# أطل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D8%B7%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B7%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: أطل

(باب الهمزة والطاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أطل) الهمزة والطاء واللام، أصلٌ واحد وكلمة واحدة، وهو الإطِلُ والإطْلُ، وهي الخاصرة؛ وجمعه آطال. وكذلك الأَيْطَل. قال امرؤ القيس:
له أيْطَلا ظبيٍ وساقا نَعامةٍ *** وإرْخاءُ سِرْحانٍ وتقريبُ تَتْفُلِ
وذا لا يُقاس عليه.
(أطم) الهمزة والطاء والميم، يدلّ على الحبس والإحاطة بالشيء، يقال للحصْنِ الأُطُم وجمعُهُ آطامٌ، قال امرؤ القيس:
وَتيْماءَ لم يَتْركْ بِها جِذعَ نَخلةٍ *** ولا أُطُماً إلاّ مَشِيداً بجَنْدلِ
ومن هذا الباب الأُطامُ([11]): احتباسُ البطن. والأطيمة: موقد النّار والجمع الأطائم. قال الأسْعر([12]):
في موقِفٍ ذَرِبِ الشّبَا وكأنّما  *** فيه الرجال على الأطائِمِ واللّظَى
(أطر) الهمزة والطاء والراء أصل واحد، وهو عطف الشيء على الشيء أو إحاطتُه به. قال أهلُ اللُّغة: كلُّ شيءٍ أحاط بشيءٍ فهو إطارٌ. ويقال لما حول الشَّفَة من حَرْفها إطار([13]). ويقال بنو فلانٍ إطارٌ لبني فلان، إذا حَلُّوا حَولَهم. قال بشر:
وحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيعٍ *** قُرَاضِبَةً ونحن لهمْ إطارُ([14])
ويقال أطَرْتُ العودَ، إذا عطفتَه، فهو مَأْطُورٌ. ومنه حديث النبيّ صلى الله عليه وآله وسلم: "حتّى تأخذوا على يَدَيِ الظالم وتَأطِرُوه على الحقِّ أطْراً([15])، أي تعطفوه. ويقال أطَرْتُ القوسَ، إذا عطفتَها، قال طَرَفة:
كَأَنَّ كِناسَيْ ضالَةٍ يكُنفانها *** وأَطْرَ قِسِيٍّ تحتَ صُلْبٍ مؤيّدِ
ويقال للعَقَبة التي تجمع [الفُوق]([16]) أُطْرَةٌ، يقال منه أطَرْتُ السَّهم أَطْراً. وسمعت عليّ بن إبراهيم القطان يقول: سمعت ثعلباً يقول: التأطُّر التمكُّث. وقد شذّت من الباب كلمة واحدة، وهي الأَطِيرُ، وهو الذّنْب. يقال أخذني بأَطيرِ غيري، أي بذنْبه. وكذلك فسَّرُوا قول عبد الله بن سلمة:
وإنْ أكْبَرْ فلاَ بأطِيرِ إصْرٍ *** يُفَارِقُ عاتِقي ذَكَرٌ خَشِيبُ([17])
--------------ـــ
([11]) في الأصل "أطام".
([12]) البيت روي في اللسان (14: 285) منسوباً إلى الأفوه الأودي، وليس في ديوانه كما أنه ليس في قصيدة الأسعر التي على هذا الروي في الأصمعيات ص3.
([13]) وهو ما بين مقص الشارب والشفة.
([14]) يروى "قراضبة" بالفتح، جمع قرضوب وقرضاب وهو المحتاج، موقعه حال. وبالضم: بلد. انظر المفضليات (2: 141) طبع المعارف.
([15]) في الأصل: "على بيتي الظالم" صوابه من اللسان (5: 83).
([16]) التكملة من اللسان (5: 84). والفوق من السهم : مشق رأسه حيث يقع الوتر.
([17]) بأطير إصر، قسم بعهد وميثاق يحيط به ولا يخرج عنه، وهو قسم معترض بين النافي والمنفي. انظر المفضليات (1: 101).
ـ

### Türkçe

(همze, طاء ve onlardan sonra gelenin üçlüde bulunduğu bab)
(**أطل**) **الهمزة** ve **الطاء** ve **اللام**; tek bir asıl ve tek bir kelimedir; o da **الإطِلُ** ve **الإطْلُ**’dür; o, böğürdür; onun çoğulu **آطال**’dır. Yine **الأَيْطَل**. İmru’ul-Kays dedi:
Onun bir ceylanın **أيْطَلا**’sı ve bir devekuşunun iki bacağı vardır *** ve bir kurdun salıvermesi ve bir **تَتْفُلِ**’ün yaklaştırması
Ve bu, üzerine kıyas edilmez.

(**أطم**) **الهمزة** ve **الطاء** ve **الميم**; hapsetmeye ve şey ile kuşatmaya delâlet eder; kaleye **الأُطُم** denir; onun çoğulu **آطامٌ**’dır. İmru’ul-Kays dedi:
Ve Teymâ’yı; onda bir hurma gövdesi bırakmadı *** ve bir **أُطُماً** da bırakmadı; ancak taşla yükseltilmiş olarak
Ve bu babdandır **الأُطامُ**: karının hapsolması. Ve **الأطيمة**: ateşin ocağı; çoğulu **الأطائم**. **الأسْعر** dedi:
Keskin **الشّبَا**’lı bir durakta; sanki *** onda adamlar **الأطائِمِ** ve **اللّظَى** üzerindedir

(**أطر**) **الهمزة** ve **الطاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şeye bükmek yahut onu onunla kuşatmaktır. Dil ehli dedi: Her şey ki bir şeyi kuşatırsa o, **إطارٌ**’dır. Ve dudağın **حَرْف**’undan (kenarından) çevresinde olana **إطار** denir. Ve “Falanın oğulları, falanın oğullarına **إطارٌ**’dır” denir; onların etrafına konakladıkları zaman. Bişr dedi:
Ve kabile, Benî Subey‘ kabilesi konakladı *** **قُرَاضِبَةً**; ve biz onlara **إطارُ**
Ve “**أطَرْتُ** dalı” denir; onu büktüğün zaman; o, **مَأْطُورٌ**’dur. Ve ondandır Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun) hadisi: “Zâlimin iki eli üzerine tutuncaya ve onu hakka doğru **تَأطِرُوه** **أطْراً**”; yani onu bükersiniz. Ve “**أطَرْتُ** yayı” denir; onu büktüğün zaman. Tarafe dedi:
Sanki bir kaybın iki sığınağı onu kuşatır *** ve sağlam destekli bir belin altında **قِسِيٍّ**’in bükmesi
Ve [**الفُوق**]’u toplayan engel’e **أُطْرَةٌ** denir; ondan “**أطَرْتُ** oku **أَطْراً**” denir. Ve Ali b. İbrâhîm el-Kattân’ı şöyle derken işittim: Sa‘leb’i şöyle derken işittim: **التأطُّر** bekleyip durmaktır. Ve babdan bir tek kelime şâz olmuştur; o da **الأَطِيرُ**’dür; o, kuyruktur. “Beni başkasının **أَطيرِ**’iyle yakaladı” denir; yani onun kuyruğuyla (suçuyla). Yine Abdullah b. Seleme’nin sözünü böyle tefsir ettiler:
Ve eğer büyürsem, bir **بأطِيرِ** **إصْرٍ** ile değil *** omzumdan ayrılan bir kuru erkek (odun) (ile)

--------------ـــ
([11]) Asılda “**أطام**”.
([12]) Beyit Lisân’da (14: 285) **الأفوه الأودي**’ye nispet edilerek rivayet edilmiştir; divanında olmadığı gibi, **الأسعر**’in **الأصمعيات** s.3’te bu kafiye üzere olan kasidesinde de değildir.
([13]) O, bıyık kesiminin ve dudağın arasındakidir.
([14]) “**قراضبة**” fetha ile rivayet edilir; **قرضوب** ve **قرضاب**’ın çoğuludur; o, muhtaçtır; yeri hâl’dir. Ve damme ile: beldedir. **المفضليات** (2: 141) Ma‘ârif baskısına bak.
([15]) Asılda: “**على بيتي الظالم**”; doğrusu Lisân’dan (5: 83).
([16]) Tekmile Lisân’dan (5: 84). Ve **الفوق** oktandır: başının yarığı; kirişin düştüğü yer.
([17]) **بأطير إصر** ile: onu kuşatan ve ondan çıkmadığı bir ahid ve mîsâk ile yemin; o, nefyeden ile nefyedilen arasında araya giren bir yemindir. **المفضليات** (1: 101)’e bak.
