية موضع التأصل، وهذا لم ينطق به العرب.
 والأصولي: يعرف به الأستاذ أبو إسحاق الأسفراييني المتكلم، لتقدمه في علم الأصول.

### Türkçe

**الأصل**: şeyin altı; denilir: “dağın **أصل**’inde oturdu”, “duvarın **أصل**’i”, “ağacın **أصل**’ini söktü”; sonra çoğaldı, ta ki denildi: “her şeyin **أصل**’i: o şeyin varlığının kendisine dayandığı şeydir”; böylece baba çocuk için **أصل**’tir, nehir dere için **أصل**’tir; bunu Feyyûmî söylemiştir. Râgıb dedi: “Her şeyin **أصل**’i, onun kaidesidir; eğer yükselmiş farz edilse, onun yükselmesiyle geri kalanı yükselir.” Başkası dedi: “**الأصل**: başkasının üzerine bina edildiği şeydir.” **كاليأصول**; bu İbn Düreyd’dendir. Ebû Vecze es-Sa‘dî için inşad etti:
  “Kumlu iki boynuzumu salladı; sanki ikisi                      **يأصول** ve **يأصول** olan iki dövme sopasıdır”
yani **أصل** ve **أصل**. **أصول** bundan başkasına kırılmaz; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **آصل** med ile ve **الصاد**’ın zammıyla; bu Ebû Hanîfe’dendir. Lebîd için - Allah Teâlâ ondan razı olsun - inşad etti:
  “Uzaklaşır; **آضل** bir **قالص** (genç deve) sürülmüş                      bir kum tepesinin kıç tarafınca; onun hevesi meyleder”
ve rivayet olunur: “**أصلا** **قالصا**.”

Ve **أصل**; **كرم** gibi; **أصالة**: **أصل** sahibi oldu. Ümeyye el-Hüzelî dedi:
  “Meşguliyet ancak şudur: ben çekingenim                      senin ırzına karşı; ta ki şey **يأصل** kılınmadıkça”
yahut: **أصل**’i sabit oldu ve kökleşti; **تأصل** gibi.

Ve görüşün **أصل**’i **أصالة**: iyi oldu ve sağlamlaştı.

Ve **الأصيل** **أمير** gibi: helâk ve ölüm; ikisinde de **الأصيلة** gibi. Evs b. Hacer dedi:
  “**الأصيلة**’den korktular; kralları hastalandı                      ve ağır yüklerle bir borçlunun eziyetinden taşıdılar”
ve rivayet olunur: “**الأصيل**’den korktular; ve (iş) aciz bıraktı.”

Ve **أصيل**: Endülüs’te; **العباب**’da ve Yâkût’un Mu‘cem’inde olduğu gibi. Sonuncusu artırdı: Sa‘dü’l-Hayr dedi: “Belki Tuleytula amellerinden olur; ona nisbet edilir: muhaddis Ebû Muhammed Abdullah b. İbrâhîm b. Muhammed el-**أصيلي**; Endülüs’te fıkıh öğrendi, reislik ona vardı; ihtilâfta ‘Âsâr ve Delâil’ kitabını tasnif etti; sonra Endülüs’te üç yüz doksan yılı civarında öldü; babası İbrâhîm edip ve şair idi.” Ben dedim: “Bu Ebû Muhammed, Buhârî’nin râvisidir; bununla şeyhimizin itiraz ettiği şey düştü; dedi ki: ‘Bu lafız ve mâna bakımından yanlıştır. Lafız bakımından: çünkü zahiri, hatta sarih olanı, beldenin adının **أصيل** ( **أمير** gibi) olduğudur; böyle değildir. Bilakis bu lafız Mağrib beldelerinin adlarında, Endülüs ve başkasında bilinmez; bilinen **أصيلا**’dır; **اللام**’dan sonra kasr **ألف** ile; ona **أزيلا** da denir, **الزاي** ile. Mâna bakımından: çünkü o Endülüs’te değildir, ona yakın da değildir; bilakis o, karşı yakadadır, Tanca yakınında; onunla Endülüs arasında büyük deniz vardır; ondan Buhârî’nin râvisi el-**أصيلي** ve birden başkası (vardır). Bitti.’”

Ve onun “bilakis bilinmez…” sözünden sonrasına şaşılır; hâlbuki Yâkût ve Sâğânî onu tesbit etmiştir; ikisi de hüccettir. Ve el-**أصيلي**’nin, şeyhimizin takrir ettiği üzere, karşı yakadaki beldeden olması, Ebü’l-Velîd b. el-Faradî’nin sözünü destekler; çünkü o, Endülüs’e sonradan gelen yabancılar içinde zikredilen Ebû Muhammed el-**أصيلي**’yi zikretti; dedi ki: “Bu babda yabancılardan: **أصيلة**’den Abdullah b. İbrâhîm b. Muhammed el-**أصيلي**; künyesi Ebû Muhammed’dir. Onu işittim, diyordu: ‘342 yılında Kurtuba’ya geldim; orada Ahmed b. Mutarrif’ten, Ahmed b. Sa‘îd’den ve başkalarından işittim. Doğuya yolculuğum 351 yılının Muharrem’inde idi; Bağdat’a girdim; orada Ebû Bekr eş-Şâfi‘î’den ve Ebû Bekr el-Ebherî’den işittim; orada Mâlik b. Enes’e göre fıkıh öğrendi; sonra Endülüs’e ulaştı; insanlar onun yanında Ebû Zeyd el-Mervezî rivayetiyle Buhârî kitabını okudular. Zilhicce’den on bir gece kalmışken 392 yılında vefat etti.’” Yâkût dedi: “Ebü’l-Velîd’in sözünü tahkik eder ki el-**أصيلي** yabancılardandır—Sa‘dü’l-Hayr’ın zannettiği gibi Endülüs’ten değil—Ebu Ubeyd el-Bekrî’nin **المسالك والممالك**’te, büyük karadaki karşı yakada Berber beldelerini zikrederken söylediği şeydir; dedi ki: ‘**أصيلة** şehri: karşı yakanın batıya bakan tarafındaki ilk şehirlerdendir; yerin bir düzlüğündedir; çevresinde hoş tepeler vardır; deniz onun batısında ve güneyindedir; üzerinde beş kapısı olan bir sur vardı; şimdi haraptır; Tanca’nın batısındadır; ikisi arasında bir merhale vardır.’ Öyleyse düşün.”

Ve **الأصيل**: **أصل**’i olan kimse; yani: nesep. Ebû’l-Bekâ dedi: “O, **أصل**’inde yerleşik olandır.”

Ve **الأصيل**: görüşü takip eden, sabit görüşlü; denilir: “görüşte **أصيل** adam”; yani onu sağlam kılan; ve **أصل** etti; **كرم** gibi; **أصالة**.

Ve **الأصيل**: akşamüstü; yani ikindiden akşama kadar olan vakit. **أصل**; iki zammayla; **قضيب** ve **قضب** gibi. Ve **أصلان** zammayla; **بعير** ve **بعران** gibi. Ve **آصال** med ile; **شهيد** ve **أشهاد** gibi. Ve **طوى** ve **أطواء**. Ve **أصائل**; **ربيب** ve **ربائب** ve **سفين** ve **سفائن** gibi. Allah Teâlâ dedi: **بالغدو والآصال**. **الأصائل**’in şahidi, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin sözüdür:
  “Ömrüme yemin olsun, sen evsin; ehlinin en keremlisi                      ve gölgelerinde **بالأصـائل** ile en çok oturulan”
Musannif bu cemileri karışık olarak getirmiştir; onları, bizim zikrettiğimiz kıyasa hamletmek mümkündür; onda işler vardır.

Birincisi: **الأصل**—iki zammayla—**أصيل** gibi müfrettir; ve onun üzerine A‘şâ’nın sözü:
  “Bir gün; ondan daha hoş koku yayılışı yoktur                      ve ondan daha güzel yoktur; **الأصل** yaklaştığında”
Buna Süheylî ve başkası dikkat çekti.

İkincisi: Salâh es-Safedî, tezkiresinde zikretti ki **الآصال**, cem‘in değil, müfred **أصل**’in cem‘idir; **طنب** ve **أطناب** gibi.

Üçüncüsü: **الأصائل**, **الأصيل** mânasında **أصيلة**’nin cem‘idir; **أصيل**’in cem‘i değildir; musannif onu ihmal etmiştir. Süheylî, **الروض**’da, onun ikinci seferinde, onu tahrirde sözü doyurmuştur; dedi ki: “**الأصائل**: **أصيلة**’nin cem‘idir; ve **الأصل**: **أصيل**’in cem‘idir. Çünkü **فعائل**, **فعيلة**’nin cem‘idir; ve **أصيلة**, **الأصيل** hakkında bilinen bir lugattır. Bazıları zannetti ki **أصائل**, **آصال**’ın **أفعال** vezninde cem‘idir; ve **آصال**, **أصل**’in cem‘idir; **أطناب** ve **طنب** gibi; ve **أصل**, **أصيل**’in cem‘idir; **رغيف** ve **رغف** gibi. Öyleyse onların sözüne göre **أصائل**, cem‘in cem‘inin cem‘idir; bu ise çeşitli yönlerden apaçık bir hatadır; onlardan biri: cem‘in cem‘inin cem‘i sözde asla bulunmamıştır; öyleyse bu onun benzeri nasıl olur?”

Ve kıyas cihetinden: eğer onlar en az sayı için olmayan çoğulu cem etmezlerse, o hâlde çoğulun çoğulunun çoğulunu cem etmemeleri daha evlâdır. Ve bu sözde daha açık hata: onların **الهمزة**’den gafil olmalarıdır; o ki **أصيل** ve **أصل**’de fiilin **فاء**’sıdır. Yine o, **أصائل**’de fiilin **فاء**’sıdır; çünkü o **فعائل**’dir. Ve onu, **أقاويل**’deki gibi زائد sandılar. Eğer öyle olsaydı, **الصاد** fiilin **فاء**’sı olurdu; hâlbuki o, onun **عين**’idir; **أصيل** ve **أصل**’de olduğu gibi. Şayet **أصائل**, **أقوال** ve **أقاويل** gibi **آصال**’ın çoğulu olsaydı, çoğulun **همزة**’si asılın **همزة**’siyle birleşirdi ve onda şöyle derlerdi: **أواصيل**, ikinci **همزة**’yi yumuşatmakla. Dedi: Ben, çoğulun çoğulunun çoğulunu cem etmeyi kastederek bu sözü söyleyen kimseyi **الزجاجي** ve **ابن عزيز**’den başka tanımıyorum. Bitti; öyleyse bunu tefekkür et.

Ve **أصلان**’ın küçültmesi—ki o **أصيل**’in çoğuludur—**أصيلان**’dır; ve bu nadirdir; tıpkı **جيران**’ın küçültmesinde **أجيار** dedikleri gibi. **السيرافي** dedi: Çünkü cemîden ancak en az sayının binası üzere olan küçültülür. En az sayının binaları dörttür: **أفعال** ve **أفعل** ve **أفعلة** ve **فعلة**; ve **أصلان** bunlardan birisi değildir; öyleyse ona şâzlıkla hükmetmek vacip oldu. Dedi: Eğer **أصلان**, **كرمان** ve **قربان** gibi bir tekil ise, onun küçültmesi kendi babı üzeredir; ve bazen şöyle denir: **أصيلال**, **النون**’u **لام**’a çevirmekle. Denir: Onunla **أصيلالا** ve **أصيلانا** karşılaştım; **اللحياني**’nin hikâyesi. Ve **الأساس**’ta: Onunla **أصيلا** ve **أصلا** ve **أصيالا** ve **أصيلانا** karşılaştım; yani: akşamüstü. Ve **النابغة**’nin sözü iki vecihle rivayet edilmiştir:

وقفت فيها أصيلالا أسائلـهـا
عيت جوابا وما بالربع من أحد

Ve **آصل** **إيصالا**: ona girdi; yani **الأصيل**’e. Ve denir: Ona **موصلين** olarak geldik ve onunla **موصلا** olarak karşılaştım; yani **الأصيل**’e girmiş.

Ve onu **بأصيلته** ile aldı; bu **ابن السكيت**’tendir; yani bütünüyle. Yine: **بأصيلتهم** ile geldiler. Yine: **ب أصلته** (harekeli) ile; bu da **ابن الأعرابي**’dendir; yani onu, aslının tamamıyla aldı; ondan hiçbir şey bırakmadı.

Ve **زبير** gibi: **أصيل بن عبد الله الهذلي** yahut **الغفاري**; sahâbîdir—Allah Teâlâ ondan razı olsun—ve o, Peygamber’in—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Mekke’yi ona vasfettiğinde kendisine dediği kimsedir: “**حسبك يا أصيل**”.

Ve **الأصلة** (harekeli): öldürücü küçük bir yılandır; ve o, onların en habisidir. Onun bir tek ayağı vardır; onun üzerinde durur, sonra döner, sonra sıçrar. Ve ondan hadis: “Sanki onun başı **أصلة** yahut üflemesiyle helâk eden büyük (bir şey) gibidir.” **أصل**. Ve **الأصمعي** inşâd etti:

فاقدر له أصلة مـن الأصـل
كبساء كالقرصة أو خف الجمل

Ve **أصل** su—**فرح** gibi—: **أسن**; yani içindeki çamurdan dolayı tadı ve kokusu değişti; **ابن عباد**’dan.

Ve **أصل** et: eğer o şekilde değiştiyse.

Ve **أصيلتك**: bütün malın yahut hurmalığın; ve bu Hicazîdir; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve onu bilerek öldürdü: **أصله علما يأصله أصلا**; **الأصل**’den, “aslını ve hakikatini isabet etti” manasında; yahut **الأصلة**’den: öldürücü yılan; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve **أصلته الأصلة أصلا**: onun üzerine sıçradı da onu öldürdü.

Ve **الأصل**—**كتف** gibi—: kökünden sökülmüş olan; denir: **قطع أصل**; yani kökünden sökülmüş.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **جاءوا بأصيلتهم**; yani hep birlikte; **الزمخشري** nakletti; ve o, **ابن السكيت**’in sözüdür.

Ve **الأصيل**—vakit için—**إصال** üzerine cem olunur; **أفيل** ve **إفال** gibi; **الصاغاني** nakletti.

Ve **مجد أصيل**: **أصالة** sahibi.

Ve **ابن عباد** dedi: **شر أصيل**; yani şiddetli.

Dedi: ve **الأصلة** (harekeli), erkeklerden: kısa ve geniş; ve **امرأة أصلة**.

Dedi: ve **الإصليل** (kesre ile): atın **مرقف**’u; Şâmîdir; cem‘i **الأصاليل**.

Ve onların sözü: “**لا أصل له ولا فصل**”; o hâlde **الأصل**: soy-sop; ve **الفصل**: dil; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **اللسان**’da: yani onun ne nesebi vardır ne dili. Ve **المناوي** ziyade etti: yahut onun ne aklı vardır ne fesahati.

Ve denir: **أصل الأصول**; tıpkı “**بوب الأبواب**” ve “**رتب الرتب**” denildiği gibi.

Ve **المناوي** dedi: **أصلته تأصيلا**: ona, başkası onun üzerine bina edilecek sabit bir asıl kıldım.

Ve **استأصله**: onu aslından yahut asıllarıyla söküp çıkardı.

Ve **الأساس**’ta: “Şüphesiz hurma bizim toprağımızda **لأصيل**’dir”; yani o, onda hâlâ bâkidir; yok olup gitmez.

Ve **أهل الطائف** derler: “Falana **أصيلة** vardır”; yani onun, kendisiyle yaşadığı kadim bir arazisi vardır.

Ve **استأصلت الشجرة**: bitti ve kökü sabit oldu.

Ve **استأصل شأفتهم**: onların kökünü kesti.

Ve **المناوي** dedi: onların sözü “**ما فعلته أصلا**”nın manası: onu asla yapmadım; ve onu ebediyen yapmam. Ve onu zarfiyyet üzere nasb etti; yani: onu bir vakit yapmadım ve vakitlerden bir vakitte onu yapmam.

Ve **أصيل الدين محمد بن الولي محمد بن الصدر محمد بن الكريم عبد الكريم السمنودي الأصل، الدمياطي**: Dımyâtîler arasında inanılan bir şeyh; **المرقب** altında ikamet ederdi. Denir ki: babası Peygamber’i—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—gördü de onun sırtını meshetti ve dedi: “Allah bu zürriyete bereket versin.” Ve şu oğlunun sırtında kudret kalemiyle “Muhammed” yazılıdır. Dımyât’ta 883 yılında öldü; **السخاوي** onu zikretti.

Dedim: ve onun evladı orada **الأصيليين** diye bilinirler.

Ve denir: “Falan şöyle şöyle yapmaya başladı”: **أصل فلان يفعل كذا وكذا**; senin “**طفق**” ve “**علق**” demen gibi.

Ve **المستأصلة**: boynuzu kökünden alınmış koyun.

Ve **ابن جني**, **الأصلية**’yi **التأصل** mevkiinde kullandı; ve bunu Araplar telaffuz etmemiştir.

Ve **الأصولي**: onunla, usûl ilminde öne geçmesi sebebiyle kelâmcı üstad **أبو إسحاق الأسفراييني** tanınır.
