# أطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أطر

الأَطْرُ: عَطْفُ الشيءِ تَقْبِضُ على أَحَدِ طَرَفَيْهِ
فَتُعَوِّجُه؛ أَطَرَه يأْطِرُهُ ويأْطُرُه أَطراً فَانْأَطَرَ انْئِطاراً وأَطَّرَه فَتَأَطَّر: عطَفه فانعطف كالعُود تراه مستديراً إِذا جمعت بين طرفيه؛ قال أَبو النجم يصف فرساً:
كَبْداءُ قَعْشَاءُ على تَأْطِيرِها
وقال المغيرة بن حَبْنَاءَ التميمي:
وأَنْتُمْ أُناسٌ تَقْمِصُونَ من القَنا،
إِذا ما رَقَى أَكْتَافَكُمْ وتَأَطَّرا أَي إِذا انْثنى؛ وقال: تأَطَّرْنَ بالمِينَاءِ ثُمَّ جَزَعْنَه،
وقدْ لَحَّ مِنْ أَحْمالِهنَّ شُجُون
وفي الحديث عن النبي،
صلى الله عليه وسلم، أَنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إِسرائيل والمعاصي فقال: لا والذي نفسي بيده حتى تأْخذوا على يَدَي الظالم وتَأْطِرُوهُ على الحق أَطْراً؛ قال أَبو عمرو وغيره: قوله تَأْطِرُوه على الحق يقول تَعْطِفُوه عليه؛ قال ابن الأَثير: من غريب ما يحكى في هذا الحديث عن نفطويه أَنه قال: بالظاء المعجمة من باب ظأَر، ومنه الظِّئْرُ وهي المرضِعَة، وجَعَلَ الكلمة مقلوبةً فقدّم الهمزة على الظاء وكل شيء عطفته على شيء، فقد أَطَرْته تَأْطِرُهُ أَطْراً؛ قال طرفة يذكر ناقة وضلوعها: كأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يَكْنُفانِها،
وأَطْرَ قِسِيٍّ، تحتَ صُلْبٍ مُؤَبَّد
شبه انحناء الأَضلاع بما حُني مِن طرَفي القَوْس؛ وقال العجاج يصف الإِبل:
وباكَرَتْ ذَا جُمَّةٍ نَمِيرا،
لا آجِنَ الماءِ ولا مَأْطُورا
وعَايَنَتْ أَعْيُنُها تامُورَا،
يُطِيرُ عَنْ أَكتافِها القَتِيرا
قال: المأْطور البئر التي قد ضَغَطَتْها بئر إِلى جنبها. قال: تَامُورٌ جُبَيْل صَغير. والقَتِيرُ: ما تطاير من أَوْبارِها، يَطِيرُ مِنْ شِدَّة المزاحَمَة. وإِذا كان حالُ البِئر سَهْلاً طُوي بالشجر لئلا ينهدم، فهو مأْطور. وتَأَطَّرَ الرُّمحُ: تَثَنَّى؛ ومنه في صفة آدم، عليه السلام: أَنه كان طُوالاً فَأَطَرَ اللهُ منه أَي ثَنَاه وقَصَّره ونَقَصَ من طُوله. يقال: أَطَرْتُ الشيء فَانْأَطَرَ وتَأَطَّرَ أَي انْثَنَى. وفي حديث ابن مسعود: أَتاه زياد
بن عَديّ فأَطَرَه إِلى الأَرض أَي عَطَفَه؛ ويروى: وَطَدَه، وقد تقدّم. وأَطْرُ القَوْسِ والسَّحاب: مُنحناهُما، سمي بالمصدر؛ قال: وهاتِفَةٍ، لأَطْرَيْها حَفِيفٌ،
وزُرْقٌ، في مُرَكَّبَةٍ، دِقاقُ
ثنَّاه وإن كان مصدراً لأَنه جعله كالاسم. أَبو زيد: أَطَرْتُ القَوْسَ آطِرُها أَطْراً إِذا حَنَيْتَها.
والأَطْرُ: كالاعْوِجاج تراه في السحاب؛ وقال الهذلي:
أَطْرُ السَّحاب بها بياض المِجْدَلِ
قال: وهو مصدر في معنى مفعول. وتَأَطَّرَ بالمكان: تَحَبَّسَ. وتَأَطَّرَتِ المرأَةُ تَأَطُّراً: لزمت بيتها وأَقامت فيه؛ قال عمر بن أَبي ربيعة:تَأَطَّرْنَ حَتى قُلْنَ: لَسْنَ بَوارِحاً،
وذُبْنَ كما ذابَ السَّدِيفُ المُسَرْهَدُ
والمأْطورة: العُلْبَة يُؤْطَرُ لرأْسها عُودٌ ويُدارُ ثم يُلْبَسُ شَفَتَها، وربما ثُنِيَ على العود المأْطور أَطرافُ جلد العلبة فَتَجِفُّ عليه؛ قال الشاعر:
وأَوْرَثَكَ الرَّاعِي عُبَيْدٌ هِرَاوَةً،
ومَأْطُورَةً فَوْقَ السَّوِيَّةِ مِنْ جِلدِ
قال: والسوية مرْكبٌ من مراكب النساء. وقال ابن الأَعرابي: التأْطير أَن تبقى الجارية زماناً في بيت أَبويها لا تتزوَّج.
والأُطْرَةُ: ما أَحاط بالظُّفُرِ من اللحم، والجمعُ أُطَرٌ وإِطارٌ؛ وكُلُّ ما أَحاط بشيء، فَهُوَ لَهُ أُطْرَةٌ وإِطارٌ. وإِطارُ الشَّفَةِ: ما يَفْصِلُ بينها وبين شعرات الشارب، وهما إِطارانِ. وسئل عمر ابن عبد العزيز عن السُّنَّة في قص الشارب، فقال: نَقُصُّهُ حتى يَبْدُوَ الإِطارُ. قال أَبو عبيد: الإِطارُ الحَيْدُ الشاخص ما بين مَقَصِّ الشارب والشفة المختلطُ بالفم؛ قال ابن الأَثير: يعني حرف الشفة الأَعلى الذي يحول بين منابت الشعر والشفة. وإِطارُ الذَّكَرِ وأُطْرَتُه: حَرْفُ حُوقِه. وإِطارُ السَّهْم وأُطْرتُه: عَقَبَةٌ تُلْوى عليه، وقيل: هي العَقَبَةُ التي تَجْمَعُ الفُوقَ. وأَطَرَه يَأْطِرُهُ أَطْراً: عمل له إِطاراً ولَفَّ على مَجْمَعِ الفُوقِ عَقَبَةً. والأُطْرَةُ، بالضم: العَقَبَةُ التي تُلَفُّ على مجمع الفُوقِ. وإِطارُ البيتِ: كالمِنطَقَة حَوله. والإِطارُ: قُضْبانُ الكرم تُلْوى للتعريش. والإِطارُ: الحلقة من الناس لإِحاطتهم بما حَلَّقُوا به؛ قال بشر بن أَبي خازم:
وحَلَّ الحَيُّ، حَيُّ بني سُبَيْعٍ،
قُراضِبَةً، ونَحْنُ لَهم إِطارُ
أَي ونحن مُحْدِقُون بهم. والأُطْرَةُ: طَرَفُ الأَبْهَرِ في رأْس الحَجَبَةِ إِلى منتهى الخاصرة، وقيل: هي من الفرس طَرَفُ الأَبْهَرِ. أَبو عبيدة: الأُطْرَةُ طَفِطَفَة غليظة كأَنها عَصَبَةٌ مركبة في رأْس الحَجَبَةِ وضِلَعِ الخَلْفِ، وعند ضِلَعِ الخَلْفِ تَبِينُ الأُطْرَةُ، ويستحب للفرس تَشنُّجُ أُطْرتِهِ؛ وقوله:
كأَنَّ عَراقِيبَ القَطا أُطُرٌ لهَا،
حَدِيثٌ نَواحِيها بِوَقْعٍ وصُلَّبِ
يصف النِّصَالَ. والأُطُرُ على الفُوقِ: مثل الرِّصافِ على الأَرْعاظِ. الليث: والإِطارُ إِطارُ الدُّفّ. وإِطارْ المُنْخُلِ: خَشَبُهُ. وإِطارُ الحافر: ما أَحاط بالأَشْعَرِ، وكلُّ شيء أَحاط بشيء، فهو إِطارٌ له؛ ومنه صفة شعر عليّ: إِنما كان له إِطارٌ أَي شعر محيط برأْسه ووسطُه أَصلَعُ. وأُطْرَة الرَّمْلِ: كُفَّتُه.
والأَطِيرُ: الذَّنْبُ، وقيل: هو الكلام والشرّ يجيء من بعيد، وقيل: إِنما سمي بذلك لإِحاطته بالعُنُق. ويقال في المثل: أَخَذَني بأَطِيرِ غيري؛ وقال مسكين الدارمي:
أَبَصَّرْتَني بأَطِير الرِّجال،
وكلَّفْتَني ما يَقُولُ البَشَرْ؟
وقال الأَصمعي: إِن بينهم لاَّواصِرَ رَحِمٍ وأَواطِرَ رَحِمٍ وعَواطِفَ رَحِمٍ بمعنى واحد؛ الواحدة آصِرةٌ وآطِرَةٌ.
وفي حديث عليّ: فَأَطَرْتُها بين نسائي أَي شققتها وقسمتها بينهنُّ، وقيل: هو من قولهم طار له في القسمة كذا أَي وقع في حصته، فيكون من فصل الطاء لا الهمزة.
والأُطْرَة: أَن يُؤخذ رمادٌ ودَمٌ يُلْطَخ به كَسْرُ القِدْرِ ويصلح؛ قال:
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ،
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدَةً وفِدْرَهْ

### Türkçe

**الأَطْرُ**: şeyin bükülmesi; iki ucundan birine tutunup onu eğriltmendir; **أَطَرَه** onu **يَأْطِرُهُ** ve **يَأْطُرُه** **أَطْراً** (büküp eğriltti), böylece **فَانْأَطَرَ** **انْئِطاراً** (büküldü) ve **أَطَّرَه** böylece **فَتَأَطَّر**: onu büktü, böylece o da büküldü; değnek gibi, iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün;
Ebû’n-Necm bir atı vasfederek dedi:
كَبْداءُ قَعْشَاءُ على تَأْطِيرِها
Ve el-Muğîre b. Ḥabnâʾ et-Temîmî dedi:
وأَنْتُمْ أُناسٌ تَقْمِصُونَ من القَنا،
إِذا ما رَقَى أَكْتَافَكُمْ وتَأَطَّرا أَي إِذا انْثنى؛ ve dedi ki:
تأَطَّرْنَ بالمِينَاءِ ثُمَّ جَزَعْنَه،
وقدْ لَحَّ مِنْ أَحْمالِهنَّ شُجُون
Ve hadiste Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, İsrailoğullarının içine düştükleri mazalimleri ve günahları zikrettiği rivayet edilmiştir; şöyle dedi: “Hayır; nefsim elinde olan (Allah)a yemin olsun ki, zalimin elinden tutuncaya ve onu hakka doğru **تَأْطِرُوهُ** **أَطْراً** (büküp zorlayıncaya) kadar (olmaz)”; Ebû Amr ve başkaları dedi ki: onun “**تَأْطِرُوه** على الحق” sözü “onu ona doğru **تَعْطِفُوه** (eğip çevirirsiniz)” demektir; İbnü’l-Esîr dedi ki: bu hadiste anlatılan garip şeylerdendir: Neftaveyh’ten, onun “**بالظاء المعجمة**” ile, **ظأَر** bâbından olduğunu söylediği rivayet edilir; ondan da **الظِّئْرُ** gelir ki o sütannedir; kelimeyi ters çevrilmiş yaptı; hemzeyi **الظاء**’ın önüne aldı; sen her neyi bir şeye büküp çevirirsen, onu **أَطَرْته** **تَأْطِرُهُ** **أَطْراً** (bükmüşsündür); Ṭarafe bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يَكْنُفانِها،
وأَطْرَ قِسِيٍّ، تحتَ صُلْبٍ مُؤَبَّد
Kaburgaların eğriliğini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti; ve el-ʿAccâc develeri vasfederek dedi:
وباكَرَتْ ذَا جُمَّةٍ نَمِيرا،
لا آجِنَ الماءِ ولا مَأْطُورا
وعَايَنَتْ أَعْيُنُها تامُورَا،
يُطِيرُ عَنْ أَكتافِها القَتِيرا
Dedi ki: **المأْطور** yanındaki bir kuyunun sıkıştırdığı kuyudur. Dedi ki: **تَامُورٌ** küçük bir tepeciktir. Ve **القَتِيرُ**: yünlerinden sıçrayan şeydir; şiddetli sıkışmadan dolayı uçar. Kuyunun hâli yumuşak olursa, yıkılmasın diye ağaçla örülür; o da **مأْطور**dur. Ve **تَأَطَّرَ الرُّمحُ**: büküldü; ondan, Âdem’in, aleyhisselâm, sıfatında: onun uzun boylu olduğu, sonra Allah’ın ondan **فَأَطَرَ** ettiği, yani onu büktüğü, kısalttığı ve boyundan eksilttiği (rivayet edilir). Denir ki: **أَطَرْتُ** الشيء **فَانْأَطَرَ** ve **تَأَطَّرَ** yani büküldü. Ve İbn Mesʿûd hadîsinde: Ziyâd b. ʿAdiyy ona geldi de onu **فَأَطَرَه** yere doğru, yani onu büktü; şöyle de rivayet edilir: **وَطَدَه**; daha önce geçti.
Ve **أَطْرُ القَوْسِ** ve **السَّحاب**: ikisinin eğriliğidir; masdar ile adlandırıldı; dedi ki:
وهاتِفَةٍ، لأَطْرَيْها حَفِيفٌ،
وزُرْقٌ، في مُرَكَّبَةٍ، دِقاقُ
Onu ikiye katladı; masdar olduğu hâlde, çünkü onu isim gibi yaptı. Ebû Zeyd: **أَطَرْتُ القَوْسَ** **آطِرُها** **أَطْراً**: onu büktüğünde.
Ve **الأَطْرُ**: bulutta gördüğün eğrilik gibidir; el-Hüzelî dedi:
أَطْرُ السَّحاب بها بياض المِجْدَلِ
Dedi ki: o, mef‘ûl mânasında bir masdardır. Ve **تَأَطَّرَ بالمكان**: hapsedildi. Ve **تَأَطَّرَتِ المرأَةُ** **تَأَطُّراً**: evine yapıştı ve onda ikamet etti; ʿUmer b. Ebî Rebîʿa dedi:
تَأَطَّرْنَ حَتى قُلْنَ: لَسْنَ بَوارِحاً،
وذُبْنَ كما ذابَ السَّدِيفُ المُسَرْهَدُ
Ve **المأْطورة**: başı için bir değnek **يُؤْطَرُ** (çember yapılır), döndürülür, sonra onun dudağına giydirilen kutudur; bazen de **العود المأْطور** üzerine kutunun derisinin uçları bükülür de onun üzerinde kurur; şair dedi:
وأَوْرَثَكَ الرَّاعِي عُبَيْدٌ هِرَاوَةً،
ومَأْطُورَةً فَوْقَ السَّوِيَّةِ مِنْ جِلدِ
Dedi ki: **السوية** kadınların bineklerinden bir binektir. Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **التأْطير** cariyenin ana-babasının evinde evlenmeden bir zaman kalmasıdır.
Ve **الأُطْرَةُ**: tırnağı çevreleyen et; çoğulu **أُطَرٌ** ve **إِطارٌ**dur;
ve her ne bir şeyi kuşatırsa, o onun için **أُطْرَةٌ** ve **إِطارٌ**dır. Ve **إِطارُ الشَّفَةِ**: dudak ile bıyık kılları arasını ayıran şeydir; ikisi iki **إِطار**dır. Ve ʿUmer b. ʿAbdülʿazîz’e bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi ki: “**الإِطارُ** görünene kadar onu kısaltırız.” Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الإِطارُ** bıyığın kesildiği yer ile dudak arasında, ağızla karışık olan, dışa çıkık çıkıntıdır; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani, kıl bitim yerleri ile dudak arasında engel olan üst dudağın kenarıdır. Ve **إِطارُ الذَّكَرِ** ve onun **أُطْرَتُه**: onun **حُوق**unun kenarıdır.
Ve **إِطارُ السَّهْم** ve onun **أُطْرتُه**: üzerine bükülen bir sinirdir; ve denildi ki: o, **الفُوق**u toplayan sinirdir. Ve **أَطَرَه** **يَأْطِرُهُ** **أَطْراً**: ona bir **إِطار** yaptı ve **مَجْمَعِ الفُوقِ** üzerine bir sinir sardı. Ve **الأُطْرَةُ** (ötreli): **مَجْمَعِ الفُوقِ** üzerine sarılan sinirdir. Ve **إِطارُ البيتِ**: etrafındaki kuşak gibidir. Ve **الإِطارُ**: asma çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve **الإِطارُ**: insanların, çevreledikleri şeyi kuşatmalarından dolayı, insanlardan halka; Bişr b. Ebî Ḫâzim dedi:
وحَلَّ الحَيُّ، حَيُّ بني سُبَيْعٍ،
قُراضِبَةً، ونَحْنُ لَهم إِطارُ
Yani biz onları çepeçevre kuşatanlarız. Ve **الأُطْرَةُ**: **الحَجَبَة** başındaki **الأَبْهَر** ucundan böğrün sonuna kadardır; ve denildi ki: atta **الأَبْهَر**in ucudur. Ebû ʿUbeyde: **الأُطْرَةُ** kalın bir **طَفِطَفَة**dir; sanki **الحَجَبَة** başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir sinir bağıdır; arka kaburga yanında **الأُطْرَةُ** belirir; at için **أُطْرتِهِ**nin kasılması beğenilir; ve onun sözü:
كأَنَّ عَراقِيبَ القَطا أُطُرٌ لهَا،
حَدِيثٌ نَواحِيها بِوَقْعٍ وصُلَّبِ
**النِّصَالَ**ı vasfeder. Ve **الأُطُرُ** **على الفُوقِ**: **الأَرْعاظِ** üzerindeki **الرِّصافِ** gibidir.
el-Leys: ve **الإِطارُ** def’in **إِطارُ**udur. Ve **إِطارْ المُنْخُلِ**: onun tahtasıdır. Ve **إِطارُ الحافر**: **الأَشْعَرِ**i kuşatan şeydir; ve her şey bir şeyi kuşatırsa, o onun **إِطارٌ**udur; ondan, Ali’nin saçının sıfatı: ona ancak bir **إِطارٌ** vardı, yani başını kuşatan saç vardı, ortası ise kel idi. Ve **أُطْرَة الرَّمْلِ**: onun kenarıdır.
Ve **الأَطِيرُ**: kuyruktur; ve denildi ki: uzaktan gelen söz ve şerdir; ve denildi ki: ancak boynu kuşatmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve meselde denir: “Beni başkasının **أَطِيرِ**iyle yakaladı”; ve Miskîn ed-Dârimî dedi:
أَبَصَّرْتَني بأَطِير الرِّجال،
وكلَّفْتَني ما يَقُولُ البَشَرْ؟
Ve el-Asmaʿî dedi: aralarında **لاَّواصِرَ رَحِمٍ** ve **أَواطِرَ رَحِمٍ** ve **عَواطِفَ رَحِمٍ** vardır; tek mânadadır; bir tanesi **آصِرةٌ** ve **آطِرَةٌ**dır.
Ve Ali hadîsinde: “Onu kadınlarım arasında **فَأَطَرْتُها**” yani onu yarıp aralarında paylaştırdım; ve denildi ki: bu, “taksimde ona şu uçtu” sözündendir; yani onun hissesine düştü; böylece **الطاء** faslından olur, hemzeden değil.
Ve **الأُطْرَة**: bir kül ve kan alınmasıdır; onunla tencerenin kırığı sıvanır ve onarılır;
dedi ki:
قد أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بأُطْرَهْ،
وأَطْعَمَتْ كِرْدِيدَةً وفِدْرَهْ
