# أطر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B7%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أطر

الأطر، بفتح فسكون: عطف الشيء، تقبض على أحد طرفيه فتعوجه، وفي الحديث عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل والمعاصي فقال:  لا والذي نفسي بيده حتى تأخذوا على يدي الظالم وتأطروه على الحق أطرا  .
 قال أبو عمرو: أي تعطفوه عليه، قال ابن الأثير: ومن غريب ما يحكى في هذا الحديث عن نفطويه أنه قال بالظاء المعجمة، وجعل الكلمة مقلوبة، فقدم الهمزة على الظاء، وكل شيء عطفته على شيء فقد أطرته تأطره أطرا.
 الأطر: أن تجعل للسهم أطرة، بالضم، وفي النسخ: للشيء بدل السهم، وستأتي الأطرة. والفعل كضرب ونصر، يقال: أطره يأطره أطرا فانأطر انئطارا، كالتأطير فيهما، يقال: أطره فتأطر: عطفه فانعطف، كالعود تراه مستديرا، إذا جمعت بين طرفيه، قال أبو النجم يصف فرسا:
  كبداء قعساء على تأطيرها. وقال المغيرة بن حبناء التميمي:
  وأنتم أناس تقمصون من القنا                      إذا ما رقى أكتافكم وتأطرا. أي إذا انثنى، وقال:
  تأطرن بالميناء ثم جزعـنـه                      وقد لح من أحمالهن شجون. الأطر: منحنى القوس، والسحاب، سمي بالمصدر، قال:
  وهاتفة لأطريها حفـيف                      وزرق في مركبة دقاق. ثناه وإن كان مصدرا، لأنه جعله كالاسم. وقال ابو زيد: أطرت القوس آطرها أطرا، إذا حنيتها، وقال الهذلي:
  أطر السحاب بها بياض المجدل. قال السكري: الأطر كالاعوجاج تراه في السحاب، قال: وهو مصدر في معنى مفعول، وقال طرفة يذكر ناقة وضلوعها:
  كأن كناسى ضالة يكنفانـهـا                      وأطر قسي تحت صلب مؤبد. شبه انحناء الأضلاع بما حني من طرفي القوس.
 والأطر: اتخاذ الإطار للبيت، وهو أي إطار البيت كالمنطقة حوله، لإحاطته به.

  والأطير: كأمير: الذنب، ويقال في المثل: أخذني بأطير غيري، أي بذنب غيري، وقال مسكين الدارمي:
  أبصرتني بأطير الرجال                      وكلفتني ما يقول البشر. الأطير: الضيق، كأنه لإحاطته. وقيل: هو الكلام والشر يأتي من بعيد، وقيل: إنما سمي بذلك لإحاطته بالعنق. والأطرة من السهم، بالضم: العقبة التي تلف على مجمع الفوق، وقد أطره يأطره، إذا عمل له أطرة ولف على مجمع الفوق عقبة.
 الأطرة: حرف الذكر، كالإطار، فيهما، أي ككتاب يقال: إطار السهم وأطرته، وإطار الذكر وأطرته: حرف حوقه. الأطرة: ما أحاط بالظفر من اللحم. والجمع أطر وإطار.
 الأطرة من الفرس: طرف الأبهر في رأس الحجبة إلى منتهى الخاصرة. وعن أبي عبيدة: الأطرة طفطفة غليظة كأنها عصبة مركبة في رأس الحجبة، ويستحب للفرس تشنج أطرته.
 الأطرة: أن يؤخذ رماد ودم خليط يلطخ به كسر القدر ويصلح، قال:
  قد أصلحت قدرا لها بأطره                      وأطعمت كريدة وفـدره. والإطار، ككتاب: الحلق من الناس، لإحاطتهم بما حلقوا به، قال بشر بن أبي خازم:
  وحل الحي حي بني سبيع                      قراضبة ونحن لهم إطار. أي ونحن محدقون بهم. وفي الأساس: ومن المجاز: هم إطار، لبني فلان: حلوا حولهم. والإطار: قضبان الكرم تلتوي، كذا في النسخ، وفي بعض الأصول: تلوي للتعريش.
 الإطار: ما يفصل بين الشفة وبين شعرات الشارب، وهما إطاران، وسئل عمر بن عبد العزيز عن السنة في قص الشارب، فقال تقصه حتى يبدو الإطار. وقال أبو عبيد: الإطار: الحيد الشاخص ما بين مقص الشارب والشفة، المختلط بالفم، قال ابن الأثير: يعني حرف الشفة الأعلى الذي يحول بين منابت الشعر والشفة. الإطار: خشب المنخل، لاستدارته. وكل ما أحاط بشيء فهو له أطرة وإطار، كإطار الدف، وإطار الحافر، وهو ما أحاط بالأشعر، ومنه صفة شعر علي، كرم الله وجهه: إنما كان له إطار، أي شعر محيط برأسه ووسطه أصلع. وتأطر بالمكان: تحبس.
 تأطر الرمح: تثنى، ويقال: تأطر القنا في ظهورهم، ومنه في صفة آدم عليه السلام: أنه كان طوالا فأطر الله منه، أي ثناه وقصره ونقص من طوله، يقال: أطرت الشيء فانأطر وتاطر، أي انثنى. تأطرت المرأة: أقامت في بيتها ولزمته، قال عمر بن أبي ربيعة:
  تأطرن حتى قلن لسن بـوارحـا                      وذبن كما ذاب السديف المسرهد. تأطر الشيء: اعوج وانثنى، كانأطر انئطارا.
 عن ابن الأعرابي: التأطير أن تبقى الجارية في بيت أبويها زمانا لا تتزوج.
 والمأطور: البئر التي ضغطتها بجنبها بئر أخرى، قال العجاج يصف الإبل:
  وباكرت ذا جمة نـمـيرا                      لا آجن الماء ولا مأطورا. المأطور: الماء يكون في السهل فيطوي بالشجر مخافة الانهيار والانهدام.
 المأطورة، بهاء: العلبة يؤطر لرأسها عويد ويدار، ثم يلبس شفتها وربما ثنى على العود المأطور أطراف جلد العلبة فتجف عليه، قال الشاعر:
  وأورثك الراعي عبـيد هـراوة                      ومأطورة فوق السوية من جلد. قال: والسوية: مركب من مراكب النساء. وأطريرة، بفتح الهمزة والراءين: د، بالمغرب.
 ومما يستدرك عليه: وفي يده مأطورة: قوس. قال أبو زيد: أطرت القوس أطرا، إذا حنيتها.

  وتأطرت: تثنت في مشيتها، كما في الأساس. وأطرة الرمل: كفته. وقال الأصمعي: إن بينهم لأواصر رحم، وأواطر رحم، وعواطف رحم، بمعنى واحد، الواحدة آصرة وآطرة.
 وفي حديث علي، كرم الله وجهه:  فأطرتها بين نسائي  ، أي شققتها وقسمتها بينهن، وقيل: هو من قولهم: طار له في القسمة كذا، أي وقع في حصته، فيكون من فصل الطاء لا الهمزة.
 ومن المجاز: أطرت فلانا على مودتك.
 والأطرة، بالضم: طفطفة غليظة، كأنها عصبة مركبة في رأس الحجبة وضلع الخلف، وعند ضلع الخلف تبين الأطرة، قاله أبو عبيدة.

### Türkçe

**الأطر**، فتحalı sonra sükûn ile: bir şeyi bükmek; onun iki ucundan birine tutunup onu eğersin. Hadiste, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den, Benî İsrâîl’in içine düştüğü zulümleri ve günahları zikredip şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Hayır; nefsi elinde olana yemin ederim ki, zalimin elinden tutup onu hakka doğru **تأطروه** **أطرا** (büküp zorlayıncaya) kadar (olmaz).”

Ebû Amr dedi: Yani onu ona doğru bükersiniz. İbnü’l-Esîr dedi: Bu hadiste anlatılan garip şeylerdendir ki, Neftaveyh’in, **بالظاء المعجمة** ile (yani **الظاء** ile) dediği ve kelimeyi ters çevrilmiş kıldığı; böylece hemzeyi **الظاء**’ın önüne aldığı (rivayet edilir). Bir şeyi bir şeye doğru büktüğün her şeyde onu **أطرته**; **تأطره** **أطرا** (bükersin).

**الأطر**: oka **أطرة** yapmandır; (bu) zamme iledir. Nüshalarda: ok yerine “şey için” (lafzı vardır); **الأطرة** gelecektir. Fiil, **ضرب** ve **نصر** gibi (çekilir); denir ki: **أطره** **يأطره** **أطرا**; sonra **فانأطر** **انئطارا**; ikisinde de **كالتأطير** gibidir. Denir ki: **أطره** **فتأطر**: onu büktü de o da büküldü; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görmen gibi, değnek gibi. Ebû’n-Necm bir atı vasfederken dedi ki:

**كبداء قعساء على تأطيرها**.
Muğîre b. Hubnâ et-Temîmî dedi ki:

**وأنتم أناس تقمصون من القنا                      إذا ما رقى أكتافكم وتأطرا**.
Yani: büküldüğü zaman. Ve dedi ki:

**تأطرن بالميناء ثم جزعـنـه                      وقد لح من أحمالهن شجون**.
**الأطر**: yayın eğriliğidir; ve buluttur; masdar ile isimlendirilmiştir. Dedi ki:

**وهاتفة لأطريها حفـيف                      وزرق في مركبة دقاق**.
Onu “bükülme” diye ikiledi; her ne kadar masdar ise de, çünkü onu isim gibi kıldı. Ebû Zeyd dedi: **أطرت القوس** **آطرها** **أطرا**: onu büktüğün zaman. Hüzeylî dedi ki:

**أطر السحاب بها بياض المجدل**.
Sükkerî dedi: **الأطر** bulutta gördüğün eğrilik gibidir. Dedi ki: O, mef‘ûl manasında masdardır. Tarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını zikrederek dedi ki:

**كأن كناسى ضالة يكنفانـهـا                      وأطر قسي تحت صلب مؤبد**.
Kaburgaların eğriliğini, yayın iki ucundan bükülmüş olana benzetti.

Ve **الأطر**: ev için **الإطار** edinmektir; o da, evi kuşattığı için, onun etrafındaki kuşak gibi, yani evin çerçevesidir.

Ve **الأطير**: **أمير** gibi: günah. Meselde denir: “Beni başkasının **أطير**’i ile yakaladı”; yani başkasının günahı ile. Miskîn ed-Dârimî dedi ki:

**أبصرتني بأطير الرجال                      وكلفتني ما يقول البشر**.
**الأطير**: darlıktır; sanki kuşatması sebebiyledir. Ve denildi ki: O, uzaktan gelen söz ve şerdir. Ve denildi ki: Ancak boynu kuşatması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **الأطرة** oktandır; zamme ile: **الفوق**’un birleştiği yere sarılan düğümdür; **أطره** **يأطره**: ona **أطرة** yaptığı ve **الفوق**’un birleştiği yere bir düğüm sardığı zaman.

**الأطرة**: erkeklik uzvunun kenarıdır; ikisinde de **الإطار** gibi. Yani **كتاب** gibi (vezinde) denir: okun **إطار**’ı ve onun **أطرته**’si; ve erkeklik uzvunun **إطار**’ı ve onun **أطرته**’si: etrafındaki kenar. **الأطرة**: tırnağı kuşatan ettir. Çoğulu: **أطر** ve **إطار**.

Attan **الأطرة**: **الأبهر**’in, **الحجبة** başındaki ucundan böğrün sonuna kadardır. Ebû Ubeyde’den: **الأطرة** kalın bir çıkıntıdır; sanki **الحجبة** başına yerleştirilmiş bir bağ gibidir. Ata **أطرة**’sinin kasılması müstehaptır.

**الأطرة**: kül ve karışık kan alınması; bununla tencerenin kırığı sıvanır ve düzeltilir. Dedi ki:

**قد أصلحت قدرا لها بأطره                      وأطعمت كريدة وفـدره**.
Ve **الإطار**; **كتاب** gibi: insanlardan halka; çevreledikleri şeyi kuşattıkları için. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:

**وحل الحي حي بني سبيع                      قراضبة ونحن لهم إطار**.
Yani: biz onları çepeçevre kuşatmışız. **الأساس**’ta: Mecazdan olarak: “Onlar, falan oğullarına **إطار**’dır”; yani onların etrafına indiler. Ve **الإطار**: asma çubukları kıvrılır; nüshalarda böyle. Bazı asıllarda: çardak yapmak için kıvrılır.

**الإطار**: dudak ile bıyık kılları arasını ayıran şeydir; ikisi iki **إطار**’dır. Ömer b. Abdülazîz’e bıyık kesmede sünnet soruldu; “**الإطار** görünene kadar kesersin” dedi. Ebû Ubeyd dedi: **الإطار**: bıyığın kesildiği yer ile dudak arasındaki, ağızla karışık, çıkıntılı kenardır. İbnü’l-Esîr dedi: Yani kılların bitiş yerleri ile dudak arasında engel olan üst dudağın kenarıdır. **الإطار**: eleğin tahtasıdır; yuvarlaklığı sebebiyle. Bir şeyi kuşatan her şey, onun için **أطرة** ve **إطار**’dır; def çerçevesi gibi ve **الحافر**’in çerçevesi gibi; o da kıllı olanı kuşatan şeydir. Ondandır: Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, saçının vasfı: “Onun ancak bir **إطار**’ı vardı”; yani başını kuşatan saç, ortası kel. Ve **تأطر بالمكان**: hapsedilmek.

**تأطر الرمح**: büküldü. Ve denir: **تأطر القنا** onların sırtlarında (büküldü). Ondandır: Âdem عليه السلام’in vasfında: onun uzun boylu olduğu, sonra Allah’ın ondan **فأطر الله منه**; yani onu büktü, kısalttı ve boyundan eksiltti. Denir: **أطرت** şeyi, sonra **فانأطر** ve **تاطر**; yani büküldü. Kadın **تأطرت**: evinde kaldı ve ona yapıştı. Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:

**تأطرن حتى قلن لسن بـوارحـا                      وذبن كما ذاب السديف المسرهد**.
Şey **تأطر**: eğrildi ve büküldü; **كانأطر** **انئطارا** gibi.

İbnü’l-A‘râbî’den: **التأطير** cariyenin, evlenmeden, ana-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.

Ve **المأطور**: yanına başka bir kuyu baskı yaptığı kuyu. A‘câc develeri vasfederek dedi ki:

**وباكرت ذا جمة نـمـيرا                      لا آجن الماء ولا مأطورا**.
**المأطور**: düz yerde bulunan sudur; çökme ve yıkılma korkusuyla ağaçla sarılır.

**المأطورة**; **هاء** ile: başına küçük bir çubuk çerçeve yapılan ve döndürülen kutudur; sonra onun dudağı giydirilir; bazen de çerçevelenmiş çubuğun üzerine kutunun derisinin uçları bükülür de onun üzerinde kurur. Şair dedi ki:

**وأورثك الراعي عبـيد هـراوة                      ومأطورة فوق السوية من جلد**.
Dedi ki: **السوية** kadınların bineklerinden bir binektir. Ve **أطريرة**; hemzenin ve iki **الراء**’ın fethiyle: Mağrib’de **د**’dir.

Ve ona ek olarak (şu da) istidrâk edilir: “Elinde bir **مأطورة** var”: yay. Ebû Zeyd dedi: **أطرت القوس** **أطرا**: onu büktüğün zaman.

Ve **تأطرت**: yürüyüşünde büküldü; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **أطرة الرمل**: onun kenarıdır. Asma‘î dedi: “Aralarında elbette **أواصر رحم** ve **أواطر رحم** ve **عواطف رحم** vardır”; tek manadadır; bir tanesi **آصرة** ve **آطرة**’dır.

Ali’nin, Allah yüzünü keremli kılsın, hadisinde: “**فأطرتها بين نسائي**”; yani onu yardı ve aralarında paylaştırdı. Ve denildi ki: Bu, onların “Paylaşımda ona şu **طار** oldu” sözündendir; yani onun hissesine düştü; böylece hemzeden değil **الطاء** faslından olur.

Mecazdan: “Falanı senin sevgin üzerine **أطرت**.”

Ve **الأطرة**; zamme ile: kalın bir çıkıntıdır; sanki **الحجبة** başına ve arka kaburgaya yerleştirilmiş bir bağ gibidir; arka kaburga yanında **الأطرة** belirir; bunu Ebû Ubeyde söyledi.
