# أضا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B6%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أضا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أضا

الأَضاةُ: الغَدير. ابن سيده: الأَضاةُ الماء المُسْتَنْقِعُ من سيل أَو غيره، والجمع أَضَواتٌ، وأَضاً، مقصور، مثل قَناةٍ وقَناً، وإضاءٌ، بالكسر والمد، وإضُونَ كما يقال سَنَةٌ وسِنُونَ؛ فأَضاةٌ وأَضاً كحصاةٍ وحَصىً، وأَضَاةٌ وإضَاءٌ كرَحَبَةٍ ورِحاب ورَقَبَةٍ ورِقاب؛ وأَنشد ابن بري في جمعه على إضِينَ للطِّرِمَّاح:
محافِرُها كأَسْرِيَةِ الإضِينا
وزعم أَبو عبيد أَن أَضاً جمع أَضاةٍ، وإضاء جمع أَضاً؛ قال ابن سيده: وهذا غير قوي لأَنه إنما يُقْضى على الشيء أَنه جَمْع جمعٍ إذا لم يوجد من ذلك بدٌّ، فأَما إذا وجدنا منه بدّاً فلا، ونحن نجد الآن مَنْدوحةً من جمع الجمع، فإن نظير أَضاة وإضاء ما قَدَّمناه من رَقَبة ورِقاب ورَحَبَة ورِحاب فلا ضرورة بنا إلى جمع الجمع، وهذا غير مصنُوع فيه لأَبي عبيد، إنما ذلك لسيبويه والأَخفش؛ وقول النابغة في صفة الدروع:
عُلِينَ بكِدْيَوْن وأُبْطِنَّ كُرَّةً،
فَهُنَّ إضاءٌ صافِياتُ الغَلائل
أَراد: مثل إضاء كما قال تعالى: وأَزْواجُه أُمَّهاتُهم؛ أَراد مثل أُمهاتهم؛ قال: وقد يجوز أَن يريد فهُنَّ وِضاء أَي حِسانٌ نِقاءٌ، ثم أَبدل الهمزة من الواو كما قالوا إساد في وساد وإشاح في وِشاح وإعاء في وِعاء. قال أَبو الحسن: هذا الذي حكته من حَمْل أَضاة على الواو بدليل أَضَوات حكايَةُ جميع أَهل اللغة، وقد حمله سيبويه على الياء، قال: ولا وجه له عندي البَتَّة لقولهم أَضَوات وعدم ما يستدل به على أَنه من الياء، قال: والذي أُوَجِّه كلامه عليه أَن تكون أَضاة فَلْعة من قولهم آضَ يَئِيضُ، على القلب، لأَن بعض الغَدير يَرْجِعُ إلى بعض ولا سيما إذا صَفَّقَته الريح، وهذا كما سُمِّيَ رَجْعاً لتراجُعه عند اصطفاق الرياح؛ وقول أَبي النجم:وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهَّاضِ،
وِرْدَ القَطا مَطائطَ الإياضِ
إنما قلب أَضاة قبل الجمع، ثم جَمَعَه على فِعال، وقالوا: أَراد الإضاء وهو الغُدْران فقَلَب. التهذيب: الأَضاة غَدير صغير، وهو مَسِيلُ الماء (* قوله «وهو مسيل الماء إلخ» عبارة التهذيب: وهو مسيل الماء المتصل بالغدير). إلى الغَدير المتصلُ بالغَدير، وثلاث أَضَواتٍ. ويقال: أَضَيات مثل حَصَيات. قال ابن بري: لام أَضاة واو، وحكى ابن جني في جمعها أَضَوات، وفي الحديث: أَن جبريل، عليه السلام، أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، عند أَضاة بني غِفارٍ؛ الأَضاة، بوزن الحَصاة: الغَدير، وجمعها أَضاً وإضاء كأَكَم وإكام.

### Türkçe

**الأَضاةُ**: gölcük. İbn Sîde: **الأَضاةُ** selden veya başkasından olan, birikmiş sudur; çoğulu **أَضَواتٌ** ve **أَضاً**’dır; kısaltılmıştır; **قَناةٍ** ve **قَناً** gibi; ve **إضاءٌ**, kesre ile ve uzatma ile; ve **إضُونَ**, **سَنَةٌ** ve **سِنُونَ** denildiği gibi; böylece **أَضاةٌ** ve **أَضاً**, **حصاةٍ** ve **حَصىً** gibi; ve **أَضَاةٌ** ve **إضَاءٌ**, **رَحَبَةٍ** ve **رِحاب** ve **رَقَبَةٍ** ve **رِقاب** gibi; ve İbn Berrî, onun **إضِينَ** üzere olan çoğulunda, Tırimmâh’a ait olarak şu beyti rivayet etti:
محافِرُها كأَسْرِيَةِ الإضِينا

Ebû Ubeyd, **أَضاً**’ın **أَضاةٍ**’ın çoğulu olduğunu, **إضاء**’ın da **أَضاً**’ın çoğulu olduğunu ileri sürdü; İbn Sîde dedi: Bu güçlü değildir; çünkü bir şey hakkında, “çoğulun çoğuludur” hükmü ancak bundan bir kaçınılmazlık bulunmadığı zaman verilir; fakat ondan bir kaçınılmazlık bulduğumuzda hayır; biz şimdi çoğulun çoğulundan bir genişlik buluyoruz; zira **أَضاة** ve **إضاء**’ın benzeri, bizim daha önce sunduğumuz **رَقَبة** ve **رِقاب** ve **رَحَبَة** ve **رِحاب**’dır; böylece bizi çoğulun çoğuluna bir zorunluluk sevk etmez; ve bunda Ebû Ubeyd için yapılmış bir şey yoktur; bu ancak Sîbeveyh ve Ahfeş içindir; ve Nâbiga’nın zırhları vasfında sözü:
عُلِينَ بكِدْيَوْن وأُبْطِنَّ كُرَّةً،
فَهُنَّ إضاءٌ صافِياتُ الغَلائل

Şunu kastetti: **إضاء** gibi; nitekim Yüce Allah’ın sözü: **وأَزْواجُه أُمَّهاتُهم**; şunu kastetti: **أُمهاتهم** gibi; dedi: Ve caizdir ki “**فَهُنَّ وِضاء**”ı kastetsin; yani güzel, temiz; sonra **إساد**’da **وساد**’dan, **إشاح**’ta **وِشاح**’tan, **إعاء**’da **وِعاء**’dan dedikleri gibi, hemzeyi vavdan bedel kıldı.

Ebû’l-Hasen dedi: **أَضَوات** deliliyle **أَضاة**’yi vav üzerine حمل etmesinden hikâye ettiğin bu, bütün dil ehlinin rivayetidir; Sîbeveyh onu yâ üzerine حمل etti; dedi: Bana göre bunun hiçbir vechi yoktur; **أَضَوات** demeleri ve onun yâ’dan olduğuna delil getirilecek bir şeyin bulunmaması sebebiyle; dedi: Onun sözünü üzerine yönelttiğim şey şudur: **أَضاة**’nin, kalb ile, “**آضَ يَئِيضُ**” sözlerinden bir **فَلْعة** olmasıdır; çünkü gölcüğün bir kısmı bir kısmına döner; özellikle rüzgâr onu çırptığı zaman; bu, rüzgârların çırpması sırasında geri dönmesinden dolayı **رَجْعاً** diye adlandırılması gibidir; ve Ebû’n-Necm’in sözü:
وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهَّاضِ،
وِرْدَ القَطا مَطائطَ الإياضِ

Ancak, **أَضاة**’yi çoğuldan önce قلب etti, sonra onu **فِعال** üzere çoğul yaptı; ve dediler: **الإضاء**’ı kastetti; o da gölcüklerdir; böylece قلب etti.

Tehzîb: **الأَضاة** küçük bir gölcüktür; ve o, suyun akış yeridir ( * “**وهو مسيل الماء إلخ**” sözü: Tehzîb’in ibaresi şudur: “ve o, gölcüğe bitişik suyun akış yeridir”). gölcüğe bitişik olan gölcüğe; ve üç **أَضَواتٍ**. Ve **حَصَيات** gibi **أَضَيات** denilir. İbn Berrî dedi: **أَضاة**’nin lâmı vavdır; İbn Cinnî onun çoğulunda **أَضَوات**’ı rivayet etti; ve hadiste: Cebrâil, عليه السلام, Nebî’ye, صلى الله عليه وسلم, Benî Gıfâr’ın **أَضاة**’si yanında geldi; **الأَضاة**, **الحَصاة** vezninde: gölcük; çoğulu **أَضاً** ve **إضاء**’dır; **أَكَم** ve **إكام** gibi.
