# أطر (أ-ط-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B7%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ط - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءطر · اطر

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال: الطّرا في هذه الكلمة: كلّ شيء من الخَلْق لا يُحْصَى عدده وأصنافه. وفي أَحَد القَوْلَيْن: كلُّ شَيْءٍ على وَجْهِ الأَرْض، ممّا ليس من جِبِلَّة الأَرْض من التُّراب والحَصَى ونحوه فهو الطَّرا.
والأُطريةُ: طعامٌ يَتَّخِذُه أهلُ الشّام لَيْس له واحدٌ، وبَعْضُهم يكسِرُ الأَلِفَ فيقول: إِطْرية مثل زِبنِية.
طور:
الطُّورُ: جَبَلٌ مَعرُوفٌ. رجلٌ طُوريُّ وطُورانيّ.
والطَّوْر: التّارةُ، يقال طَوْراً بَعْدَ طَوْر، أي: تارةً بعد تارةٍ. والنّاسُ أطوارٌ، أي: أَصْنافٌ، على حالاتٍ شَتَّى، قال:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

والطَّوار: ما كان على حَذْو الشَّيء أو بحِذائه. يقال: هذه الدّارُ على طَوارِ هذه الدّار، أي: حائِطُها مُتَّصِل بحائطها على نَسَقٍ واحد. ونقول: معه حَبلٌ بطَوار هذا الحائط، أي: بطُوله. وطار فلان يَطُورُ طَوراً، أي: كَأَنَّه يَحُومُ حَوالَيه ويَدْنُو منه.
وطر:
الوَطَرُ: كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همّة فهي وَطَرُهُ. ولم أسْمَعْ لها فِعْلا أكثر من قَوْلهم: قَضَيتُ وَطَري، أي: حاجتي، وجمعُ الوَطَرِ: أَوْطارٌ.
ورط:
الوِراطُ: الخديعةُ في الغَنَم، وهو أنْ يَجْمَعَ بين مُتَفَرِّقٍ أو يُفَرِّقَ بين مُجْتَمعٍ.
والوَرْطةُ: بليّةٌ يَقَعُ فيها الإنسانُ أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً.
طير:
الطَّيْر: اسمٌ جامِعٌ مؤنث. الواحد: طائر، وقلّما يقال للأنثى: طائرة.
والطِّيَرةُ: مصدرُ قولك: اطَّيَّرْتُ، أي تَطَيَّرْتُ، والطِّيرةُ لغة، ولَمْ اسمع في مَصادِر افتعل على فِعله غير الطِّيرة والخِيرة، كقولك: اخْتَرْتُهُ خِيرةً، نادرتان.
ويجمع الطَّير على أطيار جمع الجمع.
وطائر الإنسانِ: عمله الذّي قُلِّده في قوله تعالى: "وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ". والطّائر: من الزّجْر في التَّشؤُم والتّسَعُّد. وزجر فلانٌ الطَّير فقال: كذا وكذا، أو صنع كذا وكذا، جامع لكلّ ما يَسْنَحُ لك من الطّير وغيره.
والطَّيَرانُ: مصدر طار يَطيرُ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذَّهابُ، وقول الله تبارك اسْمُهُ: "قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك"، أي: هرّبناهم وأنجيناهم.
والمُطَيَّرُ من البرود والثّياب: ما صُوِّر فيه صُوَر الطُّيُور نَسْجاً وغيره.
ويُقال: فَجْرٌ مُستطير، إذا انتشر ضوؤه في الأفق. وغبارٌ مُستَطار إذا انتشر في الهواء.
هذا كلامُ العَرَب، وقيل: يجوز: أَنْ يُقالَ: غبارٌ مُسْتَطير، يعني: منتصب، وفي الحديث: "إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا"، يعني بالمُسْتَطير: المعترض في الأفق. ويُقالُ: كَلبٌ مُسْتَطيرٌ، كا يقال للفَحل: هائج.
وفرسٌ مُسْتَطار، أي: حَديدُ الفُؤادِ، ماضٍ طيّار.
ريط:
الرَّيطةُ: مُلاءةٌ لَيْسَتْ بلِفْقَيْن: كلها نَسْجٌ واحدٌ، وجَمعُها: رِياط.
طرأ:
طرأ فُلانٌ علينا يَطْرَأُ طُرُوءاً، أي: خرج علينا مُفاجَأَة من مكانٍ بعيد، ومن اشْتُقَّ الطُّرْآنيُّ. وطَرَآنْ: جَبَلٌ فيه حَمامٌ كَثِيرٌ، إليه يُنْسَبُ الحَمامُ الطُّرْآنّي، والعامَّةُ تُسَمِّيها: الطُّورانيّة غَلَطاً.
أطر:
الأَطْرُ: عَوْجُكَ الشَّيْءَ تَقْبِضُ على أَحَد طَرَفَيْهِ ثمّ تأطِرُه فيتأطَّرُ، قال العجّاج:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
وأَطَرْتُ الشَّيء: عَطَفْته، وكلُّ شيءٍ عَطَفته فقد أَطَرْته أَطْرأ.
والأُطْرَةُ: عَقَبةٌ تُلْوَى على ريش السَّهْم، وفي كلّ مَوْضع يُشَدُّ فهو: أُطرة، بعد ألاّ يكونَ جِلازاً.
والإطار إطارُ الدُّفِّ، وإطارُ المُنخُل، وإطارُ الفم وهو الحيد الشاخص ما بين مِقَصّ الشّارب وطَرَفِ الشَّفَة المحيط بالفم، وإطارُ البَيْت: كالمِنطَقة حَوْل البيت والإطار قُضبان الكَرْم، يَلْوَى للتّعريش، وكلّ شيء محيط بالشَّيء فهو إطار له، والتَّأطُّر: لزوم المرأة لبيتها حتى لاتبرح، قال:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ
رطا:
الأرطاة: شجرةٌ تُسمّيها العجم سنجد، والجميعُ: الأرطى.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**ط ر و**، **ط و ر**، **و ط ر**، **و ر ط**، **ط ي ر**، **ر ي ط**، **ط ر أ**، **أ ط ر**، **ر ط ا** kullanımdadırlar.

**طرو**:
**الطَّراوة**: **الطريّ** şeyin masdarıdır: **طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً**. Ve pek az kullanılır; çünkü o (şey) hâdis (sonradan meydana gelmiş) değildir. Ve falan kimse falanı **أَطْرَى** etti: gücünün yettiği en güzel şekilde onu övdü.
Ve **المُطَرّاةُ**: güzel kokudan bir türdür; ve “**عُودٌ مُطَرّى**” denilir.
Ve **الطَّرا**: onunla sayı çok gösterilir; “onlar **الطَّرا** ve **الثَّرى**’dan daha çoktur” denilir. Ve denilir ki: bu kelimedeki **الطّرا**: yaratılmışlardan sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir. Ve iki sözden birinde: yeryüzünün üzerinde olan her şey; toprağın ve çakılın ve benzerinin yeryüzünün tabiatından olanı dışında kalan şey, işte o **الطَّرا**dır.
Ve **الأُطريةُ**: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve onların bazısı **الألف**’i kesreler de “**إِطْرية**” der; **زِبنِية** gibi.

**طور**:
**الطُّورُ**: bilinen bir dağdır. **طُوريّ** ve **طُورانيّ** bir adam.
Ve **الطَّوْر**: defa (kere)dir; “**طَوْراً بَعْدَ طَوْر**” denilir; yani: bir defadan sonra bir defa. Ve insanlar **أطوار**dır; yani: türlü hâller üzere sınıflardır. Dedi ki:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

Ve **الطَّوار**: bir şeyin hizası üzere yahut onun karşısında olan şeydir. “Bu ev, şu evin **طَوار**’ı üzeredir” denilir; yani: onun duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve deriz ki: onunla bu duvarın **طَوار**’ı ile bir ip vardır; yani: onun boyu ile. Ve falan kimse **طار يَطُورُ طَوراً**; yani: sanki onun çevresinde dolaşıyor ve ona yaklaşıyor.

**وطر**:
**الوَطَرُ**: sahibinin onda bir himmeti (gayreti) bulunan her ihtiyaçtır; işte o onun **وَطَر**’ıdır. Ve onların “**قَضَيتُ وَطَري**” sözünden daha çok bir fiilini işitmedim; yani: ihtiyacımı. Ve **الوَطَر**’ın çoğulu: **أَوْطار**.

**ورط**:
**الوِراطُ**: koyunda aldatmadır; o da, dağınık olanı bir araya toplaması yahut toplanmış olanı ayırmasıdır.
Ve **الوَرْطةُ**: insanın içine düştüğü bir belâdır; onu **أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً**.

**طير**:
**الطَّيْر**: dişil (müennes) bir topluluk adıdır. Tekili: **طائر**; ve dişiye pek az “**طائرة**” denilir.
Ve **الطِّيَرةُ**: “**اطَّيَّرْتُ**” sözünün masdarıdır; yani **تَطَيَّرْتُ**. Ve **الطِّيرةُ** bir dildir (lehçedir). Ve **افتعل** babının masdarlarında, fiili üzerine (yani fiilin kalıbı üzere) **الطِّيرة** ve **الخِيرة**’dan başkasını işitmedim; “**اخْتَرْتُهُ خِيرةً**” sözün gibi; ikisi nadirdir.
Ve **الطَّير** “**أطيار**” üzerine, cem‘in cemi olarak toplanır.
Ve insanın **طائر**’i: Yüce Allah’ın şu sözünde ona yükletilen amelidir: “وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ”. Ve **الطّائر**: uğursuzluk ve uğur saymada **الزّجْر**dendir. Ve falan kimse **الطَّير**’i ürküttü de “şöyle şöyle” dedi; yahut “şöyle şöyle yaptı”; kuştan ve başkasından sana rastlayan her şeyi toplayıcıdır.
Ve **الطَّيَرانُ**: **طار يَطيرُ**’in masdarıdır.
Ve **التَّطايُرُ**: dağılma ve gitmedir. Ve adı mübarek olan Allah’ın sözü: “قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك”; yani: onları kaçırdık ve onları kurtardık.
Ve **المُطَيَّرُ** (bürdelerden ve elbiselerden): içinde kuş suretleri dokuma ve başka şekilde tasvir edilmiş olandır.
Ve “**فَجْرٌ مُستطير**” denilir; onun ışığı ufukta yayıldığı zaman. Ve “**غبارٌ مُستَطار**” (denilir); havada yayıldığı zaman.
Bu, Arapların sözüdür. Ve denildi ki: “**غبارٌ مُسْتَطير**” denilmesi caizdir; yani: dikilmiş (yükselmiş). Ve hadiste: “إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا”; **المُسْتَطير** ile kasteder: ufukta enlemesine uzanan. Ve “**كَلبٌ مُسْتَطيرٌ**” denilir; tıpkı aygıra “azgın” denildiği gibi.
Ve “**فرسٌ مُسْتَطار**” (denilir); yani: yüreği sert, atılgan, uçucu.

**ريط**:
**الرَّيطةُ**: iki katlı olmayan bir örtüdür; tamamı tek bir dokumadır. Ve onun çoğulu: **رِياط**.

**طرأ**:
Falan kimse bize **طرأ يَطْرَأُ طُرُوءاً**; yani: uzak bir yerden ansızın karşımıza çıktı. Ve ondan **الطُّرْآنيُّ** türetilmiştir. Ve **طَرَآنْ**: içinde çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin **الطُّرْآنّي** ona nispet edilir. Ve avam ona yanlış olarak “**الطُّورانيّة**” adını verir.

**أطر**:
**الأَطْرُ**: bir şeyin eğriltilmesidir; onun iki ucundan birine tutunursun, sonra onu **تأطِرُه** edersin de o **فيتأطَّرُ** olur. **العجّاج** dedi ki:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
Ve “**أَطَرْتُ** şeyi”: onu büktüm. Ve her neyi büktüysen onu **أَطَرْته أَطْرأ** etmişsindir.
Ve **الأُطْرَةُ**: okun tüyü üzerine bükülen bir bağdır. Ve bağlanan her yerde o: **أُطرة**dır; **جِلازاً** olmamak şartıyla.
Ve **الإطار**: def’in çerçevesi; eleğin çerçevesi; ve ağzın çerçevesi: bıyığın kesildiği yer ile ağzı kuşatan dudağın ucu arasındaki çıkıntılı kenardır. Ve evin **إطار**’ı: evin çevresinde kuşak gibi. Ve **الإطار**: asmanın çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve bir şeyi kuşatan her şey, ona bir **إطار**dır. Ve **التَّأطُّر**: kadının evine bağlı kalmasıdır; ta ki dışarı çıkmasın. Dedi ki:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ

**رطا**:
**الأرطاة**: Acemlerin **سنجد** adını verdikleri bir ağaçtır. Ve hepsi (topluca): **الأرطى**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: أطَرْتُ القوسَ آطِرُها أطْراً، إذا حَنَيْتُها. قال: وتَأَطَّرَتِ المرأةُ تَأَطُّراً، إذا أَقامَتْ في بيتها. وأنشَدَ لعمر بن أبي ربيعة:
تَأَطَّرْنَ حتَّى قُلْتُ لِسْنَ بَوارِحـاًوذُبْنَ كما ذابَ السَديفُ المُسَرْهَدُ
وتَأَطَّرَ الرمحُ: تَثَنَّى. وإطارُ المُنْخُلِ: خَشبُه. وإطارُ الحافِر: ما أحاط بالأشْعَرِ. ومنه إطارُ الشَفَةِ. وكلُّ شيءٍ أحاطَ بشيء فهو إطارٌ له. قال بشر:
وحَلَّ الحَيُّ حيُّ بَني سُبَيْعٍقُراضِبَةٌ ونَحْنُ لهم إطارُ
والأُطْرَةُ بالضم: العَقَبَةُ التي تلفُّ على مَجمع الفوقِ. تقول منه: أَطَرْتُ السهم أَطْراً. والأُطْرَةُ أيضاً: أن يؤخّذَ رَمادٌ ودمٌ فيُلطَخ به كَسْرُ القِدْرِ. قال الراجز:
قد أَصْلَحَتِْ قدْراً لها بأُطْرَهْ
والأَطيرُ: الذنْبُ. يقال: أخذَني بأَطيرِ غيري.

##### Türkçe

Ebû Zeyd: **أطَرْتُ القوسَ آطِرُها أطْراً**: onu büktüğüm zaman. Dedi ki: **وتَأَطَّرَتِ المرأةُ تَأَطُّراً**: evinde ikamet ettiği zaman. Ömer b. Ebî Rebîa’ya ait olarak inşâd etti:
تَأَطَّرْنَ حتَّى قُلْتُ لِسْنَ بَوارِحـاًوذُبْنَ كما ذابَ السَديفُ المُسَرْهَدُ

**وتَأَطَّرَ الرمحُ**: büküldü. **وإطارُ المُنْخُلِ**: onun ahşabı. **وإطارُ الحافِر**: kıllı olanı kuşatan şey. Ondan: **إطارُ الشَفَةِ**. Her şey bir şeyi kuşatırsa o, onun için bir **إطارٌ**dur. Bişr dedi:
وحَلَّ الحَيُّ حيُّ بَني سُبَيْعٍقُراضِبَةٌ ونَحْنُ لهم إطارُ

**والأُطْرَةُ** (ötre ile): okun temreninin birleşim yerine sarılan bağdır. Ondan şöyle dersin: **أَطَرْتُ السهم أَطْراً**. **والأُطْرَةُ** ayrıca: kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Recez söyleyen dedi:
قد أَصْلَحَتِْ قدْراً لها بأُطْرَهْ

**والأَطيرُ**: kuyruk. Denir ki: **أخذَني بأَطيرِ غيري**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

##### Türkçe

ط ر ( **وايء** )
**طرا** ، **طري** ، **طرو** ، **طرأ** ، **طير** ، **رطى** ، **ريط** ، **ورط** ، **وطر** ، **أطر** ، **أرط** ، **وطر** ، **طور** .
**طرا** **طرأ** : el-Ḥarrânî, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve muhakkak ki **طَرُوَ** **يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile).
Ve el-Leys dedi: **طَرِي** **يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة** (ile); ve pek az kullanılır; çünkü o, yeni meydana gelmiş (bir şey) değildir.
Dedi: ve **المطرَّاةُ** güzel kokudan bir türdür; dedim: **لِلألُوَّة** için: **مُطَراةٌ** denir; eğer güzel koku ile, yahut amber ile yahut başkasıyla **طُرِّيتْ** (koku sürülüp tazelenmiş) ise.
Ve el-Leys dedi: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Ve bazısı dedi: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve sözlerden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olmayan her şey—toprak, çakıl ve benzeri gibi—işte o **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم** **أَطْرأَ** **طَرْأً** ve **طُروءاً**; eğer onlara, bilmedikleri halde gelmiş isen.
Ve el-Leys dedi: **طَرَأ** falan bize; eğer uzak bir yerden ansızın üzerine çıkıp gelmiş ise; dedi: ve ondan **الطُرْآني** türemiştir.
Ve bazısı dedi: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin **الطُّرآني** ona nisbet edilir.
Ve Ebû Hâtim dedi: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ** yani belirdi ve onu tanımadık (sözünden); dedi: ve avam: **حمام طُورانيٌّ** der; ve o hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; eğer ondan olsaydı: **طَرْئيَّون** derdi; hemze râ’dan sonradır. Ona denildi: öyleyse manası nedir? Dedi: onların **الطَّور** beldelerinden olduğunu kastetti; yani Şam. Dedi: ( **طوريون** ) tıpkı el-ʿAccâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini kastetti. Denir: **أَطْرَى** falan, falanı; eğer onda olmayan şeyle onu övmüş ise.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أطرى** falan, falanı; eğer onda olmayan şeyle onu övmüş ise; ve ondan, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: ( **لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله** ) ; ve bu, onu onda olmayan şeyle övdüklerindendir; şöyle dediler: o, üçün üçüncüsüdür ve o, Allah’ın oğludur; ve onların şirk ve küfründen buna benzer şeyler.
ʿAmr, babasından: **أطْرَى**; eğer övgüde artırmış ise; ve falan, kendi nefsinden **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, üzerinde yemek yenilen şey için **الطِرِيّان**’dır; onu, yâ’nın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; ve **الطَّرِيُّ** yabancıdır; ve **وَطَرى** eğer gelmiş ise; ve **وطَرَى** eğer geçmiş ise; ve **وطَرَى** eğer yenilenmiş ise; ve **وأَطْرَى** eğer övgüde artırmış ise.
Ve başka bir yerde dedi: **طَرِيَ** **يَطْرى**; eğer yönelip gelmiş ise; ve **وطَرِيَ** **يَطرَى**; eğer geçmiş ise.
ʿAmr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani yabancıdır.
Ve denir: her şey için **أُطْرُوَانِيَّةٌ** vardır; yani gençlik.
Ebû ʿUbeyd, el-Aḥmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Ve Şemir dedi: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Ve el-Leys dedi: ona **الأُطْرِيةُ** denir; Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: ve bazısı elifi kesreler de **إطرية** der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim: doğru olan kesre ile **إِطرية**’dir; fetha ile okumak onlara göre lahn’dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ** **إطراءً**; ve onu bağladım ve onu koyulaştırdım: birdir.
**أطر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: Benî İsrail’in içine düştüğü mazalimleri ve günahları zikretti; sonra dedi: ( **لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً** ) .
Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr ve başkaları dedi: onun sözü: **تَأْطِروه**; “onu ona doğru eğdirirsiniz” der; ve her
şey ki onu bir şeye eğdirdin, muhakkak onu **أَطَرْتَه**; **تأطِرُه** **أَطْراً**.
Ṭarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti.
Ve el-Muġîra b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğer bükülmüş ise.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهم** **أَطْراً**; eğer **مجمع الفُوقِ** üzerine bir bağ sardın ise; ve o bağın adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهمَ** **أَطْراً**. Ve Ebû ʿUbeyd dedi: Ebû ʿAmr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Ve şu beyit okundu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ve Ebû Zeyd dedi: kadın **تَأَطَّرتِ** **تَأَطُّراً**; eğer evinde ayağa kalkmış ise. Ve şu beyit okundu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
Ve ʿUmer b. ʿAbdilʿAzîz’e bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi: onu, **الإطار** görünene kadar kısaltmandır.
Ebû ʿUbeyd dedi: **الإطار**; bıyığın kesim yeri ile dudak arasında, ağzı kuşatan, dışa çıkık kenardır. Ve aynı şekilde, bir şeyi kuşatan her şey, onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Ḥâzim dedi:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatanlarız.
Ve el-Leys dedi: **الإطار**; def’in çerçevesi ve eleğin çerçevesi, ve dudağın çerçevesi, ve evin çerçevesidir; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve şey **انأَطَرَ** **انْئِطاراً**; yani onu eğdirdin; böylece eğildi; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün; değnek gibi.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâʾ’dan: **الأطِيرُ** günahtır. Ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**; yani başkasının günahıyla (beni yakaladı).
Ve Miskîn ed-Dârimî dedi: **أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ** .
Ve el-Aṣmaʿî dedi: muhakkak ki aralarında **أَوَاصِرَ رَحم** ve **أَوَاطِرَ رحم** ve **عَوَاطِفَ رحم** vardır; bir manadadır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ʿUbeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir **طَفْطَفَةٌ**’dir; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağ gibidir.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التّأْطيرُ**; cariyenin bir zaman ana-babasının evinde kalıp evlenmemesidir.
**وطر** : el-Leys dedi: **الوَطَر**; sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Ve onun için, “**قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري**” yani ihtiyacımı (gördüm) sözlerinden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور** : Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ** ) (Mü’minûn: 20). **الطُّورُ** Arapların sözünde dağdır. Ve denildi: **سيناء** taşlardır. Ve denildi: o, yerin adıdır. Ve Araplar der: evde **طُورِيٌّ** yoktur ve **دُورِيٌّ** yoktur.
El-Leys dedi: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de (yoktur). Ve dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve **طُورِيُّون** dedi: yani vahşîlerdir; köylerden, vebadan ve helakten sakınarak uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o, Şam’da bir dağdır.
Ve Ebû ʿAmr dedi: **رجلٌ طُورِيٌ**; yani yabancıdır. Ve **حمام طُورِيٌّ**; eğer uzak bir beldeden gelmiş ise.
Ve el-Ferrâʾ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً** ) (Nûḥ: 14) dedi: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ve başkası dedi: (azze ve celle) görünüşlerin ve ahlâkın farklılığını kastetti.
Ve el-Leys dedi: **الطّوْرُ** defadır; der ki: **طَوْراً بعد طَوْرٍ**; yani defa sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani türlü hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyit okundu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**; yani sanki onun çevresinde dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aşmıştır; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (sefer)dir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve onun karşısında olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzeredir; yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı ile bir ip gördüm; yani onun boyu ile. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan, râ’nın kesresiyle **أَطورَيْه** ve **أطوَرِيه**’e ulaştı; yani onun en uç noktasına.
**طير** : el-Leys dedi: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; ve o, müennes bir cins ismidir; tekili **طائر**’dir. Ve pek az “dişi için” **طائرةٌ** derler. Ve Aḥmed b. Yaḥyâ dedi: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ʿUbeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp, tekil için **طَيْر** denmesini caiz gördü; ve onu **طُيور** üzerine cem etti; ve dedi: ve o güvenilirdir.
Ve el-Ferrâʾ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (İsrâ: 13) dedi: onun boynundaki **طائِره**; onun amelidir: eğer hayır ise hayır, eğer şer ise şer.
Ve Ebû Zeyd dedi: onun bedbahtlığıdır. El-Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den aktardı: **طائِره** ve **طَيْرَه** diye okunmuştur; ve ikisindeki mana: denildi: onun ameli, ve hayrı ve şerri; ve denildi: onun bedbahtlığı ve saadetidir.
Dedim: bunun hepsindeki asıl şudur: Allah Tebâreke ve Teâlâ, Âdem’i yarattığında, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi: onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini; ve onlardan itaat edeni, âsilerden; ve kendine zulmedeni, kendine bakan (kimse)den bildi; böylece onların hepsinden bildiğini yazdı; ve itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, âsi bildiği kimsenin şekavetine hükmetti; böylece bildiği her bir kimse için, yaratılışı sırasında varacağı şey oldu. İşte bu, onun sözü: ( **وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ** ) (yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu sırasında şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, yaptıkları şeyle onlara lâzım gelir; ve bu, Allah’ın onların varlığından önce bildiğine aykırı değildir). Ve Araplar der: yani ona oldu ve onun yanında oku çıktı: **أَطرتُ المالَ** ve onu kavim arasında **طَيَّرته**; böylece her birine payı uçup çıktı. Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbed’in mirasını varisleri arasında ve her pay sahibinin payını almasını anarak sözü; dedi ki:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: paylardır; ikisinden biri **شِرْكٌ**’tür. Ve onun sözü: **شفْعاً وَوِتْراً**; yani onlara taksim edildi: erkeğe, iki dişinin payı kadar. Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere kaldı.
Ve Allah (azze ve celle), Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk saymalarında dedi: ( **تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ** ) (Neml: 47). Onların sözü: **اطَّيّرنا**’nın manası: uğursuz saydık; ve aslı **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece onlara cevap verdi; Allah (azze ve celle) dedi: ( **أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ** ) (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; ve o, onların küfrüdür. Ve denildi: uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة** denildi; çünkü Arapların âdeti, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütüp kaldırma, ve sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzluk sayma, ve onları kaldırdıklarında sola yöneleni alma idi; böylece onunla ve fiilleriyle uğursuz saymalarından dolayı uğursuzluğu **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Allah (celle senâuhu), Resûlü’nün (sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle, onların bununla uğursuzluklarının bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber (aleyhi’s-salât ve’s-selâm) iyimserlik ederdi ve uğursuz saymazdı. Ve iyimserliğin aslı, hastanın işittiği güzel sözdür; ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ey bulan” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة** falın zıddıdır; bu haberde geldiği üzere. Ve Arapların fal ve **الطِّيَرة**’de mezhebi birdi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) falı sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Ve el-Leys dedi: denir: **طارَ الطائِر** **يَطير** **طيرَاناً**. Dedi: ve **التَّطايُرُ**; ayrılıp gitmektir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin misli **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: **استطارَ الغُبَارُ**; eğer havada yayılmış ise. Ve **استطار الفَجْرُ**; eğer ufukta onun ışığı yayılmış ise; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılan; ve onunla sabah namazının helâl olduğu; Allah Teâlâ’nın kitabında zikrettiği beyaz iplik olan; açık, belirgin doğru sabahtır. Amma lâm ile **الفجر المستطيل** ise, kurdun kuyruğuna benzetilen ince olandır; o, siyah ipliktir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; ve Araplar yanında o, yalancı sabahtır.
Ve el-Leys dedi: develerden erkek için: **هائجٌ** denir; ve köpek için: **مُسْتَطير**.
Ve başkası dedi: dişi köpek **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**; eğer erkeği istemiş ise. Bunu bana el-Münzirî, el-Ḥarrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Ṣâʿid el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını **استطار**; eğer onu kınından süratle çekmiş ise.
Ve Rüʾbe’nin zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve **استطار الصَّدْع** duvarda; eğer onda yayılmış ise. Ve **استطار البَرْق**; eğer göğün ufkunda yayılmış ise. Ve denir: falan **استُطِيرَ**; **يُستطارُ** **استطارةً**; o, **مُسْتَطارٌ**’dır; eğer korkutulmuş ise.
Ve ʿAntere dedi:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin, durgun olduklarında onlara denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Aslı şudur: **الطير** ancak ölü, sakin bir şey üzerine konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine misal vuruldu. Ve adama, öfkesi kabardığında denir: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره**. Ve **أرضٌ مَطارة**: kuşu çoktur.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **طائِر الله لا طائِرك** denir; ve **طَيْر الله** denmez.
Ve Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: onun şu sözü hakkında dedi:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi: **المنْدَلِيُّ** Hint ududur; ve **المُطَيَّرُ** **المُطَرَّى**’dır; böylece (harfleri) çevirdi. Ve başkası dedi: **المطيَّرُ**; yarılmış, kırılmış olandır.
Ve İbn Şümeyl dedi: falandan **أطْوَرَيهْ**’e ulaştım; yani onun işinde güç ve nihayete.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: ondan **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; bir manadadır.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْه**’ini bindi; yani onun iki ucunu.
**ورط** : el-Münzirî bana, el-Mufaḍḍal b. Seleme’den haber verdi: Arapların “falan **في وَرْطةٍ**’ya düştü” sözünde.
Ebû ʿAmr dedi: o, helâktir.
Ve şu beyit okundu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi: ve başkası dedi: **الورْطةُ** çamurdur; ve **الرَّدَعَةُ**; koyunların içine düştüğü, ondan kurtulamadığı yerdir. Denir: koyun **تَورَّطَتِ**; eğer **في ورْطة**’ya düşmüş ise. Sonra insanın içine düştüğü her şiddet için mesel oldu.
Ve el-Aṣmaʿî dedi: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, aşağı doğru inen bir çukurdur; ona düşene zor gelir.
Ve Ṭufeyl, develeri vasfederek dedi:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Ve Şemir dedi: denir: falan işte **تَوَرَّط**; ve onda **استَوْرَطَ**; eğer onda bocalamış da ondan çıkış ona kolay olmamış ise. Ve Vâʾil b. Ḥucr hadîsinde ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ona yazısında: ( **لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ** ). Ebû ʿUbeyd dedi: **الوِراطُ** aldatma ve hiledir. Dedi: ve denir: manası, “ayrı olan birleştirilmez ve birleşik olan ayrılmaz” sözü gibidir. Ve Şemir dedi: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi: ve İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynunda ipin (**الجَرِير**) **إيراط**’ından alınmıştır: ucunu onun halkasına koyduğunda, sonra onu çekip de deveyi boğacak olursun. Ve bazı Araplardan şu beyit okundu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemir dedi: ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِراط**; onu gizlemen ve onu dağıtmandır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemen ve yerini inkâr etmendir.
**ريط** : el-Leys ve başkası dedi: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**’tır. Dedim: **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط** : ve **ورطى**. İbnü’s-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: **الأرِيطُ**: erkeklerden kısır olandır. Ve şu beyit okundu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
El-Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ʿUbeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**; eğer **الأرْطَى** ile tabaklanmış ise. Dedim: **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı kalın, bükümlü (lifli)dir; çoğulu **الأراطَى**’dır. Bitme yeri kumlardır; onun kızıl kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece içindeki sütün tadı güzel olur. Ve el-Mubarrad dedi: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzeredir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki elif, dişillik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi: ve ilk elif asıldır.
Ve Ebû ʿUbeyd, el-İyâdî’nin bana okuttuğu şeyde, Şemir’den: yer **أَرْطَت**; eğer **الأَرْطَى** çıkarmış ise. Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أرْطَتْ** lahn’dır; ancak o, iki elif ile **آرَطَتْ**’tir; çünkü **الأرطى**’nın elifi asıldır.
Dedim: doğru olan, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
( **طرا** ) **اطرورى** : (Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: adamın karnı şiştiğinde: **اطْرَوْرَى** **اطْرِيراءً** denir. el-Aṣmaʿî dedi: ve **وحُبِطَ** onun benzeri; birdir. Ve el-İyâdî bana, Şemir’den haber verdi: **أطرورَى** tâ ile; onun ne olduğunu bilmiyorum? Dedi: ve o, benim yanımda zâ ile’dir. Dedim: Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **ظَرِي** adamın karnı **يَظْرَى**; eğer yumuşaklıktan kendini tutamaz ise. Dedim: doğru olan, Şemir’in dediği gibi zâ ile **اظْرَوْرَى**’dır.)
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemen ve yerini inkâr etmendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والطاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أطل) الهمزة والطاء واللام، أصلٌ واحد وكلمة واحدة، وهو الإطِلُ والإطْلُ، وهي الخاصرة؛ وجمعه آطال. وكذلك الأَيْطَل. قال امرؤ القيس:
له أيْطَلا ظبيٍ وساقا نَعامةٍ *** وإرْخاءُ سِرْحانٍ وتقريبُ تَتْفُلِ
وذا لا يُقاس عليه.
(أطم) الهمزة والطاء والميم، يدلّ على الحبس والإحاطة بالشيء، يقال للحصْنِ الأُطُم وجمعُهُ آطامٌ، قال امرؤ القيس:
وَتيْماءَ لم يَتْركْ بِها جِذعَ نَخلةٍ *** ولا أُطُماً إلاّ مَشِيداً بجَنْدلِ
ومن هذا الباب الأُطامُ([11]): احتباسُ البطن. والأطيمة: موقد النّار والجمع الأطائم. قال الأسْعر([12]):
في موقِفٍ ذَرِبِ الشّبَا وكأنّما  *** فيه الرجال على الأطائِمِ واللّظَى
(أطر) الهمزة والطاء والراء أصل واحد، وهو عطف الشيء على الشيء أو إحاطتُه به. قال أهلُ اللُّغة: كلُّ شيءٍ أحاط بشيءٍ فهو إطارٌ. ويقال لما حول الشَّفَة من حَرْفها إطار([13]). ويقال بنو فلانٍ إطارٌ لبني فلان، إذا حَلُّوا حَولَهم. قال بشر:
وحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيعٍ *** قُرَاضِبَةً ونحن لهمْ إطارُ([14])
ويقال أطَرْتُ العودَ، إذا عطفتَه، فهو مَأْطُورٌ. ومنه حديث النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "حتّى تأخذوا على يَدَيِ الظالم وتَأطِرُوه على الحقِّ أطْراً([15])، أي تعطفوه. ويقال أطَرْتُ القوسَ، إذا عطفتَها، قال طَرَفة:
كَأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يكُنفانها *** وأَطْرَ قِسِيٍّ تحتَ صُلْبٍ مؤيّدِ
ويقال للعَقَبة التي تجمع [الفُوق]([16]) أُطْرَةٌ، يقال منه أطَرْتُ السَّهم أَطْراً. وسمعت عليّ بن إبراهيم القطان يقول: سمعت ثعلباً يقول: التأطُّر التمكُّث. وقد شذّت من الباب كلمة واحدة، وهي الأَطِيرُ، وهو الذّنْب. يقال أخذني بأَطيرِ غيري، أي بذنْبه. وكذلك فسَّرُوا قول عبد الله بن سلمة:
وإنْ أكْبَرْ فلاَ بأطِيرِ إصْرٍ *** يُفَارِقُ عاتِقي ذَكَرٌ خَشِيبُ([17])
--------------ـــ
([11]) في الأصل "أطام".
([12]) البيت روي في اللسان (14: 285) منسوباً إلى الأفوه الأودي، وليس في ديوانه كما أنه ليس في قصيدة الأسعر التي على هذا الروي في الأصمعيات ص3.
([13]) وهو ما بين مقص الشارب والشفة.
([14]) يروى "قراضبة" بالفتح، جمع قرضوب وقرضاب وهو المحتاج، موقعه حال. وبالضم: بلد. انظر المفضليات (2: 141) طبع المعارف.
([15]) في الأصل: "على بيتي الظالم" صوابه من اللسان (5: 83).
([16]) التكملة من اللسان (5: 84). والفوق من السهم : مشق رأسه حيث يقع الوتر.
([17]) بأطير إصر، قسم بعهد وميثاق يحيط به ولا يخرج عنه، وهو قسم معترض بين النافي والمنفي. انظر المفضليات (1: 101).
ـ

##### Türkçe

(باب الهمزة والطاء وما بعدهما في الثلاثي)
(**أطل**) **الهمزة والطاء واللام**; tek bir asıl ve tek bir kelimedir; o da **الإطِلُ** ve **الإطْلُ**’dür; o, böğürdür; çoğulu **آطال**’dır. Aynı şekilde **الأَيْطَل**. İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir ceylanın böğrü ve bir devekuşunun iki bacağı vardır *** ve bir kurdun salıvermesi ve **تَتْفُلِ**’in yaklaştırması
Ve bu, üzerine kıyas edilmez.

(**أطم**) **الهمزة والطاء والميم**; hapsetmeye ve şey ile kuşatmaya delâlet eder. Kaleye **الأُطُم** denir; çoğulu **آطامٌ**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
Ve Teymâ’da onda bir hurma gövdesi bırakmadı *** ne de bir **أُطُماً**; ancak taşla sağlamlaştırılmış olarak
Ve bu bâbdan **الأُطامُ**([11]): karnın hapsolmasıdır. **الأطيمة**: ateşin ocağıdır; çoğulu **الأطائم**. **الأسْعر**([12]) dedi:
Keskin **الشّبَا**’lı bir durakta; sanki *** onda adamlar **الأطائِمِ** ve **اللّظَى** üzerindedir

(**أطر**) **الهمزة والطاء والراء** tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şeye bükmek yahut onu onunla kuşatmaktır. Dil ehli dedi: Her şey ki bir şeyi kuşatırsa o, **إطارٌ**’dır. Ve dudağın kenarından onun etrafında olana **إطار**([13]) denir. Ve “Falanın oğulları falanın oğullarına **إطارٌ**” denir; onların etraflarına kondukları zaman. Bişr dedi:
Ve mahalle, Benî Subey‘in mahallesi kondu *** **قُرَاضِبَةً**; ve biz onlara **إطارُ**([14])
Ve “**أطَرْتُ** değneği” denir; onu büktüğün zaman; o hâlde o, **مَأْطُورٌ**’dur. Ondan, Peygamber’in صلى الله عليه وآله وسلم hadisi: “Zâlimin iki eli üzerine tutuncaya ve onu hakka **تَأطِرُوه** **أطْراً**([15]) (ile) bükünceye kadar”; yani onu bükersiniz. Ve “**أطَرْتُ** yayı” denir; onu büktüğün zaman. Tarafe dedi:
Sanki bir kaybın iki sığınağı onu kuşatır *** ve sağlamlaştırılmış bir belin altında bükülmüş yaylar
Ve okun [**الفُوق**]([16])’unu toplayan çıkıntıya **أُطْرَةٌ** denir; ondan “**أطَرْتُ** oku **أَطْراً**” denir. Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’i şöyle derken işittim: **التأطُّر** bekleyip durmaktır. Ve bâbdan tek bir kelime şâz olmuştur; o da **الأَطِيرُ**’dür; o, kuyruktur. “Beni başkasının **أَطيرِ**’iyle yakaladı” denir; yani onun günahıyla. Aynı şekilde Abdullah b. Seleme’nin sözünü tefsir ettiler:
Ve eğer büyürsem, bir **أطِيرِ** **إصْرٍ** ile değil *** omzumdan ayrılan bir kuru erkek (odun) (ile)

--------------ـــ
([11]) Asılda “**أطام**”.
([12]) Beyit, Lisân’da (14: 285) **الأفوه الأودي**’ye nispet edilerek rivayet edilmiştir; onun divanında olmadığı gibi, **الأصمعيات**’ta s.3’te bu kafiye üzere olan **الأسعر** kasidesinde de değildir.
([13]) O, bıyığın kesildiği yer ile dudak arasındakidir.
([14]) “**قراضبة**” fetha ile rivayet edilir; **قرضوب** ve **قرضاب**’ın çoğuludur; o da muhtaçtır; mevkii hâl’dir. Ve damme ile: bir beldedir. **المفضليات** (2: 141) Ma‘ârif baskısına bak.
([15]) Asılda: “**على بيتي الظالم**”; doğrusu Lisân’dan (5: 83).
([16]) Tekmile Lisân’dan (5: 84). Ve **الفوق** oktandır: başının yarığı; kirişin düştüğü yer.
([17]) **بأطير إصر** ile: bir ahid ve mîsâk ile yemin; onunla kuşatır ve ondan çıkmaz; o, nefyeden ile nefyedilen arasında araya giren bir yemindir. **المفضليات** (1: 101)’e bak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ط ر
أطر العود أطر القوس إذا عطفه ورأيت في يده مأطورةً أي قوساً‏.‏
وتأطَّر القنا في ظهورهم وانأطر‏:‏ انثنى‏.‏
قال المغيرة بن حبناء‏:‏ وأنتم أناس تقمصـون مـن القنـا إذا مـار فـي أكتافكـم وتأطـرا وقال آخر‏:‏ نضرب بالسيف إذا الرمح انأطر وتأطرت المرأة‏:‏ تثنت في مشيها‏.‏
قال‏:‏ وتشتاقها جاراتها فيزرنها وتعتل عن إتيانهن فتعذر وإن هي لم تفصـد لهـن أتينهـا نواعم بيضاً مشيهن التأطر وقص شاربك حتى يبدو الإطـار وهـو مـا أحـاط بالشفـة وكـل محيـط بالشـيء فهـو إطـاره كإطار الدف وإطار المنخل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أطرت فلاناً على مودتك‏.‏
وبنو فلان إطار لبني فلان إذا حلوا حولهم‏.‏
قال بشر‏:‏ وحل الحي حي بني نمير قراضبة ونحن لهـم إطـار

##### Türkçe

أ ط ر
**أطر**: **العود**’u **أطر**; **القوس**’u **أطر**; onu büktüğü zaman. Ve onun elinde **مأطورةً** gördün; yani bir yay.
Ve **تأطَّر** **القنا** onların sırtlarında; ve **انأطر**: büküldü.
**المغيرة بن حبناء** dedi:
Ve siz, **القنا**’dan gömlek giyer gibi giyinen kimselersiniz; o, omuzlarınızda geçtiği zaman ve **تأطـرا**.
Ve bir başkası dedi:
Kılıçla vururuz; mızrak **انأطر** ettiği zaman.
Ve kadın **تأطرت**: yürüyüşünde kıvrıldı.
Dedi:
Komşuları onu özler de onu ziyaret ederler; o da onların gelişinden geri durur da mazur görülür. Ve eğer onlara kan aldırmazsa, ona gelirler; yumuşak huylu beyazlar; yürüyüşleri **التأطر**.
Ve bıyığını kısalt; ta ki **الإطـار** görünsün; o, dudağı kuşatan şeydir. Ve bir şeyi kuşatan her şey, onun **إطـاره**’dır; **إطار الدف** ve **إطار المنخل** gibi.
Ve mecazdan: Birini, senin sevgin üzere **أطرت**.
Ve falan oğulları, falan oğulları için **إطار**dır; onların çevresine kondukları zaman.
**بشر** dedi:
Ve **الحي** kondu; **بني نمير**’in **حي**’i; **قراضبة**; ve biz onlar için **إطـار**ız.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَطْرُ: عَطْفُ الشيءِ تَقْبِضُ على أَحَدِ طَرَفَيْهِ
فَتُعَوِّجُه؛ أَطَرَه يأْطِرُهُ ويأْطُرُه أَطراً فَانْأَطَرَ انْئِطاراً وأَطَّرَه فَتَأَطَّر: عطَفه فانعطف كالعُود تراه مستديراً إِذا جمعت بين طرفيه؛ قال أَبو النجم يصف فرساً:
كَبْداءُ قَعْشَاءُ على تَأْطِيرِها
وقال المغيرة بن حَبْنَاءَ التميمي:
وأَنْتُمْ أُناسٌ تَقْمِصُونَ من القَنا،
إِذا ما رَقَى أَكْتَافَكُمْ وتَأَطَّرا أَي إِذا انْثنى؛ وقال: تأَطَّرْنَ بالمِينَاءِ ثُمَّ جَزَعْنَه،
وقدْ لَحَّ مِنْ أَحْمالِهنَّ شُجُون
وفي الحديث عن النبي،
صلى الله عليه وسلم، أَنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إِسرائيل والمعاصي فقال: لا والذي نفسي بيده حتى تأْخذوا على يَدَي الظالم وتَأْطِرُوهُ على الحق أَطْراً؛ قال أَبو عمرو وغيره: قوله تَأْطِرُوه على الحق يقول تَعْطِفُوه عليه؛ قال ابن الأَثير: من غريب ما يحكى في هذا الحديث عن نفطويه أَنه قال: بالظاء المعجمة من باب ظأَر، ومنه الظِّئْرُ وهي المرضِعَة، وجَعَلَ الكلمة مقلوبةً فقدّم الهمزة على الظاء وكل شيء عطفته على شيء، فقد أَطَرْته تَأْطِرُهُ أَطْراً؛ قال طرفة يذكر ناقة وضلوعها: كأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يَكْنُفانِها،
وأَطْرَ قِسِيٍّ، تحتَ صُلْبٍ مُؤَبَّد
شبه انحناء الأَضلاع بما حُني مِن طرَفي القَوْس؛ وقال العجاج يصف الإِبل:
وباكَرَتْ ذَا جُمَّةٍ نَمِيرا،
لا آجِنَ الماءِ ولا مَأْطُورا
وعَايَنَتْ أَعْيُنُها تامُورَا،
يُطِيرُ عَنْ أَكتافِها القَتِيرا
قال: المأْطور البئر التي قد ضَغَطَتْها بئر إِلى جنبها. قال: تَامُورٌ جُبَيْل صَغير. والقَتِيرُ: ما تطاير من أَوْبارِها، يَطِيرُ مِنْ شِدَّة المزاحَمَة. وإِذا كان حالُ البِئر سَهْلاً طُوي بالشجر لئلا ينهدم، فهو مأْطور. وتَأَطَّرَ الرُّمحُ: تَثَنَّى؛ ومنه في صفة آدم، عليه السلام: أَنه كان طُوالاً فَأَطَرَ اللهُ منه أَي ثَنَاه وقَصَّره ونَقَصَ من طُوله. يقال: أَطَرْتُ الشيء فَانْأَطَرَ وتَأَطَّرَ أَي انْثَنَى. وفي حديث ابن مسعود: أَتاه زياد
بن عَديّ فأَطَرَه إِلى الأَرض أَي عَطَفَه؛ ويروى: وَطَدَه، وقد تقدّم. وأَطْرُ القَوْسِ والسَّحاب: مُنحناهُما، سمي بالمصدر؛ قال: وهاتِفَةٍ، لأَطْرَيْها حَفِيفٌ،
وزُرْقٌ، في مُرَكَّبَةٍ، دِقاقُ
ثنَّاه وإن كان مصدراً لأَنه جعله كالاسم. أَبو زيد: أَطَرْتُ القَوْسَ آطِرُها أَطْراً إِذا حَنَيْتَها.
والأَطْرُ: كالاعْوِجاج تراه في السحاب؛ وقال الهذلي:
أَطْرُ السَّحاب بها بياض المِجْدَلِ
قال: وهو مصدر في معنى مفعول. وتَأَطَّرَ بالمكان: تَحَبَّسَ. وتَأَطَّرَتِ المرأَةُ تَأَطُّراً: لزمت بيتها وأَقامت فيه؛ قال عمر بن أَبي ربيعة:تَأَطَّرْنَ حَتى قُلْنَ: لَسْنَ بَوارِحاً،
وذُبْنَ كما ذابَ السَّدِيفُ المُسَرْهَدُ
والمأْطورة: العُلْبَة يُؤْطَرُ لرأْسها عُودٌ ويُدارُ ثم يُلْبَسُ شَفَتَها، وربما ثُنِيَ على العود المأْطور أَطرافُ جلد العلبة فَتَجِفُّ عليه؛ قال الشاعر:
وأَوْرَثَكَ الرَّاعِي عُبَيْدٌ هِرَاوَةً،
ومَأْطُورَةً فَوْقَ السَّوِيَّةِ مِنْ جِلدِ
قال: والسوية مرْكبٌ من مراكب النساء. وقال ابن الأَعرابي: التأْطير أَن تبقى الجارية زماناً في بيت أَبويها لا تتزوَّج.
والأُطْرَةُ: ما أَحاط بالظُّفُرِ من اللحم، والجمعُ أُطَرٌ وإِطارٌ؛ وكُلُّ ما أَحاط بشيء، فَهُوَ لَهُ أُطْرَةٌ وإِطارٌ. وإِطارُ الشَّفَةِ: ما يَفْصِلُ بينها وبين شعرات الشارب، وهما إِطارانِ. وسئل عمر ابن عبد العزيز عن السُّنَّة في قص الشارب، فقال: نَقُصُّهُ حتى يَبْدُوَ الإِطارُ. قال أَبو عبيد: الإِطارُ الحَيْدُ الشاخص ما بين مَقَصِّ الشارب والشفة المختلطُ بالفم؛ قال ابن الأَثير: يعني حرف الشفة الأَعلى الذي يحول بين منابت الشعر والشفة. وإِطارُ الذَّكَرِ وأُطْرَتُه: حَرْفُ حُوقِه. وإِطارُ السَّهْم وأُطْرتُه: عَقَبَةٌ تُلْوى عليه، وقيل: هي العَقَبَةُ التي تَجْمَعُ الفُوقَ. وأَطَرَه يَأْطِرُهُ أَطْراً: عمل له إِطاراً ولَفَّ على مَجْمَعِ الفُوقِ عَقَبَةً. والأُطْرَةُ، بالضم: العَقَبَةُ التي تُلَفُّ على مجمع الفُوقِ. وإِطارُ البيتِ: كالمِنطَقَة حَوله. والإِطارُ: قُضْبانُ الكرم تُلْوى للتعريش. والإِطارُ: الحلقة من الناس لإِحاطتهم بما حَلَّقُوا به؛ قال بشر بن أَبي خازم:
وحَلَّ الحَيُّ، حَيُّ بني سُبَيْعٍ،
قُراضِبَةً، ونَحْنُ لَهم إِطارُ
أَي ونحن مُحْدِقُون بهم. والأُطْرَةُ: طَرَفُ الأَبْهَرِ في رأْس الحَجَبَةِ إِلى منتهى الخاصرة، وقيل: هي من الفرس طَرَفُ الأَبْهَرِ. أَبو عبيدة: الأُطْرَةُ طَفِطَفَة غليظة كأَنها عَصَبَةٌ مركبة في رأْس الحَجَبَةِ وضِلَعِ الخَلْفِ، وعند ضِلَعِ الخَلْفِ تَبِينُ الأُطْرَةُ، ويستحب للفرس تَشنُّجُ أُطْرتِهِ؛ وقوله:
كأَنَّ عَراقِيبَ القَطا أُطُرٌ لهَا،
حَدِيثٌ نَواحِيها بِوَقْعٍ وصُلَّبِ
يصف النِّصَالَ. والأُطُرُ على الفُوقِ: مثل الرِّصافِ على الأَرْعاظِ. الليث: والإِطارُ إِطارُ الدُّفّ. وإِطارْ المُنْخُلِ: خَشَبُهُ. وإِطارُ الحافر: ما أَحاط بالأَشْعَرِ، وكلُّ شيء أَحاط بشيء، فهو إِطارٌ له؛ ومنه صفة شعر عليّ: إِنما كان له إِطارٌ أَي شعر محيط برأْسه ووسطُه أَصلَعُ. وأُطْرَة الرَّمْلِ: كُفَّتُه.
والأَطِيرُ: الذَّنْبُ، وقيل: هو الكلام والشرّ يجيء من بعيد، وقيل: إِنما سمي بذلك لإِحاطته بالعُنُق. ويقال في المثل: أَخَذَني بأَطِيرِ غيري؛ وقال مسكين الدارمي:
أَبَصَّرْتَني بأَطِير الرِّجال،
وكلَّفْتَني ما يَقُولُ البَشَرْ؟
وقال الأَصمعي: إِن بينهم لاَّواصِرَ رَحِمٍ وأَواطِرَ رَحِمٍ وعَواطِفَ رَحِمٍ بمعنى واحد؛ الواحدة آصِرةٌ وآطِرَةٌ.
وفي حديث عليّ: فَأَطَرْتُها بين نسائي أَي شققتها وقسمتها بينهنُّ، وقيل: هو من قولهم طار له في القسمة كذا أَي وقع في حصته، فيكون من فصل الطاء لا الهمزة.
والأُطْرَة: أَن يُؤخذ رمادٌ ودَمٌ يُلْطَخ به كَسْرُ القِدْرِ ويصلح؛ قال:
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ،
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدَةً وفِدْرَهْ

##### Türkçe

**الأَطْرُ**: şeyin bükülmesi; iki ucundan birine tutunup onu eğriltmendir; **أَطَرَه** onu **يَأْطِرُهُ** ve **يَأْطُرُه** **أَطْراً** (büküp eğriltti), böylece **فَانْأَطَرَ** **انْئِطاراً** (büküldü) ve **أَطَّرَه** böylece **فَتَأَطَّر**: onu büktü, böylece o da büküldü; değnek gibi, iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün;
Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
كَبْداءُ قَعْشَاءُ على تَأْطِيرِها
Ve el-Muğîre b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi:
وأَنْتُمْ أُناسٌ تَقْمِصُونَ من القَنا،
إِذا ما رَقَى أَكْتَافَكُمْ وتَأَطَّرا أَي إِذا انْثنى؛ ve dedi ki:
تأَطَّرْنَ بالمِينَاءِ ثُمَّ جَزَعْنَه،
وقدْ لَحَّ مِنْ أَحْمالِهنَّ شُجُون
Ve hadiste Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, İsrailoğullarının içine düştükleri mazalimleri ve günahları zikrettiği rivayet edilmiştir; şöyle dedi: “Hayır; nefsim elinde olan (Allah)a yemin olsun ki, zalimin elinden tutuncaya ve onu hakka doğru **تَأْطِرُوهُ** **أَطْراً** (büküp zorlayıncaya) kadar (olmaz)”; Ebû Amr ve başkaları dedi ki: onun “**تَأْطِرُوه** على الحق” sözü “onu ona doğru **تَعْطِفُوه** (eğip çevirirsiniz)” demektir; İbnü’l-Esîr dedi ki: bu hadiste anlatılan garip şeylerdendir: Neftaveyh’ten, onun “**بالظاء المعجمة**” ile, **ظأَر** bâbından olduğunu söylediği rivayet edilir; ondan da **الظِّئْرُ** gelir ki o sütannedir; kelimeyi ters çevrilmiş yaptı; hemzeyi **الظاء**’ın önüne aldı; sen her neyi bir şeye büküp çevirirsen, onu **أَطَرْته** **تَأْطِرُهُ** **أَطْراً** (bükmüşsündür); Ṭarafe bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يَكْنُفانِها،
وأَطْرَ قِسِيٍّ، تحتَ صُلْبٍ مُؤَبَّد
Kaburgaların eğriliğini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti; ve el-ʿAccâc develeri vasfederek dedi:
وباكَرَتْ ذَا جُمَّةٍ نَمِيرا،
لا آجِنَ الماءِ ولا مَأْطُورا
وعَايَنَتْ أَعْيُنُها تامُورَا،
يُطِيرُ عَنْ أَكتافِها القَتِيرا
Dedi ki: **المأْطور** yanındaki bir kuyunun sıkıştırdığı kuyudur. Dedi ki: **تَامُورٌ** küçük bir tepeciktir. Ve **القَتِيرُ**: yünlerinden sıçrayan şeydir; şiddetli sıkışmadan dolayı uçar. Kuyunun hâli yumuşak olursa, yıkılmasın diye ağaçla örülür; o da **مأْطور**dur. Ve **تَأَطَّرَ الرُّمحُ**: büküldü; ondan, Âdem’in, aleyhisselâm, sıfatında: onun uzun boylu olduğu, sonra Allah’ın ondan **فَأَطَرَ** ettiği, yani onu büktüğü, kısalttığı ve boyundan eksilttiği (rivayet edilir). Denir ki: **أَطَرْتُ** الشيء **فَانْأَطَرَ** ve **تَأَطَّرَ** yani büküldü. Ve İbn Mesʿûd hadîsinde: Ziyâd b. ʿAdiyy ona geldi de onu **فَأَطَرَه** yere doğru, yani onu büktü; şöyle de rivayet edilir: **وَطَدَه**; daha önce geçti.
Ve **أَطْرُ القَوْسِ** ve **السَّحاب**: ikisinin eğriliğidir; masdar ile adlandırıldı; dedi ki:
وهاتِفَةٍ، لأَطْرَيْها حَفِيفٌ،
وزُرْقٌ، في مُرَكَّبَةٍ، دِقاقُ
Onu ikiye katladı; masdar olduğu hâlde, çünkü onu isim gibi yaptı. Ebû Zeyd: **أَطَرْتُ القَوْسَ** **آطِرُها** **أَطْراً**: onu büktüğünde.
Ve **الأَطْرُ**: bulutta gördüğün eğrilik gibidir; el-Hüzelî dedi:
أَطْرُ السَّحاب بها بياض المِجْدَلِ
Dedi ki: o, mef‘ûl mânasında bir masdardır. Ve **تَأَطَّرَ بالمكان**: hapsedildi. Ve **تَأَطَّرَتِ المرأَةُ** **تَأَطُّراً**: evine yapıştı ve onda ikamet etti; ʿUmer b. Ebî Rebîʿa dedi:
تَأَطَّرْنَ حَتى قُلْنَ: لَسْنَ بَوارِحاً،
وذُبْنَ كما ذابَ السَّدِيفُ المُسَرْهَدُ
Ve **المأْطورة**: başı için bir değnek **يُؤْطَرُ** (çember yapılır), döndürülür, sonra onun dudağına giydirilen kutudur; bazen de **العود المأْطور** üzerine kutunun derisinin uçları bükülür de onun üzerinde kurur; şair dedi:
وأَوْرَثَكَ الرَّاعِي عُبَيْدٌ هِرَاوَةً،
ومَأْطُورَةً فَوْقَ السَّوِيَّةِ مِنْ جِلدِ
Dedi ki: **السوية** kadınların bineklerinden bir binektir. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التأْطير** cariyenin ana-babasının evinde evlenmeden bir zaman kalmasıdır.
Ve **الأُطْرَةُ**: tırnağı çevreleyen et; çoğulu **أُطَرٌ** ve **إِطارٌ**dur;
ve her ne bir şeyi kuşatırsa, o onun için **أُطْرَةٌ** ve **إِطارٌ**dır. Ve **إِطارُ الشَّفَةِ**: dudak ile bıyık kılları arasını ayıran şeydir; ikisi iki **إِطار**dır. Ve ʿUmer b. ʿAbdülʿazîz’e bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi ki: “**الإِطارُ** görünene kadar onu kısaltırız.” Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الإِطارُ** bıyığın kesildiği yer ile dudak arasında, ağızla karışık olan, dışa çıkık çıkıntıdır; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani, kıl bitim yerleri ile dudak arasında engel olan üst dudağın kenarıdır. Ve **إِطارُ الذَّكَرِ** ve onun **أُطْرَتُه**: onun **حُوق**unun kenarıdır.
Ve **إِطارُ السَّهْم** ve onun **أُطْرتُه**: üzerine bükülen bir sinirdir; ve denildi ki: o, **الفُوق**u toplayan sinirdir. Ve **أَطَرَه** **يَأْطِرُهُ** **أَطْراً**: ona bir **إِطار** yaptı ve **مَجْمَعِ الفُوقِ** üzerine bir sinir sardı. Ve **الأُطْرَةُ** (ötreli): **مَجْمَعِ الفُوقِ** üzerine sarılan sinirdir. Ve **إِطارُ البيتِ**: etrafındaki kuşak gibidir. Ve **الإِطارُ**: asma çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve **الإِطارُ**: insanların, çevreledikleri şeyi kuşatmalarından dolayı, insanlardan halka; Bişr b. Ebî Ḫâzim dedi:
وحَلَّ الحَيُّ، حَيُّ بني سُبَيْعٍ،
قُراضِبَةً، ونَحْنُ لَهم إِطارُ
Yani biz onları çepeçevre kuşatanlarız. Ve **الأُطْرَةُ**: **الحَجَبَة** başındaki **الأَبْهَر** ucundan böğrün sonuna kadardır; ve denildi ki: atta **الأَبْهَر**in ucudur. Ebû ʿUbeyde: **الأُطْرَةُ** kalın bir **طَفِطَفَة**dir; sanki **الحَجَبَة** başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir sinir bağıdır; arka kaburga yanında **الأُطْرَةُ** belirir; at için **أُطْرتِهِ**nin kasılması beğenilir; ve onun sözü:
كأَنَّ عَراقِيبَ القَطا أُطُرٌ لهَا،
حَدِيثٌ نَواحِيها بِوَقْعٍ وصُلَّبِ
**النِّصَالَ**ı vasfeder. Ve **الأُطُرُ** **على الفُوقِ**: **الأَرْعاظِ** üzerindeki **الرِّصافِ** gibidir.
el-Leys: ve **الإِطارُ** def’in **إِطارُ**udur. Ve **إِطارْ المُنْخُلِ**: onun tahtasıdır. Ve **إِطارُ الحافر**: **الأَشْعَرِ**i kuşatan şeydir; ve her şey bir şeyi kuşatırsa, o onun **إِطارٌ**udur; ondan, Ali’nin saçının sıfatı: ona ancak bir **إِطارٌ** vardı, yani başını kuşatan saç vardı, ortası ise kel idi. Ve **أُطْرَة الرَّمْلِ**: onun kenarıdır.
Ve **الأَطِيرُ**: kuyruktur; ve denildi ki: uzaktan gelen söz ve şerdir; ve denildi ki: ancak boynu kuşatmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve meselde denir: “Beni başkasının **أَطِيرِ**iyle yakaladı”; ve Miskîn ed-Dârimî dedi:
أَبَصَّرْتَني بأَطِير الرِّجال،
وكلَّفْتَني ما يَقُولُ البَشَرْ؟
Ve el-Asmaʿî dedi: aralarında **لاَّواصِرَ رَحِمٍ** ve **أَواطِرَ رَحِمٍ** ve **عَواطِفَ رَحِمٍ** vardır; tek mânadadır; bir tanesi **آصِرةٌ** ve **آطِرَةٌ**dır.
Ve Ali hadîsinde: “Onu kadınlarım arasında **فَأَطَرْتُها**” yani onu yarıp aralarında paylaştırdım; ve denildi ki: bu, “taksimde ona şu uçtu” sözündendir; yani onun hissesine düştü; böylece **الطاء** faslından olur, hemzeden değil.
Ve **الأُطْرَة**: bir kül ve kan alınmasıdır; onunla tencerenin kırığı sıvanır ve onarılır;
dedi ki:
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ،
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدَةً وفِدْرَهْ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأطر، بفتح فسكون: عطف الشيء، تقبض على أحد طرفيه فتعوجه، وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل والمعاصي فقال:  لا والذي نفسي بيده حتى تأخذوا على يدي الظالم وتأطروه على الحق أطرا  .
 قال أبو عمرو: أي تعطفوه عليه، قال ابن الأثير: ومن غريب ما يحكى في هذا الحديث عن نفطويه أنه قال بالظاء المعجمة، وجعل الكلمة مقلوبة، فقدم الهمزة على الظاء، وكل شيء عطفته على شيء فقد أطرته تأطره أطرا.
 الأطر: أن تجعل للسهم أطرة، بالضم، وفي النسخ: للشيء بدل السهم، وستأتي الأطرة. والفعل كضرب ونصر، يقال: أطره يأطره أطرا فانأطر انئطارا، كالتأطير فيهما، يقال: أطره فتأطر: عطفه فانعطف، كالعود تراه مستديرا، إذا جمعت بين طرفيه، قال أبو النجم يصف فرسا:
  كبداء قعساء على تأطيرها. وقال المغيرة بن حبناء التميمي:
  وأنتم أناس تقمصون من القنا                      إذا ما رقى أكتافكم وتأطرا. أي إذا انثنى، وقال:
  تأطرن بالميناء ثم جزعـنـه                      وقد لح من أحمالهن شجون. الأطر: منحنى القوس، والسحاب، سمي بالمصدر، قال:
  وهاتفة لأطريها حفـيف                      وزرق في مركبة دقاق. ثناه وإن كان مصدرا، لأنه جعله كالاسم. وقال ابو زيد: أطرت القوس آطرها أطرا، إذا حنيتها، وقال الهذلي:
  أطر السحاب بها بياض المجدل. قال السكري: الأطر كالاعوجاج تراه في السحاب، قال: وهو مصدر في معنى مفعول، وقال طرفة يذكر ناقة وضلوعها:
  كأن كناسى ضالة يكنفانـهـا                      وأطر قسي تحت صلب مؤبد. شبه انحناء الأضلاع بما حني من طرفي القوس.
 والأطر: اتخاذ الإطار للبيت، وهو أي إطار البيت كالمنطقة حوله، لإحاطته به.

  والأطير: كأمير: الذنب، ويقال في المثل: أخذني بأطير غيري، أي بذنب غيري، وقال مسكين الدارمي:
  أبصرتني بأطير الرجال                      وكلفتني ما يقول البشر. الأطير: الضيق، كأنه لإحاطته. وقيل: هو الكلام والشر يأتي من بعيد، وقيل: إنما سمي بذلك لإحاطته بالعنق. والأطرة من السهم، بالضم: العقبة التي تلف على مجمع الفوق، وقد أطره يأطره، إذا عمل له أطرة ولف على مجمع الفوق عقبة.
 الأطرة: حرف الذكر، كالإطار، فيهما، أي ككتاب يقال: إطار السهم وأطرته، وإطار الذكر وأطرته: حرف حوقه. الأطرة: ما أحاط بالظفر من اللحم. والجمع أطر وإطار.
 الأطرة من الفرس: طرف الأبهر في رأس الحجبة إلى منتهى الخاصرة. وعن أبي عبيدة: الأطرة طفطفة غليظة كأنها عصبة مركبة في رأس الحجبة، ويستحب للفرس تشنج أطرته.
 الأطرة: أن يؤخذ رماد ودم خليط يلطخ به كسر القدر ويصلح، قال:
  قد أصلحت قدرا لها بأطره                      وأطعمت كريدة وفـدره. والإطار، ككتاب: الحلق من الناس، لإحاطتهم بما حلقوا به، قال بشر بن أبي خازم:
  وحل الحي حي بني سبيع                      قراضبة ونحن لهم إطار. أي ونحن محدقون بهم. وفي الأساس: ومن المجاز: هم إطار، لبني فلان: حلوا حولهم. والإطار: قضبان الكرم تلتوي، كذا في النسخ، وفي بعض الأصول: تلوي للتعريش.
 الإطار: ما يفصل بين الشفة وبين شعرات الشارب، وهما إطاران، وسئل عمر بن عبد العزيز عن السنة في قص الشارب، فقال تقصه حتى يبدو الإطار. وقال أبو عبيد: الإطار: الحيد الشاخص ما بين مقص الشارب والشفة، المختلط بالفم، قال ابن الأثير: يعني حرف الشفة الأعلى الذي يحول بين منابت الشعر والشفة. الإطار: خشب المنخل، لاستدارته. وكل ما أحاط بشيء فهو له أطرة وإطار، كإطار الدف، وإطار الحافر، وهو ما أحاط بالأشعر، ومنه صفة شعر علي، كرم الله وجهه: إنما كان له إطار، أي شعر محيط برأسه ووسطه أصلع. وتأطر بالمكان: تحبس.
 تأطر الرمح: تثنى، ويقال: تأطر القنا في ظهورهم، ومنه في صفة آدم عليه السلام: أنه كان طوالا فأطر الله منه، أي ثناه وقصره ونقص من طوله، يقال: أطرت الشيء فانأطر وتاطر، أي انثنى. تأطرت المرأة: أقامت في بيتها ولزمته، قال عمر بن أبي ربيعة:
  تأطرن حتى قلن لسن بـوارحـا                      وذبن كما ذاب السديف المسرهد. تأطر الشيء: اعوج وانثنى، كانأطر انئطارا.
 عن ابن الأعرابي: التأطير أن تبقى الجارية في بيت أبويها زمانا لا تتزوج.
 والمأطور: البئر التي ضغطتها بجنبها بئر أخرى، قال العجاج يصف الإبل:
  وباكرت ذا جمة نـمـيرا                      لا آجن الماء ولا مأطورا. المأطور: الماء يكون في السهل فيطوي بالشجر مخافة الانهيار والانهدام.
 المأطورة، بهاء: العلبة يؤطر لرأسها عويد ويدار، ثم يلبس شفتها وربما ثنى على العود المأطور أطراف جلد العلبة فتجف عليه، قال الشاعر:
  وأورثك الراعي عبـيد هـراوة                      ومأطورة فوق السوية من جلد. قال: والسوية: مركب من مراكب النساء. وأطريرة، بفتح الهمزة والراءين: د، بالمغرب.
 ومما يستدرك عليه: وفي يده مأطورة: قوس. قال أبو زيد: أطرت القوس أطرا، إذا حنيتها.

  وتأطرت: تثنت في مشيتها، كما في الأساس. وأطرة الرمل: كفته. وقال الأصمعي: إن بينهم لأواصر رحم، وأواطر رحم، وعواطف رحم، بمعنى واحد، الواحدة آصرة وآطرة.
 وفي حديث علي، كرم الله وجهه:  فأطرتها بين نسائي  ، أي شققتها وقسمتها بينهن، وقيل: هو من قولهم: طار له في القسمة كذا، أي وقع في حصته، فيكون من فصل الطاء لا الهمزة.
 ومن المجاز: أطرت فلانا على مودتك.
 والأطرة، بالضم: طفطفة غليظة، كأنها عصبة مركبة في رأس الحجبة وضلع الخلف، وعند ضلع الخلف تبين الأطرة، قاله أبو عبيدة.

##### Türkçe

**الأطر**، فتحalı sonra sükûn ile: bir şeyi bükmek; onun iki ucundan birine tutunup onu eğersin. Hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den, Benî İsrâîl’in içine düştüğü zulümleri ve günahları zikredip şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hayır; nefsi elinde olana yemin ederim ki, zalimin elinden tutup onu hakka doğru **تأطروه** **أطرا** (büküp zorlayıncaya) kadar (olmaz).”

Ebû Amr dedi: Yani onu ona doğru bükersiniz. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadiste anlatılan garip şeylerdendir ki, Neftaveyh’in, **بالظاء المعجمة** ile (yani **الظاء** ile) dediği ve kelimeyi ters çevrilmiş kıldığı; böylece hemzeyi **الظاء**’ın önüne aldığı (rivayet edilir). Bir şeyi bir şeye doğru büktüğün her şeyde onu **أطرته**; **تأطره** **أطرا** (bükersin).

**الأطر**: oka **أطرة** yapmandır; (bu) zamme iledir. Nüshalarda: ok yerine “şey için” (lafzı vardır); **الأطرة** gelecektir. Fiil, **ضرب** ve **نصر** gibi (çekilir); denir ki: **أطره** **يأطره** **أطرا**; sonra **فانأطر** **انئطارا**; ikisinde de **كالتأطير** gibidir. Denir ki: **أطره** **فتأطر**: onu büktü de o da büküldü; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görmen gibi, değnek gibi. Ebû’n-Necm bir atı vasfederken dedi ki:

**كبداء قعساء على تأطيرها**.
Muğîre b. Hubnâ et-Temîmî dedi ki:

**وأنتم أناس تقمصون من القنا                      إذا ما رقى أكتافكم وتأطرا**.
Yani: büküldüğü zaman. Ve dedi ki:

**تأطرن بالميناء ثم جزعـنـه                      وقد لح من أحمالهن شجون**.
**الأطر**: yayın eğriliğidir; ve buluttur; masdar ile isimlendirilmiştir. Dedi ki:

**وهاتفة لأطريها حفـيف                      وزرق في مركبة دقاق**.
Onu “bükülme” diye ikiledi; her ne kadar masdar ise de, çünkü onu isim gibi kıldı. Ebû Zeyd dedi: **أطرت القوس** **آطرها** **أطرا**: onu büktüğün zaman. Hüzeylî dedi ki:

**أطر السحاب بها بياض المجدل**.
Sükkerî dedi: **الأطر** bulutta gördüğün eğrilik gibidir. Dedi ki: O, mef‘ûl manasında masdardır. Tarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını zikrederek dedi ki:

**كأن كناسى ضالة يكنفانـهـا                      وأطر قسي تحت صلب مؤبد**.
Kaburgaların eğriliğini, yayın iki ucundan bükülmüş olana benzetti.

Ve **الأطر**: ev için **الإطار** edinmektir; o da, evi kuşattığı için, onun etrafındaki kuşak gibi, yani evin çerçevesidir.

Ve **الأطير**: **أمير** gibi: günah. Meselde denir: “Beni başkasının **أطير**’i ile yakaladı”; yani başkasının günahı ile. Miskîn ed-Dârimî dedi ki:

**أبصرتني بأطير الرجال                      وكلفتني ما يقول البشر**.
**الأطير**: darlıktır; sanki kuşatması sebebiyledir. Ve denildi ki: O, uzaktan gelen söz ve şerdir. Ve denildi ki: Ancak boynu kuşatması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **الأطرة** oktandır; zamme ile: **الفوق**’un birleştiği yere sarılan düğümdür; **أطره** **يأطره**: ona **أطرة** yaptığı ve **الفوق**’un birleştiği yere bir düğüm sardığı zaman.

**الأطرة**: erkeklik uzvunun kenarıdır; ikisinde de **الإطار** gibi. Yani **كتاب** gibi (vezinde) denir: okun **إطار**’ı ve onun **أطرته**’si; ve erkeklik uzvunun **إطار**’ı ve onun **أطرته**’si: etrafındaki kenar. **الأطرة**: tırnağı kuşatan ettir. Çoğulu: **أطر** ve **إطار**.

Attan **الأطرة**: **الأبهر**’in, **الحجبة** başındaki ucundan böğrün sonuna kadardır. Ebû Ubeyde’den: **الأطرة** kalın bir çıkıntıdır; sanki **الحجبة** başına yerleştirilmiş bir bağ gibidir. Ata **أطرة**’sinin kasılması müstehaptır.

**الأطرة**: kül ve karışık kan alınması; bununla tencerenin kırığı sıvanır ve düzeltilir. Dedi ki:

**قد أصلحت قدرا لها بأطره                      وأطعمت كريدة وفـدره**.
Ve **الإطار**; **كتاب** gibi: insanlardan halka; çevreledikleri şeyi kuşattıkları için. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:

**وحل الحي حي بني سبيع                      قراضبة ونحن لهم إطار**.
Yani: biz onları çepeçevre kuşatmışız. **الأساس**’ta: Mecazdan olarak: “Onlar, falan oğullarına **إطار**’dır”; yani onların etrafına indiler. Ve **الإطار**: asma çubukları kıvrılır; nüshalarda böyle. Bazı asıllarda: çardak yapmak için kıvrılır.

**الإطار**: dudak ile bıyık kılları arasını ayıran şeydir; ikisi iki **إطار**’dır. Ömer b. Abdülazîz’e bıyık kesmede sünnet soruldu; “**الإطار** görünene kadar kesersin” dedi. Ebû Ubeyd dedi: **الإطار**: bıyığın kesildiği yer ile dudak arasındaki, ağızla karışık, çıkıntılı kenardır. İbnü’l-Esîr dedi: Yani kılların bitiş yerleri ile dudak arasında engel olan üst dudağın kenarıdır. **الإطار**: eleğin tahtasıdır; yuvarlaklığı sebebiyle. Bir şeyi kuşatan her şey, onun için **أطرة** ve **إطار**’dır; def çerçevesi gibi ve **الحافر**’in çerçevesi gibi; o da kıllı olanı kuşatan şeydir. Ondandır: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, saçının vasfı: “Onun ancak bir **إطار**’ı vardı”; yani başını kuşatan saç, ortası kel. Ve **تأطر بالمكان**: hapsedilmek.

**تأطر الرمح**: büküldü. Ve denir: **تأطر القنا** onların sırtlarında (büküldü). Ondandır: Âdem عليه السلام’in vasfında: onun uzun boylu olduğu, sonra Allah’ın ondan **فأطر الله منه**; yani onu büktü, kısalttı ve boyundan eksiltti. Denir: **أطرت** şeyi, sonra **فانأطر** ve **تاطر**; yani büküldü. Kadın **تأطرت**: evinde kaldı ve ona yapıştı. Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:

**تأطرن حتى قلن لسن بـوارحـا                      وذبن كما ذاب السديف المسرهد**.
Şey **تأطر**: eğrildi ve büküldü; **كانأطر** **انئطارا** gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **التأطير** cariyenin, evlenmeden, ana-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.

Ve **المأطور**: yanına başka bir kuyu baskı yaptığı kuyu. A‘câc develeri vasfederek dedi ki:

**وباكرت ذا جمة نـمـيرا                      لا آجن الماء ولا مأطورا**.
**المأطور**: düz yerde bulunan sudur; çökme ve yıkılma korkusuyla ağaçla sarılır.

**المأطورة**; **هاء** ile: başına küçük bir çubuk çerçeve yapılan ve döndürülen kutudur; sonra onun dudağı giydirilir; bazen de çerçevelenmiş çubuğun üzerine kutunun derisinin uçları bükülür de onun üzerinde kurur. Şair dedi ki:

**وأورثك الراعي عبـيد هـراوة                      ومأطورة فوق السوية من جلد**.
Dedi ki: **السوية** kadınların bineklerinden bir binektir. Ve **أطريرة**; hemzenin ve iki **الراء**’ın fethiyle: Mağrib’de **د**’dir.

Ve ona ek olarak (şu da) istidrâk edilir: “Elinde bir **مأطورة** var”: yay. Ebû Zeyd dedi: **أطرت القوس** **أطرا**: onu büktüğün zaman.

Ve **تأطرت**: yürüyüşünde büküldü; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **أطرة الرمل**: onun kenarıdır. Asma‘î dedi: “Aralarında elbette **أواصر رحم** ve **أواطر رحم** ve **عواطف رحم** vardır”; tek manadadır; bir tanesi **آصرة** ve **آطرة**’dır.

Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “**فأطرتها بين نسائي**”; yani onu yardı ve aralarında paylaştırdı. Ve denildi ki: Bu, onların “Paylaşımda ona şu **طار** oldu” sözündendir; yani onun hissesine düştü; böylece hemzeden değil **الطاء** faslından olur.

Mecazdan: “Falanı senin sevgin üzerine **أطرت**.”

Ve **الأطرة**; zamme ile: kalın bir çıkıntıdır; sanki **الحجبة** başına ve arka kaburgaya yerleştirilmiş bir bağ gibidir; arka kaburga yanında **الأطرة** belirir; bunu Ebû Ubeyde söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: اطر

أَطَرَهُ
1 أَطَرَهُ ذ , aor. اَطِرَ (S, Msb, K) and اَطُرَ , (K,) inf. n. أَطْرٌ; (S, Msb, K;) and ↓أطّرهُ inf. n. تَأْطِيرٌ; (K;) He bent it, or curved it; (S, Msb, K, &c.;) namely, a bow, (S, A,) and a twig, or the like: (A:) he laid hold upon one of its two extremities, and curved it: he bent it, or curved it; namely, anything; عَلَى شَّىْءٍ upon a thing: and the latter verb, [or both,] he bent it into the form of a hoop, bringing its two extremities together. (TA.) ― -b2- It is said of Adam, اللّٰهُ ↓كَانَ طُوَالًا فَأَطَّرَهُ He was tall, and God bent him, and diminished his height. (TA.) ― -b3- And one says, أَخَذَ عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ وَأَطَرَهُ عَلَى الحَقِّ (tropical:) [He laid hold upon the two hands, or arms, of the wrongdoer, or prevented, restrained, or withheld, him from doing that which he desired,] and bent him to [conformity with] what was right. (AA, from a trad.) And أَطَرْتَ فُلَانًا عَلَى مَوَدَّتِكَ (tropical:) [Thou hast bent such a one to love thee]. (A.) ― -b4- أَطَرَ السَّهْمَ (S, K,) aor. اَطِرَ and اَطُرَ , (K,) inf. n. as above, (S, K,) He wound an أُطْرَة upon the arrow. (S, K.) ― -b5- أَطَرَ البَيْتَ, (TK,) inf. n. as above, (K,) He made an اِطَار, which is a thing resembling a zone or belt, to the tent or house. (K, TK.)

2 اَطَّرَ see 1, in two places. -A2- أَطَّرَتْ, inf. n. تَأْطِيرٌ She (a girl, IAar) remained in the house, or tent, of her father, some time, or long, (IAar, K,) without marrying. (IAar.) [See also 5.]

تأطّر
5 تأطّر ذ It (a spear) bent: (S, K:) it (a thing) became crooked, curved, or bent; as also ↓ انأطر: (K, TA:) it became bent into the form of a hoop, its two extremities being brought together. (TA.) ― -b2- تَأَطَّرَتْ She affected a bending of her person, body, or limbs, in her gait. (A.) -A2- He confined himself (K, TA) in a place. (TA.) ― -b2- تَأَطَّرَتْ She (a woman) remained, or stayed, in her house, or tent; (S, K;) she kept to it. (TA.) [See also 2.]

7 اِنْاَطَرَ see 5.

أَطْرٌ
أَطْرٌ ذ The place of curvature (مُنْحَنَى) of a bow, and of a cloud: (K, TA:) an inf. n. used as a subst., and, being so used, admitting the dual form: or the bent, or curved, part of the extremity of a bow; to which Tarafeh likens the curving of the ribs of a she-camel: (TA:) and what resembles a curvature, seen in the clouds: an inf. n. in the sense of a pass. part. n. (Skr, TA.)

أُطْرَةٌ
أُطْرَةٌ ذ The sinew that is wound immediately above the notch of an arrow; (S, K;) as also ↓ اِطَارٌ. (K.) ― -b2- The edge of the glans of the penis; (K, * TA;) as also ↓ the latter word. (K, TA.) ― -b3- The flesh surrounding the nail: (K:) pl.أُطَرٌ and اِطَارٌ. (TA.) ― -b4-  A mixture of ashes and blood with which a fracture in a cooking-pot is smeared (S, K) and repaired. (TA.)

اِطَارٌ
اِطَارٌ اطار اـطار Anything that surrounds another thing: (S, A, Msb, K:) as the hoop of a tambourine, (A, Mgh, TA,) and of a sieve. (S, A, Mgh, K.) ― -b2- A ring of hair surrounding the head, the middle of it being bald. (TA.) ― -b3- ― -b4- The branches of a vine, bent, or wreathed, so as to form a covering over-head. (K.) ― -b5- See also أُطْرَةٌ, in two places. ― -b6- اِطَارُ الحَافِرِ The part of the hoof of a horse or the like which surrounds, or extends around, the أَشْعَر [q.v.]. (S.) ― -b7- اِطَارُ الشَّفَةِ (S, K, &c.) (tropical:) The part, (A,) or flesh, (Msb,) surrounding the lip: (A, Msb:) or the part that separates between the lip and the hairs of the mustache: (K:) or the edge of the upper lip, between the lip itself and the parts where the hair grows: (IAth:) or the rising edge, or ridge, between the part where the mustache is clipped and the lip, intermixing with the mouth. (A'Obeyd.) The Muslim should clip his mustache so that this part shall appear. (Msb, TA.) ― -b8- اِطَارُ بَيْتٍ A thing resembling a zone, or belt, of a tent or house. (K.) ― -b9- اِطَارِ مِنَ النَّاسِ (tropical:) A ring, or circle, of men. (K.) One says, هُمْ اِطَارٌ لِبَنِى فُلَانٍ (tropical:) They have alighted and taken up their abode [so that they form a ring] around the sons of such a one. (A, Msb.)

أَطِيرٌ
أَطِيرٌ ذ A sin; a crime; an offence. (S, K.) One says, أَخَذَنِى بِأَطِيرِ غَيْرِى He punished me for the sin, crime, or offence, of another than myself. (S.)

مَأْطُورَةٌ
مَأْطُورَةٌ ذ A bow. (A.) ― -b2- A milking-vessel of skin (عُلْبَةٌ) for the head of which a twig is bent into the form of a hoop, and put round, after which its lip is covered; (K, TA;) or, sometimes, the edges of the skin of the علبة are folded upon the hoop-formed twig, and dry upon it. (TA.)

##### Türkçe

**أَطَرَهُ**
1 **أَطَرَهُ** ذ, muzâri‘ı **اَطِرَ** (S, Msb, K) ve **اَطُرَ** , (K,) mastarı **أَطْرٌ**; (S, Msb, K;) ve ↓**أطّرهُ** mastarı **تَأْطِيرٌ**; (K;) Onu büktü yahut eğdi; (S, Msb, K, &c.;) yani bir yayı, (S, A,) ve bir dalı yahut benzerini: (A:) onun iki ucundan birine tutundu ve onu eğdi: onu büktü yahut eğdi; yani herhangi bir şeyi; **عَلَى شَّىْءٍ** bir şey üzerine: ve ikinci fiil, [yahut ikisi,] onu bir çember biçimine büktü; iki ucunu birbirine getirerek. (TA.) ― -b2- Âdem hakkında şöyle denir: اللّٰهُ ↓كَانَ طُوَالًا فَأَطَّرَهُ O uzundu; Allah onu büktü ve boyunu azalttı. (TA.) ― -b3- Ve denir ki: **أَخَذَ عَلَى يَدَىِ الظَّالِمِ وَأَطَرَهُ عَلَى الحَقِّ** (mecaz:) [Zâlimin iki eline yahut kollarına yapıştı, yahut onu istediğini yapmaktan men etti, engelledi, alıkoydu,] ve onu hak olana [uygunluğa] büktü. (AA, bir rivayetten.) Ve **أَطَرْتَ فُلَانًا عَلَى مَوَدَّتِكَ** (mecaz:) [Sen falancayı seni sevmeye büktün]. (A.) ― -b4- **أَطَرَ السَّهْمَ** (S, K,) muzâri‘ı **اَطِرَ** ve **اَطُرَ** , (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, K,) Oku üzerine bir **أُطْرَة** sardı. (S, K.) ― -b5- **أَطَرَ البَيْتَ**, (TK,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) Çadıra yahut eve, kuşak yahut kemere benzeyen bir şey olan bir **اِطَار** yaptı. (K, TK.)

2 **اَطَّرَ** bk. 1, iki yerde. -A2- **أَطَّرَتْ**, mastarı **تَأْطِيرٌ** Babasının evinde yahut çadırında bir müddet yahut uzun süre, (IAar, K,) evlenmeksizin kaldı. (IAar.) [Bk. ayrıca 5.]

**تأطّر**
5 **تأطّر** ذ O (bir mızrak) eğildi: (S, K:) o (bir şey) çarpıklaştı, eğrildi yahut büküldü; bunun gibi ↓ **انأطر**: (K, TA:) iki ucu birbirine getirilerek çember biçimine büküldü. (TA.) ― -b2- **تَأَطَّرَتْ** Yürüyüşünde şahsını, bedenini yahut uzuvlarını bükermiş gibi yaptı. (A.) -A2- O, (K, TA) bir yerde kendini hapsetti. (TA.) ― -b2- **تَأَطَّرَتْ** O (bir kadın) evinde yahut çadırında kaldı yahut durdu; (S, K;) ona bağlı kaldı. (TA.) [Bk. ayrıca 2.]

7 **اِنْاَطَرَ** bk. 5.

**أَطْرٌ**
**أَطْرٌ** ذ Bir yayın ve bir bulutun eğrilik yeri (**مُنْحَنَى**): (K, TA:) isim yerine kullanılan bir mastar; ve böyle kullanıldığında tesniyeyi kabul eder: yahut bir yayın ucunun bükülmüş yahut eğilmiş kısmı; Tarafeh’in, dişi devenin kaburgalarının eğriliğini ona benzettiği: (TA:) ve bulutlarda görülen, bir eğriliğe benzeyen şey: mef‘ûl ism-i fâil manasında bir mastar. (Skr, TA.)

**أُطْرَةٌ**
**أُطْرَةٌ** ذ Bir okun kertik yerinin hemen üstüne sarılan sinir; (S, K;) bunun gibi ↓ **اِطَارٌ**. (K.) ― -b2- Penisin başının kenarı; (K, * TA;) bunun gibi ↓ ikinci kelime. (K, TA.) ― -b3- Tırnağı çevreleyen et: (K:) çoğulu **أُطَرٌ** ve **اِطَارٌ**. (TA.) ― -b4- Bir pişirme kabındaki kırığa sürülen (S, K) ve onunla onarılan kül ve kan karışımı. (TA.)

**اِطَارٌ**
**اِطَارٌ** اطار اـطار Başka bir şeyi kuşatan her şey: (S, A, Msb, K:) def’in çemberi gibi, (A, Mgh, TA,) ve eleğin çemberi. (S, A, Mgh, K.) ― -b2- Ortası kel olan, başı çevreleyen bir saç halkası. (TA.) ― -b3- ― -b4- Üstte bir örtü oluşturacak şekilde bükülmüş yahut örülmüş asma dalları. (K.) ― -b5- Bk. ayrıca **أُطْرَةٌ**, iki yerde. ― -b6- **اِطَارُ الحَافِرِ** Atın yahut benzerinin toynağının, **أَشْعَر**’ı [bk.] kuşatan yahut çevresini dolaşan kısmı. (S.) ― -b7- **اِطَارُ الشَّفَةِ** (S, K, &c.) (mecaz:) Dudak çevresindeki kısım, (A,) yahut et, (Msb,) : (A, Msb:) yahut dudak ile bıyık kılları arasını ayıran kısım: (K:) yahut üst dudağın kenarı; bizzat dudak ile kılın bittiği yerler arasında: (IAth:) yahut bıyığın kısaltıldığı yer ile dudak arasındaki, ağızla karışan yükselmiş kenar yahut sırt. (A'Obeyd.) Müslüman bıyığını, bu kısmın görünmesi için kısaltmalıdır. (Msb, TA.) ― -b8- **اِطَارُ بَيْتٍ** Çadırın yahut evin kuşak yahut kemere benzeyen bir şeyi. (K.) ― -b9- **اِطَارِ مِنَ النَّاسِ** (mecaz:) İnsanlardan bir halka yahut daire. (K.) Denir ki: **هُمْ اِطَارٌ لِبَنِى فُلَانٍ** (mecaz:) Falancanın oğullarının etrafına [halka oluşturacak şekilde] konmuşlar ve konaklamışlardır. (A, Msb.)

**أَطِيرٌ**
**أَطِيرٌ** ذ Bir günah; bir suç; bir kabahat. (S, K.) Denir ki: **أَخَذَنِى بِأَطِيرِ غَيْرِى** Beni, kendimden başkasının günahı, suçu yahut kabahati sebebiyle cezalandırdı. (S.)

**مَأْطُورَةٌ**
**مَأْطُورَةٌ** ذ Bir yay. (A.) ― -b2- Baş kısmı için bir dalın çember biçimine bükülüp etrafına geçirildiği, sonra ağzı örtülen bir deri sağım kabı (**عُلْبَةٌ**); (K, TA;) yahut bazen, **عُلْبَةٌ**’nin derisinin kenarları çember-biçimli dalın üzerine katlanır ve onun üzerinde kurur. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءطر

أَطَرَ
أَطَرَ I ,  U ( n. ac. أَطْر 1 ),
a.  Bent, curved.

b.  Bound round.

أَطَّرَ
أَطَّرَ II ,
a.  see 1 .

تَأَطَّرَ
تَأَطَّرَ V ,
a.  Was confined, pent up.

b.  Was bent.

أَطْر
أَطْر 1 ,
a.  Rain-cloud.

اِطَاْر
اِطَاْر 23 , ( pl. أُطُر 10 ),
a.  Hoop, ring, circlet.

b.  Fence, boundary.

أَطِيْر
أَطِيْر 25 ,
a.  Sin, crime.

##### Türkçe

**أَطَرَ**
**أَطَرَ** I, U (mast. **أَطْر** 1),
a. Büküldü, eğrildi.

b. Etrafına bağlandı.

**أَطَّرَ**
**أَطَّرَ** II,
a. 1’e bak.

**تَأَطَّرَ**
**تَأَطَّرَ** V,
a. Sınırlandırıldı, sıkıştırıldı.

b. Büküldü.

**أَطْر**
**أَطْر** 1,
a. Yağmur bulutu.

**اِطَاْر**
**اِطَاْر** 23, (çoğ. **أُطُر** 10),
a. Çember, halka, küçük halka.

b. Çit, sınır.

**أَطِيْر**
**أَطِيْر** 25,
a. Günah, suç.
