# أضي (أ-ض-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B6%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ض - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: أضى

## Sözlükler (2)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ض ي
عليه درع كالأضاة وهي الغدير وعليهم دروع كالأضاء‏.‏
وخرجوا لابسين الأضا رامين بجمر الغَضَا.

##### Türkçe

أ ض ي
Onun üzerinde, **الأضاة** gibi bir zırh vardır; o ise gölcüktür. Ve onların üzerinde, **الأضاء** gibi zırhlar vardır.‏
Ve **الأضا** giyinmiş olarak çıktılar; **الغَضَا** korununun koruyla atıcılar olarak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: أضى

: ( ي *!الأَضاةُ ، كحَصاةٍ : الغَديرُ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وفي المُحْكَم : الماءُ ( المُسْتَنْقِعُ مِن سَيْلٍ وغيرِهِ .
وفي التهْذِيبِ : الأضاةُ : غَديرٌ صَغيرٌ ، وهو مَسِيلُ الماءِ إلى الغَديرِ المُتَّصلُ بالغَديرِ .
وحَكَى ابنُ جنِّي في ( ج *!أضَوات بالتَّحْرِيكِ ، ( ويقالُ : ( *!أَضَياتٌ ، كحَصَياتٍ .
قالَ ابنُ بَرِّي : لامُ *!أَضاةٍ واوٌ .
وقالَ أَبو الحَسَنِ : هذا الذي حَكَيْته مِن حَمْل أضاة على الواوِ بدَلِيلِ أَضَوات حكايَةُ جَمِيعِ أَهْلِ اللّغةِ ، وقد حَمَلَه سِيْبَوَيْه على الياءِ ، قالَ : فلا وَجْه له عنْدِي البَتَّة لقَوْلِهم أَضَوات ، وعَدَم ما يُسْتَدلُّ به على أنَّه من الياءِ ، قالَ : والذي أُوَجِّه كَلامَه عليه أنْ تكونَ أضَاة من قوْلِهم : آضَ يَئِيضُ ، على القَلْبِ ، لأنَّ بعضَ الغَديرِ يَرْجِعُ إلى بعضٍ ولا سيَّما إذا صَفَقَتْه الرِّيحُ ، وهذا كما سُمِّيَ رَجْعاً لتَراجُعِه عنْد اصْطِفاقِ الرِّياح .

( *!وأَضاً ، مَقْصُور مثْلُ قَناةٍ وقَناً ، ( *!وإضاءٌ ، بالكسْرِ والمدِّ ، وقيلَ : هو جَمْعُ أَضَاةٍ محرّكةً : كرَحَبَةٍ ورِحابٍ ورَقَبَةٍ ورِقابٍ .
وقالَ الجَوْهرِي : كما قالوا : أَكَمَة وأَكَم وإكَام .
وزَعَمَ أَبو عبيدٍ أنَّ أَضاً جَمْع أَضاةٍ ، وإضاءً جَمْع أَضاً .
قالَ ابنُ سِيدَه : وهذا غَيْرُ قوِيَ لأنَّه إنَّما يُقضى على الشَّيءِ أنَّه جَمْعُ الجَمْعِ إذا لم يوجد مِن ذلِكَ بُدٌّ ، فأَمَّا إذا وَجَدْنا منه بُدّاً فلا ، ونحنُ نجدُ الآنَ مَندوحةً مِن جَمْع الجَمْع ، فإنَّ نَظِيرَ *!أَضاةٍ *!وإضاءٍ ما قَدَّمْناه مِن رَقَبَةٍ ورِقابٍ ورَحَبَةٍ ورِحابٍ فلا ضَرُورَةٍ بنا إلى جَمْع الجَمْع ، وهذا غَيْر مسوغ فيه لأَبي عبيدٍ ، إنّما ذلِكَ لسِيْبَوَيْه والأخْفَش ؛ وقَوْلُ النابِغَةِ في صفَةِ الدروج .
عُلِينَ بكِدْيَوْن وأُبْطِنَّ كُرَّةً فَهُنَّ *!إضاءٌ صافِياتُ الغَلائِلأَرادَ مثْلَ إضَاء ، أَو أَرادَ : وِضَاء ، أَي فهُنَّ وِضاءٌ حِسَانٌ نِقاءٌ ، ثم أَبْدَل الهَمْزةَ مِن الواوِ .
( *!وإضُونَ ، كما يقالُ سَنَةٌ وسِنُونَ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي للطِّرمَّاح :
محافِرُها كأَسْرِيَةِ *!الإِضَينا ( *!والإِضاءُ ، ككِتابٍ : ( المَبْطخَةُ ،
( وأَيْضاً : ( الأَجَمَةُ من الخِلافِ الهِنْدِي نَقَلَهما الصَّاغانيُّ .
وممَّا يُسْتَدركُ عليه :
*!الأضاءُ ، كسَحابٍ : اسمُ وادٍ ؛ عن ياقوت .
*!وأَضاةُ بَني غِفار : مَوْضِعٌ قَرِيبٌ مِن مكَّةَ فَوْق سرف قُرْبَ التناضبِ ، له ذِكْرٌ في المَغازِي .
وأضاةُ لِبْنى ، بكسْرِ اللاّمِ : حَدٌّ من حُدُودِ الحَرَمِ ؛ وقَوْلُ أَبي النَّجْم :

وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهَّاض ِوِرْدَ القَطا مَطايطَ الإياضِ إنَّما قَلَبَ *!أَضاة قَبْل الجَمْع ، ثم جَمَعَه على فِعالٍ ؛ وقالوا : أَرادَ *!الإضاءَ وهي الغُدران .

##### Türkçe

: **الأَضاةُ** , **حَصاةٍ** gibi: gölcük; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.
**المُحْكَم**’de: su; (selden ve başkasından) biriken su.
**التهْذِيبِ**’de: **الأضاةُ**: küçük bir gölcük; ve o, gölcüğe suyun akış yeridir; gölcüğe bitişik olan, gölcüğe (akan yer).
İbn Cinnî ( **أضَوات**’ı hareke ile) nakletti; ve denilir: **أَضَياتٌ** , **حَصَياتٍ** gibi.
İbn Berrî dedi: **أَضاةٍ**’nin lâm’ı vâv’dır.
Ebû’l-Hasen dedi: benim **أضاة**’yı vâv üzerine hamletmekten naklettiğim bu şey, **أَضَوات** deliliyle, dil ehlinin tamamının naklidir; ve Sîbeveyh onu yâ üzerine hamletti; dedi: benim yanımda ona hiçbir vech yoktur, onların **أَضَوات** demeleri ve onun yâ’dan olduğuna delil getirilecek şeyin bulunmaması sebebiyle; dedi: ve onun sözünü üzerine yönelttiğim şey şudur: **أضَاة** onların “**آضَ يَئِيضُ**” sözünden olsun; kalb üzere; çünkü gölcüğün bir kısmı bir kısmına döner, özellikle rüzgâr onu çarptığı zaman; ve bu, rüzgârların çarpması sırasında geri dönmesinden dolayı **رَجْعاً** diye adlandırıldığı gibidir.

**وأَضاً** , **قَناةٍ** ve **قَناً** gibi maksûr; ve **إضاءٌ** , kesre ile ve med ile; ve denildi: o, harekeli **أَضَاةٍ**’nin cemidir: **رَحَبَةٍ** ve **رِحابٍ** ve **رَقَبَةٍ** ve **رِقابٍ** gibi.
Cevherî dedi: onların “**أَكَمَة** ve **أَكَم** ve **إكَام**” dedikleri gibi.
Ebû Ubeyd, **أَضاً**’ın **أَضاةٍ**’nin cemi olduğunu, **إضاءً**’ın da **أَضاً**’ın cemi olduğunu iddia etti.
İbn Sîde dedi: bu güçlü değildir; çünkü bir şeyin cem‘u’l-cem‘ olduğuna ancak bundan bir kaçınılmazlık bulunmadığı zaman hükmedilir; ama ondan bir kaçınma yolu bulduğumuzda hayır; ve biz şimdi cem‘u’l-cem‘den bir genişlik buluyoruz; zira **أَضاةٍ** ve **إضاءٍ**’ın nazîri, bizim **رَقَبَةٍ** ve **رِقابٍ** ve **رَحَبَةٍ** ve **رِحابٍ**’dan takdim ettiğimizdir; bu yüzden cem‘u’l-cem‘e bizi zorlayan bir zaruret yoktur; ve bu, Ebû Ubeyd için onda cevaz verilmiş değildir; ancak bu Sîbeveyh ve Ahfeş içindir; ve Nâbiga’nın, merdivenlerin sıfatında sözü:
عُلِينَ بكِدْيَوْن وأُبْطِنَّ كُرَّةً فَهُنَّ **إضاءٌ** صافِياتُ الغَلائِل
**إضَاء** gibi (bir şey) murad etti; yahut murad etti: **وِضَاء**; yani: onlar **وِضاءٌ** güzel, temizdir; sonra hemzeyi vâv’dan bedel kıldı.
**وإضُونَ**; nasıl ki **سَنَةٌ** ve **سِنُونَ** denilir; ve İbn Berrî, Tırimmâh’a ait olarak inşâd etti:
محافِرُها كأَسْرِيَةِ **الإِضَينا**
**والإِضاءُ** , **كِتابٍ** gibi: ( **المَبْطخَةُ** );
ve ayrıca: (Hint söğüdünden olan) **الأَجَمَةُ**; ikisini Sâğânî nakletti.
Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الأضاءُ** , **سَحابٍ** gibi: bir vâdinin adıdır; Yâkût’tan.
**وأَضاةُ بَني غِفار**: Mekke’ye yakın, Seref’in üstünde, Tenâdıb’e yakın bir yerdir; onun **المَغازِي**’de zikri vardır.
**وأضاةُ لِبْنى** , lâm’ın kesresiyle: Harem’in hudutlarından bir huduttur; ve Ebû’n-Necm’in sözü:

وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهَّاض ِوِرْدَ القَطا مَطايطَ الإياضِ **أَضاة**’yı cem‘den önce ancak kalb etti, sonra onu **فِعالٍ** üzere cem‘ etti; ve dediler: **الإضاءَ**’ı murad etti; ve o, gölcüklerdir.
