# أفخ (أ-ف-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: أ - ف - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: افخ

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اليَأْفوخ: الموضع الذي يتحرك من رأس الطفل، وهو يَفْعولٌ، والجمع اليآفيخُ وأَفَخْتُهُ: ضربت يَأْفوخَهُ. ويافوخُ الليل: مُعْظَمُهُ.

##### Türkçe

**اليَأْفوخ**: çocuğun başından hareket eden yer; o, **يَفْعولٌ** veznindedir. Çoğulu **اليآفيخُ**’tur. **وأَفَخْتُهُ**: onun **يَأْفوخَهُ**’unu vurdum. **ويافوخُ الليل**: onun çoğu (büyük kısmı).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والفاء
خاف ، خفا ، خفأ ، فاخ ، أفخ ، خيف ، وخف : مستعملة .
فيخ _ فوخ : قال الليث : الْفَيْخَةُ :
السُّكُرُّجَةُ . . لأنَّها تُفَيَّخُ _ كما تُفَيِّخُ
العجِينَةُ _ فَتُجْعَلُ كالسُّكُرُّجَةِ .
وقال ابن الأعرابيِّ : نحوَه .
وأنشد اللَّيْثُ :
ونَهِيدَةٍ في فَيْخَةٍ مَعَ طِرْمَةٍ
أَهْدَيْتُهَا لِفَتًى أَرَادَ الزَّغْبَدَا
) ( النَّهِيدةُ
) : الزُّبْدَةُ . و ) ( الطِّرْمَةُ ) ( : الشُّهْدَةُ .
) ( وَالزَّغْبَدُ ) ( : الزُّبْدُ .
شَمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ : فَيْخَةُ الْبَوْلِ :
اتِّسَاعُ مَخْرَجِه . . وكَثْرَتُهُ .
قال : وفَيْخَةُ الحَرِّ : شِدَّتُهُ وغُلَوَاؤُه .
وفَيْخَةُ النَّبَاتِ : التِفَافُه وكَثْرَتَهُ .
وفي الحديث ) ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ مَعَ
بَعْضِ أَصْحَابِهِ مُتَبَرِّزاً . . فقال له : تَنَخَّ فإنَّ
كُلَّ بَائِلَةٍ تُفِيخُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الإفَاخَةُ :
الْحَدَثُ .
يعني مِنْ خروج الريح خاصَّة . يقال : قَدْ
أَفَاخَ الرجل . . يُفِيخُ إفَاخَةً . وقال اللَّيثُ :
إَفَاخَةُ الرِّيحِ بالدُّبِر .
وقال أبو زيد : إذا جَعَلْتَ الفِعلَ للصوت _
قلتَ : قد فَاخَ يَفُوخُ .
قال : وأمّا الفَوْحُ _ بالحاء _ : فمن الرِّيحِ :
أَنْ يَجِدَهَا . . لا مِنَ الصَّوْت .
شمِرٌ _ قال ابن الأعرابيِّ :
أَفَاخَ بِبَوْله _ إذا اتَّسَع مَخرَجُه .
قال : وأَفَاخَتْ الناقةُ بِبَوْلها . . وأَشَاعَتْ
وأَوْزَغَت .
وأَنشد لجرِيرٍ :
ظَلَّ اللَّهَازِمُ يَلْعَبونَ بِنِسْوَةٍ
بالْجَوِّ يَوْمَ يُفْخِنَ بالأبْوَالِ
قال : والإفَاخَةُ : أنْ يُسْقَطَ في يَدِه .
وأنشد لِلْفَرَزْدَقِ :
أَفَاخَ وألْقى الدِّرْعَ عَنْهُ ولم أَكُنْ
لأُلْقِيَ دِرْعِي عَنْ كَمِيٍّ أُقَاتِلُهْ
قال . وقال أَعْرَابيٌّ : أَفَاخَ فلانٌ عن فلاَنٍ _
إذا صَدَّ عنه .
وأنشد :
أَفَاخُوا مِنْ رِمَاحِ الْخَطِّ لِمَّا
رَأَوْنَا قَدْ شَرَعْنَاهَا نِهَالاَ
وقال شَمِرٌ : قال الفرَّاء :
فَاحَتْ رِيحُهُ ، وَفَاخَتْ .
قال : وفَاخَتْ : أَخَذَتْ بِنَفَسِهِ وفَاحَتْ :
دُونَ ذلك .
أبو زيد : فَاخَتِ الرِّيحُ . . تَفُوخُ _ إذا كان
لها صَوْتٌ .
أفَخ : وقال الليث : مَنْ هَمَزَ الْيَأَفُوخَ فهو على
تقدير ) ( يَفْعُولٍ ) ( .
قال : ورجلٌ مأَفُوخٌ _ إذا شُجَّ في يَأْفُوخِهِ .
قال : ومَنْ لم يهْمِزْ فهو على تقدير
) ( فَاعُولٍ ) ( من الْيَفْخِ .
والهمْزُ أَصوبُ وأحسنُ .
أبو عبيد : أَفَخْتُهُ وأَذَنْتُهُ _ إذا أصبْتَ
يَأْفوخَه وأَذُنَهُ .
وجمعُ ) ( الْيَأْفوخِ ) ( : ) ( يَآفِيخُ ) ( .
وأخبرني الْمُنْذريُّ _ عن إبراهيمَ الْحَرْبيِّ
عن أبي نَصْر عن الأصمعيِّ _ قال :
الْيَأْفُوخُ : حيثُ الْتَقَى عَظمُ مُقَدَّم الرأْس
وعَظْمُ مؤَخَّرِه ، حيثُ يكون لَيِّناً منَ
الصَّبِيِّ .
يقالُ له _ من الصَّبي _ قبل أن يتلاقى
العَظمانِ - : اللَّمَّاعَةُ والرَّمَّاعَةُ والنَّمغَةُ .
خيف : قال الليثُ : الْخَيْفَانَةُ : الْجَرَادَةُ . . قبل
أن يَسْتَويَ جَنَاحَاها .
وناقةٌ خَيْفَانَةٌ : سريعةٌ . . شَبِيهَةٌ بالْجَرَادَة
لسُرْعتها .
أبو عبيد _ عن أصْحابِهِ _ إذا صَارَت في
الْجَرَادِ خطوطٌ مُخْتلِفَةٌ ، فهو خَيْفَانٌ .
الواحدَةُ : خَيْفَانَةٌ .
قلت : والعَرَبُ تُشْبِّه الْخَيْلَ بِالْخَيْفَانِ .
وقال امرُؤ القَيْسِ :
وَأَركَبُ في الرَّوْعِ خَيْفَانَةً
لهَا ذَنَبٌ خَلْفَهَا مُسْبَطرّ
وقال اللَّيثُ : الْخَيَفُ : مصدرُ ) ( خَيِفَ ) (
والنعتُ : أَخْيَفُ وخَيفَاءُ .
وهو خِلاَفُ الْعَيْنَيْن . تكون إحْدَاهُما
زَرْقَاءَ ، والأخْرى سَوْداء .
والجميع : خُوفٌ .
الأصمعيُّ : فَرَسٌ أَخْيَفُ _ إذا كانتْ إحدى
عَيْنَيْه زرقاء ، والأخرى كَحْلاَء والجميعُ :
خُوفٌ .
ومنه قيل : ) ( الناسُ أخْيَافٌ ) ( _ أي :
لا يَسْتَوُون .
و ) ( بَعِيرٌ أَخْيَفُ ) ( _ إذا كان واسعَ جِلْدِ
الثِّيلِ .
وأنشد :
صَوَّى لَهَا ذَا كِدْنَةٍ جُلْذِياً
أَخْيَفَ كانَتْ أُمُّهُ صَفِيّا
قال : والْخيْفُ جِلْدُ الضَّرْع ، وناقةٌ خَيفَاءُ _
إذا كانت واسعةَ جِلْدِ الضَّرْع .
والْخَيْفُ : ما ارتفع من مَجْرَى السَّيْلِ
وانحدرَ عن غِلَظَ الْجَبَل .
ومنه قيل : مَسْجِدُ ) ( الْخَيْفِ ) ( بمنى لأنَّهُ بُنيَ
في خَيْفِ الْجَبَلِ .
قال : ) ( والْخِيفُ ) ( : جمع ) ( خِيفَةٍ ) ( . . مِنَ
الْخَوْفِ .
وقال الْهُذَليُّ :
فَلاَ تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ
وتُضْمِرَ في الْقَلْبِ وَجْداً وَخِيفَا
أبو عَمْرٍ و : الْخَيْفَةُ : السِّكِّينُ وهي
الرَّمِيضُ .
الأصمعيُّ : الْخَافَةُ : مِثْلُ الْخَريطة من
الأدَم . . يُشْتَارُ فيها الْعَسَلُ .
وقال اللَّيثُ : تصغيرُها : خُوَيْفَة .
واشتِقَاقُها : من الْخَوْفِ . . وهي جُبّةٌ من
أَدَمٍ يلبسُها العَسَّال والسَّقَّاء .
قال : ويقال : خُيِّفَ الأمر بينهم _ أي :
وُزِّعَ .
وخُيِّفَتْ عُمُورُ اللِّثَةِ بين الأسنان _ أيْ :
فُرِّقَتْ .
خوف : قال الليث : يقال : خَافَ يَخَافُ
خَوْفاً . وإنما صارت الواوُ ألِفاً في
) ( يَخَافُ ) ( لأنَّهُ على بناء ) ( عَمِلَ يَعْمَلُ ) (
فاستثقلوا الواو فألقوهَا .
فَفيها ثلاثةُ أشياء :
الحرفُ والصَّرْفُ والصوتُ .
وربّما أَلْقَوُا الحرفَ بصَرْفها وَأَبْقَوا منه
الصّوْتَ .
وقالوا : ) ( يَخَافُ ) ( وكان حدُّه : ) ( يَخْوَفُ ) ( _
الواو منصوبةٌ _ فأَلْقوُا الواو واعتمد
الصوتُ عَلَى صرف الواو .
وقالوا : ) ( خَافَ ) ( وكان حدُّه ) ( خَوِفَ ) ( _
الواوُ مكسورةٌ _ فأَلقَوُا الواوَ بصرفهَا
وأَبْقَوُا الصوتَ ، فاعتمد الصوتُ عَلى فتْحَةِ
الخاء ، فصار معها ألفاً لَيِّنَةً .
وكذلك نحوُ ذلك ، فَافْهَمْ .
ومنه التّخْوِيفُ والإخَافَةُ والتّخوُّفُ .
والنّعْتُ : خَائِفٌ . . وهو الْفَزع .
قال : وتقول : طريقٌ مَخُوفٌ ومُخِيفٌ _
يَخَافُهُ الناسُ .
ووجعٌ مَخوفٌ ومُخِيفُ _ يُخِيفُ مَنْ رآه .
وهكذا قال الأصمعي :
قال : وحائطٌ مخُوفٌ ، وثَغْرٌ مَخُوفٌ _
يُفْرَقُ منه ، ويجيء الْخَوْفُ مِنْ قِبَله .
وقال الليثُ : خَوَّفْتُ الرجلَ _ إذا جعلتُ
فيه الْخَوْف .
وخَوَّفْتُهُ _ إذا جعلْتُه بحالة يَخَافُهُ فيها
الناسُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أو يأخذهم على تخوف (
[ النّحل : 47 ] .
قال الفرَّاءُ : جاء في التفسير : أَنَّهُ التّنَقُّصُ .
قال : والعَرَبُ تقول : تَخَوَّفْتُهُ _ أي :
تَنَقَّصْتُه من حَافَاتِهِ . فهذا الذي سمعتُ :
وقد أتى التفسيرُ بالْخَاء .
وأخبرني المنذريُّ _ عن الحرَّاني عن ابن
السِّكِّيت _ قال :
يقال : هو يَتَخَوَّفُ المالَ ويَتَحَوَّفُه _ أي :
يَتنَقَّصُهُ ، ويأخذُ من أطرافه . وقال ابنُ
مقبِلٍ :
تَخَوَّفَ السَّيْرُ مِنْهَا تَامِكاً قَرِداً
كمَا تَخوَّفَ عُودَ النبْعَةِ السّفَنُ
شمرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ - :
تَحَوَّفْتُ الشيء وتَحَيّفْتُهُ ، وتَخَوّفْتُهُ وتَخَيَّفْتُهُ _
إذا تنقَّصْتُه .
وقال الكسائيُّ : ما كان من ذَوات الثلاثة _
من بَنَاتِ الواو _ : فإنه يُجْمَعُ على
) ( فُعَّلٍ ) ( . . . وفيه ثلاثة أوجه :
يقال : خَائِفٌ . . . وخُيَّفٌ ، وخِيَّفٌ . .
وخُوَّفٌ .
قال : ونحوُهُ : كذلك .
وقال ابنُ السِّكِّيتِ : أخافَ القومُ _ إذا أَتَوْا
خَيْفَ مِنًى ، فنزلوا .
خفى : قال الليث : أَخْفَيْتُ الصوتَ ، وأنا
أُخْفِيه إخْفَاءً .
قال : وفِعْلُهُ اللازمُ : اخْتَفَى .
قلتُ : الأكْثرُ من كلام العرب :
اسْتَخْفَى . . لا اخْتَفَى .
و ) ( اخْتَفَى ) ( : لغةٌ ليست بالعالية .
أبو عبيد _ عن الأصمعيِّ _ :
خَفَيْتُ الشيء : أظهرتُهُ وكتمتُهُ .
قال والرَّكِيَّةُ . . يقال لها : ) ( خَفِيَّةٌ ) ( لأنها
استُخْرِجَت وأُظْهِرَتْ .
قال : و ) ( أَخْفَيْتُ ) ( _ أيضاً _ : مِثْلُهُ .
وقال الأخْفَشُ في قول الله جلّ وعزّ :
) ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار (
[ الرّعد : 10 ] .
قال : ) ( المُسْتَخْفِي ) ( : الظاهرُ .
و ) ( السَّارِبُ ) ( : الْمُتَوَارِي .
قال : ومَنْ قرَأ ( أَكادُ أَخْفِيهَا ) فمعناه :
أظْهِرُها .
لأنّك تقول : خَفيْتُ السِّرَّ _ أي : أظهرتهُ .
وأنشد :
فَإنْ تَكْتُمُوا الدّاءَ لا نَخْفِهِ
وَإِنْ تَبْعَثُوا الحَرْبَ لا نَقْعُدِ
ورَوَى سَلَمة عن الفرَّاء : في قوله
عزّ وجلّ : ( ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار ( .
) ( مُستَخْفٍ بالليل ) ( _ أي : مُسْتَتِرٌ . ) ( وسَاربٌ
بالنَّهَار ) ( _ أي : ظاهر .
كأنه قال : الظاهر والخفيُّ عنده _ جلّ
وعزّ _ : واحِدٌ .
وقال في قوله جلّ وعزّ : ( أكاد أخفيها (
[ طه : 15 ] .
في التفسير : ) ( . . مِنْ نَفْسي . . فكيف
أطلِعُكم عليها ) ( ؟ .
قلتُ : وقول الأخفَش : ) ( المُسْتَخْفي :
الظاهِرُ ) ( . . خطَأٌ عند اللُّغَوِيِّينَ .
والقول ما قال الفرَّاءُ .
وأما ) ( الاختِفَاءُ ) ( فله معنيان :
أحدُهما : بمعنى الاستخراج .
ومنه قيل للنَّبَّاش : المُخْتفِي .
والثاني : بمعنى ) ( الاسْتخْفاء ) ( . . وهو
الاسْتِتَار .
وجاء ) ( خَفيتُ ) ( . . بمعنيين متضادّين .
وكذلك ) ( أَخْفَيْتُ ) ( فيما زعم أبو عبيدة .
وكلامُ العرب الجيِّدُ : أن يقال : خفَيْتُ
الشيء أَخْفِيهِ _ أي : أظهرْتُهُ .
وقال امرُؤُ القيْس :
خَفَاهُنَّ مِنْ أَنْفَاقِهِنَّ كأَنَّما
خفَاهُنَّ وَدْقٌ مِنْ سَحَابٍ مُرَكَّبِ
وأَخْفِيتُ الشيءَ _ أي : سَتَرْتُه .
قال الله جلّ وعزّ : ( وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه ( [ البَقَرَة : 284 ] .
معناه : أو تُسِرُّوهُ .
واختَفَيْتُ الشيءَ _ أي : أظهرتَه ،
واستخْفَيْتُ منه _ أي : تَوَارَيتُ ) ( .
هذا هو المعروف في كلام العرب .
أبو عبيدٍ _ عن الأصمعيِّ _ الْخَافِي : هُم
الْجِنُّ . وأنشد :
وَلاَ يُحَسُّ مِنَ الْخَافِي بهَا أَثَرُ
وجَمْعُ ) ( الخافي ) ( : خوَافٍ .
قال : والْخَوَافِي _ من السَّعف _ : ما دون
) ( الْقِلَبَةِ ) ( . وأهل المدينة يسمُّونها :
) ( العَوَاهِنَ ) ( .
قال : والخَوَافِي : ما دون الرِّيشات
العَشْر . . من مقدّمِ الجناح .
قال : والخَفَاءُ _ ممدود _ ما خفِيَ عليك .
يقال : بَرِحَ الخَفَاءُ ، وذلك : إذا ظهر
وصار في بَرَاحٍ _ أي : أَمْرٍ مُنْكَشِفٍ .
وقيل : بَرِحَ الخَفَاءُ _ أي : زالَ الخفاءُ .
والأوّل أَجْود .
وقال الليث : الْخُفْيَةُ : من قولك : أَخفَيْت
الشيء _ أي : سترْتُه .
ويقال : خِفْيَةٌ _ بكسر الخاء .
قال : ولَقِيتُهُ خَفِيّاً _ أي : سِرّاً .
والخَافِيَةُ : نَقِيضُ العَلانية .
قال : والْخَفَا _ مقصور _ : هو الشيء
الْخافي . . وهو : الموضِعُ الْخَافي .
وأَنْشَدَ :
وَعالِمِ السِّرِّ وعَالمِ الْخَفَا
لَقَدْ مَدَدْنا أَيْدِياً بَعْدَ الرَّجا
وقال أُمَيَّةٌ :
تُسبِّحُهُ الطَّيْرُ الْكَوَامِنُ في الْخَفَا
وَإِذْ هِيَ في جَوِّ السَّماءِ تَصَعَّدُ
قال : والْخِفَاءُ : رداءٌ تلبسه المرأةُ فوقَ
ثيابها .
قال : وكلُّ شيء غطَّيتَه بشيء _ من كساءٍ
أو غِطاء _ . . فهو خِفَاؤُهُ .
والجميعُ : الأَخْفِيةُ . ومنه قول ذي الرُّمَّةِ :
عَليْهِ زَادٌ وأَهْدَامٌ وأَخْفِيَةٌ
قَدْ كَادَ يَحْتَزُّهَا عَنْ ظَهْرِه الْحَقَبُ
قال : و ) ( الْخَفِيَّة ) ( : غَيْضَةٌ ملتفَّةٌ يتَّخِذُها
الأسَدُ عِرِينَه ، وهي خَفِيَّتُهُ .
وأنشد :
أسُودُ شَرًى لاقَتْ أُسُودَ خَفيَّةٍ
تَساقَيْنَ سُمّاً كلُّهُنَّ خَوَادِرُ
قال : ويقال : ) ( شَرًى ) ( و ) ( خَفِيَّةٌ ) ( : مَوْضِعَان .
قال : والْخَفِيَّةُ : بِئْرٌ كانت عادِيَّةً فانْدَفَنَتْ ،
ثم حُفِرَت .
والجميعُ : الْخَفَايَا . . والْخَفِيَّاتُ .
قاله ابنُ السكِّيت .
أبو عبيدٍ _ عن أبي عمرٍ و _ خَفِيَ البرقُ
يَخْفَى خَفْياً _ إذا بَرَق بَرْقاً ضَعيفاً .
قال : وقال الكِسَائِيُّ : خَفَا يَخْفُو خَفْواً _
بمعناه .
وقال ابن الأعرابيِّ : الوَمِيضُ أَنْ يُومِضَ
البَرْقُ إيمَاضَةً ضعيفةً ، ثم يَخْفَى ثم
يُومِضُ ، وليس فيه يَأسٌ مِنْ مَطَر .
وقال أبو عبيد : الْخَفُّ : اعتراض البَرْق
في نواحي السماء .
والوَمِيضُ : أن يَلْمعَ قليلاً ثم يَسْكُنَ .
والعرَب تقول : إذا حَسُنَ من المرأة
خَفِيَّاها حَسُنَ سائِرُها .
يَعْنُون : رَخَامَةَ صوتها وَأَثرَ وَطْئِها .
وخف : قال اللَّيثُ : الْوَخْفُ : ضَرْبُك الْخَطْمِيَّ
في الطَّسْتِ تُوخِفُهُ ليختلط .
تقول : أَمَا عندَك وَخِيفٌ أَغسِلُ به
رَأْسِي ؟ .
وقال شَمِرٌ : أَوْخَفْتُ الْخَطْمِيَّ _ إذا ضربتَه
بيدك ليصير غَسُولا .
وكذلك يُفْعَلُ بالْخَطْمِيِّ .
وقال ابن الأعرابيِّ _ في قول الْقُلاَخِ :
وأَوْخَفَتْ أَيْدِي الرِّجَالِ الْغِسْلا
أراد خَطرانَ اليَدِ بالْفَخَارِ والكلامِ كأنَّه
يضرِبُ غِسْلاً .
ويقال : أتاه بلَبَنٍ مثلِ ) ( وِخَافِ ) ( الرأس
و ) ( وَخِيفِ ) ( الرأس .
وهو ما يُغْسَلُ به الرأس .
والْوَخِيفَةُ _ من طعام الأعراب _ : أَقِطٌ
مَطْحُونٌ يُذَرُّ على ماء ، ثم يُصَبُّ عليه
السمْنُ ، ويضربُ بعضُه ببعض ، ثم يُؤكلُ .
خفأ : قال أبو زيد _ في كتاب ) ( الْهَمْزِ ) ( _ :
خَفَأْتُ الرجلَ خَفْئاً ، وجَفَأْتُهُ جَفْئاً _ إذا
اقتلعتُه وضربتُ به الأرضَ .

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الفاء**
**خاف** ، **خفا** ، **خفأ** ، **فاخ** ، **أفخ** ، **خيف** ، و**خف** : kullanımdadır.

**فيخ** _ **فوخ** : Leys dedi: **الْفَيْخَةُ**:
**السُّكُرُّجَةُ**. . çünkü o **تُفَيَّخُ** _ hamurun **تُفَيِّخُ** ettiği gibi _ böylece **السُّكُرُّجَةِ** gibi yapılır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: onun benzeri.
Leys şu beyti okudu:
ونَهِيدَةٍ في فَيْخَةٍ مَعَ طِرْمَةٍ
أَهْدَيْتُهَا لِفَتًى أَرَادَ الزَّغْبَدَا
) ( **النَّهِيدةُ** ) : **الزُّبْدَةُ**. ve ) ( **الطِّرْمَةُ** ) ( : **الشُّهْدَةُ**.
) ( **وَالزَّغْبَدُ** ) ( : **الزُّبْدُ**.

Şemir _ İbnü’l-A‘râbî’den: **فَيْخَةُ الْبَوْلِ**:
çıkış yerinin genişliği. . ve çokluğudur.
Dedi: ve **فَيْخَةُ الحَرِّ**: onun şiddeti ve hararetinin yükselmesidir.
Ve **فَيْخَةُ النَّبَاتِ**: onun sarılması ve çokluğudur.
Hadiste: ) ( Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) bazı ashabıyla birlikte abdest bozmak üzere çıktığı. . ona dedi ki: **تَنَخَّ**; çünkü her idrar yapan **تُفِيخُ** ) ( .
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **الإفَاخَةُ**:
**الْحَدَثُ**.
Yani özellikle yelin çıkmasındandır. Denir: adam **أَفَاخَ**. . **يُفِيخُ** **إفَاخَةً**. Leys dedi:
**إَفَاخَةُ الرِّيحِ**: makatla (dübürle).
Ebû Zeyd dedi: fiili sese nisbet ettiğinde _
dersin: **فَاخَ يَفُوخُ**.
Dedi: أما **الفَوْحُ** _ **بالحاء** _ : rüzgârdandır:
onu bulmasıdır. . sesten değildir.

Şemir _ İbnü’l-A‘râbî dedi:
**أَفَاخَ بِبَوْله** _ çıkış yeri genişlediğinde.
Dedi: ve dişi deve idrarıyla **أَفَاخَتْ**. . ve **أَشَاعَتْ**
ve **أَوْزَغَت**.
Cerîr’den şu beyti okudu:
ظَلَّ اللَّهَازِمُ يَلْعَبونَ بِنِسْوَةٍ
بالْجَوِّ يَوْمَ يُفْخِنَ بالأبْوَالِ
Dedi: ve **الإفَاخَةُ**: elinde (işinde) düşürülmesidir.
Ferazdak için okudu:
أَفَاخَ وألْقى الدِّرْعَ عَنْهُ ولم أَكُنْ
لأُلْقِيَ دِرْعِي عَنْ كَمِيٍّ أُقَاتِلُهْ
Dedi. Ve bir bedevî dedi: falan, falandan **أَفَاخَ** _
ondan yüz çevirdiğinde.
Ve şu beyti okudu:
أَفَاخُوا مِنْ رِمَاحِ الْخَطِّ لِمَّا
رَأَوْنَا قَدْ شَرَعْنَاهَا نِهَالاَ
Şemir dedi: Ferrâ dedi:
**فَاحَتْ** onun kokusu, ve **وَفَاخَتْ**.
Dedi: ve **فَاخَتْ**: nefesini tuttu; **وفَاحَتْ**:
bundan aşağıdır.
Ebû Zeyd: **فَاخَتِ الرِّيحُ**. . **تَفُوخُ** _ eğer
onun bir sesi varsa.

**أفَخ** : Leys dedi: **الْيَأَفُوخَ**’u hemzeleyen kimse, o
) ( **يَفْعُولٍ** ) ( takdirine göredir.
Dedi: ve bir adam **مأَفُوخٌ** _ **يَأْفُوخِهِ**’nden yarıldığında.
Dedi: hemzelemeyen kimse ise
) ( **فَاعُولٍ** ) ( takdirine göredir, **الْيَفْخِ**’ten.
Hemze daha doğru ve daha güzeldir.
Ebû Ubeyd: **أَفَخْتُهُ** ve **أَذَنْتُهُ** _ eğer
**يَأْفوخَه**’unu ve kulağını vurduysan.
) ( **الْيَأْفوخِ** ) (’un çoğulu: ) ( **يَآفِيخُ** ) ( .
Bana Münzirî haber verdi _ İbrâhîm el-Harbî’den
Ebû Nasr’dan Asma‘î’den _ dedi ki:
**الْيَأْفُوخُ**: başın ön tarafının kemiği ile
arka tarafının kemiğinin birleştiği yer; çocuğun
yumuşak olduğu yer.
Ona _ çocuktan _ iki kemik birleşmeden önce
denir: **اللَّمَّاعَةُ** ve **الرَّمَّاعَةُ** ve **النَّمغَةُ**.

**خيف** : Leys dedi: **الْخَيْفَانَةُ**: çekirge. . daha
iki kanadı eşitlenmeden önce.
Ve bir dişi deve **خَيْفَانَةٌ**: hızlıdır. . hızından dolayı
çekirgeye benzer.
Ebû Ubeyd _ ashabından _: çekirgede farklı çizgiler
olduğunda, o **خَيْفَانٌ**’dır.
Tekili: **خَيْفَانَةٌ**.
Dedim: Araplar atları **الْخَيْفَانِ**’a benzetir.
İmruü’l-Kays dedi:
وَأَركَبُ في الرَّوْعِ خَيْفَانَةً
لهَا ذَنَبٌ خَلْفَهَا مُسْبَطرّ
Leys dedi: **الْخَيَفُ**: ) ( **خَيِفَ** ) (’in masdarıdır;
sıfat: **أَخْيَفُ** ve **خَيفَاءُ**.
O, iki gözün farklılığıdır: birisi
mavi, diğeri siyah olur.
Hepsi: **خُوفٌ**.
Asma‘î: bir at **أَخْيَفُ** _ eğer iki gözünden biri
mavi, diğeri sürmeli (koyu) ise; hepsi:
**خُوفٌ**.
Bundan denildi: ) ( **الناسُ أخْيَافٌ** ) ( _ yani:
eşit olmazlar.
Ve ) ( **بَعِيرٌ أَخْيَفُ** ) ( _ eğer meme derisi
geniş ise.
Ve şu beyti okudu:
صَوَّى لَهَا ذَا كِدْنَةٍ جُلْذِياً
أَخْيَفَ كانَتْ أُمُّهُ صَفِيّا
Dedi: **الْخيْفُ** meme derisidir; ve bir dişi deve **خَيفَاءُ** _
eğer meme derisi geniş ise.
Ve **الْخَيْفُ**: sel yatağından yükselen ve dağın
sertliğinden aşağı inen yerdir.
Bundan denildi: Minâ’daki **مَسْجِدُ الْخَيْفِ**; çünkü o,
dağın **خَيْفِ**’inde inşa edilmiştir.
Dedi: ) ( **والْخِيفُ** ) (: ) ( **خِيفَةٍ** ) (’nin çoğuludur. .,
**الْخَوْفِ**’tan.
Hüzeylî dedi:
فَلاَ تَقْعُدَنَّ على زَخَّةٍ
وتُضْمِرَ في الْقَلْبِ وَجْداً وَخِيفَا
Ebû Amr ve: **الْخَيْفَةُ**: bıçaktır; o **الرَّمِيضُ**’dur.
Asma‘î: **الْخَافَةُ**: deriden bir torba gibi. . içinde bal
sağılır.
Leys dedi: onun küçültmesi: **خُوَيْفَة**.
Onun türeyişi: **الْخَوْفِ**’tandır. . o, deriden bir cübbedir;
balcı ve sakka onu giyer.
Dedi: ve denir: iş aralarında **خُيِّفَ** _ yani:
paylaştırıldı.
Ve diş etinin damarları dişler arasında **خُيِّفَتْ** _ yani:
ayrıldı.

**خوف** : Leys dedi: denir: **خَافَ يَخَافُ**
**خَوْفاً**. Ancak **يَخَافُ**’ta vav
elif oldu; çünkü o ) ( **عَمِلَ يَعْمَلُ** ) ( kalıbı üzerinedir;
vavı ağır buldular da onu attılar.
Böylece onda üç şey vardır:
harf, sarf, ses.
Bazen harfi sarfıyla atarlar ve ondan
sesi bırakırlar.
Ve dediler: ) ( **يَخَافُ** ) (; onun sınırı: ) ( **يَخْوَفُ** ) ( idi _
vav mansuptur _ vavı attılar ve
ses, vavın sarfına dayandı.
Ve dediler: ) ( **خَافَ** ) (; onun sınırı ) ( **خَوِفَ** ) ( idi _
vav meksurdur _ vavı sarfıyla attılar
ve sesi bıraktılar; ses, **الخاء**’ın fethasına dayandı;
onunla birlikte yumuşak bir elif oldu.
Bunun gibi daha niceleri; öyleyse anla.
Bundan: **التّخْوِيفُ** ve **الإخَافَةُ** ve **التّخوُّفُ**.
Sıfat: **خَائِفٌ**. . o, korkudur.
Dedi: ve dersin: bir yol **مَخُوفٌ** ve **مُخِيفٌ** _
insanlar ondan korkar.
Ve bir ağrı **مَخوفٌ** ve **مُخِيفُ** _ onu göreni korkutur.
Asma‘î de böyle dedi:
Dedi: ve bir duvar **مخُوفٌ**, ve bir sınır boyu **مَخُوفٌ** _
ondan korkulur; korku onun tarafından gelir.
Leys dedi: adamı **خَوَّفْتُ** _ onda korku kıldığımda.
Ve onu **خَوَّفْتُ** _ insanların ondan korktuğu bir hâle
getirdiğimde.
Allah azze ve celle dedi: ( أو يأخذهم على تخوف ( [ النّحل : 47 ].
Ferrâ dedi: tefsirde geldi: onun **التّنَقُّصُ** olduğudur.
Dedi: Araplar der: onu **تَخَوَّفْتُهُ** _ yani:
onu kenarlarından eksilttim. İşte işittiğim budur:
tefsir **الْخَاء** ile gelmiştir.
Bana Münzirî haber verdi _ Harrânî’den İbn
es-Sikkît’ten _ dedi:
Denir: o, malı **يَتَخَوَّفُ** ve **يَتَحَوَّفُه** _ yani:
onu eksiltir ve uçlarından alır. İbn
Mukbil dedi:
تَخَوَّفَ السَّيْرُ مِنْهَا تَامِكاً قَرِداً
كمَا تَخوَّفَ عُودَ النبْعَةِ السّفَنُ
Şemir _ İbnü’l-A‘râbî’den -:
**تَحَوَّفْتُ** şeyi ve **تَحَيّفْتُهُ**, ve **تَخَوّفْتُهُ** ve **تَخَيَّفْتُهُ** _
onu eksilttiğimde.
Kisâî dedi: üçlülerden olan _
vavlı köklerden _: o, şu üzere toplanır:
) ( **فُعَّلٍ** ) ( . . . onda üç vecih vardır:
denir: **خَائِفٌ** . . . ve **خُيَّفٌ**, ve **خِيَّفٌ** . .
ve **خُوَّفٌ**.
Dedi: ve onun benzeri: böyledir.
İbn es-Sikkît dedi: kavim **أخافَ** _ eğer
Minâ’nın **خَيْفَ**’ine geldilerse, böylece indiler.

**خفى** : Leys dedi: sesi **أَخْفَيْتُ**, ben onu
**أُخْفِيه** **إخْفَاءً**.
Dedi: onun lâzım fiili: **اخْتَفَى**.
Dedim: Arapların sözünden daha çok olan:
**اسْتَخْفَى**. . **اخْتَفَى** değil.
Ve ) ( **اخْتَفَى** ) (: yüksek (fasih) olmayan bir dildir.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _:
**خَفَيْتُ** şeyi: onu ortaya çıkardım ve onu gizledim.
Dedi: ve kuyu. . ona denir: ) ( **خَفِيَّةٌ** ) (; çünkü
çıkarıldı ve ortaya çıkarıldı.
Dedi: ve ) ( **أَخْفَيْتُ** ) ( _ ayrıca _ : onun gibidir.
Ahfeş, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında:
) ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار ( [ الرّعد : 10 ].
Dedi: ) ( **المُسْتَخْفِي** ) (: açık olandır.
Ve ) ( **السَّارِبُ** ) (: gizlenen olandır.
Dedi: ve kim ( أَكادُ أَخْفِيهَا ) okursa, manası:
onu ortaya çıkarırım.
Çünkü sen dersin: sırrı **خَفيْتُ** _ yani: onu ortaya çıkardım.
Ve şu beyti okudu:
فَإنْ تَكْتُمُوا الدّاءَ لا نَخْفِهِ
وَإِنْ تَبْعَثُوا الحَرْبَ لا نَقْعُدِ
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: azze ve celle’nin sözü hakkında:
( ومن هو مستخف بالليل وسارب بالنهار (.
) ( **مُستَخْفٍ بالليل** ) ( _ yani: örtünen. ) ( **وسَاربٌ بالنهَّار** ) ( _ yani: açık.
Sanki dedi: açık ve gizli onun katında _ azze
ve celle _ birdir.
Ve azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( أكاد أخفيها ( [ طه : 15 ].
Tefsirde: ) ( . . kendi nefsimden. . öyleyse
sizi nasıl haberdar edeyim ) ( ?.
Dedim: Ahfeş’in sözü: ) ( **المُسْتَخْفي : الظاهِرُ** ) ( . . lugatçılar katında hatadır.
Söz, Ferrâ’nın dediğidir.
أما ) ( **الاختِفَاءُ** ) ( ise onun iki manası vardır:
birincisi: çıkarma manasında.
Bundan dolayı mezar soyguncusuna: **المُخْتفِي** denildi.
İkincisi: ) ( **الاسْتخْفاء** ) ( manasında. . o,
gizlenmedir.
) ( **خَفيتُ** ) ( . . iki zıt manayla geldi.
Ve كذلك ) ( **أَخْفَيْتُ** ) (, Ebû Ubeyde’nin zannettiğine göre.
Arapların iyi sözü: şöyle denmesidir: şeyi **خفَيْتُ**
**أَخْفِيهِ** _ yani: onu ortaya çıkardım.
İmruü’l-Kays dedi:
خَفَاهُنَّ مِنْ أَنْفَاقِهِنَّ كأَنَّما
خفَاهُنَّ وَدْقٌ مِنْ سَحَابٍ مُرَكَّبِ
Ve şeyi **أَخْفِيتُ** _ yani: onu örttüm.
Allah azze ve celle dedi: ( وإن تبدوا ما في أنفسكم أو تخفوه ( [ البَقَرَة : 284 ].
Manası: yahut onu gizlerseniz.
Ve şeyi **اختَفَيْتُ** _ yani: onu ortaya çıkardın;
ondan **استخْفَيْتُ** _ yani: gizlendim ) ( .
Bu, Arapların sözünde bilinen budur.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _: **الْخَافِي**: onlar
cinlerdir. Ve şu beyti okudu:
وَلاَ يُحَسُّ مِنَ الْخَافِي بهَا أَثَرُ
) ( **الخافي** ) (’nin çoğulu: **خوَافٍ**.
Dedi: ve **الْخَوَافِي** _ hurma yaprağından _: ) ( **الْقِلَبَةِ** ) (’nin altındakidir.
Medineliler ona: ) ( **العَوَاهِنَ** ) ( derler.
Dedi: ve **الخَوَافِي**: kanadın ön kısmından
on tüyün altındakidir.
Dedi: ve **الخَفَاءُ** _ medli _ senden gizli kalan şeydir.
Denir: **بَرِحَ الخَفَاءُ**; bu: ortaya çıktığında
ve **بَرَاحٍ**’ta olduğunda _ yani: açığa çıkmış bir işte.
Ve denildi: **بَرِحَ الخَفَاءُ** _ yani: gizlilik gitti.
Birincisi daha iyidir.
Leys dedi: **الْخُفْيَةُ**: senin sözünden: şeyi **أَخفَيْت** _
yani: onu örttüm.
Ve denir: **خِفْيَةٌ** _ **الخاء**’ın kesresiyle.
Dedi: onunla **خَفِيّاً** karşılaştım _ yani: gizlice.
Ve **الخَافِيَةُ**: aleniyetin zıddıdır.
Dedi: ve **الْخَفَا** _ maksûr _ : o, gizli şeydir. . yani:
gizli yerdir.
Ve şu beyti okudu:
وَعالِمِ السِّرِّ وعَالمِ الْخَفَا
لَقَدْ مَدَدْنا أَيْدِياً بَعْدَ الرَّجا
Ümeyye dedi:
تُسبِّحُهُ الطَّيْرُ الْكَوَامِنُ في الْخَفَا
وَإِذْ هِيَ في جَوِّ السَّماءِ تَصَعَّدُ
Dedi: ve **الْخِفَاءُ**: kadının elbiselerinin üstüne giydiği bir örtüdür.
Dedi: ve her şeyi bir şeyle örttüğün _ bir örtüden
ya da kapaktan _ . . o, onun **خِفَاؤُهُ**’dur.
Hepsi: **الأَخْفِيةُ**. Zü’r-Rumme’nin sözü bundandır:
عَليْهِ زَادٌ وأَهْدَامٌ وأَخْفِيَةٌ
قَدْ كَادَ يَحْتَزُّهَا عَنْ ظَهْرِه الْحَقَبُ
Dedi: ve ) ( **الْخَفِيَّة** ) (: sarmaş dolaş bir koruluktur; aslan onu
in olarak edinir; o, onun **خَفِيَّتُهُ**’dir.
Ve şu beyti okudu:
أسُودُ شَرًى لاقَتْ أُسُودَ خَفيَّةٍ
تَساقَيْنَ سُمّاً كلُّهُنَّ خَوَادِرُ
Dedi: ve denir: ) ( **شَرًى** ) ( ve ) ( **خَفِيَّةٌ** ) (: iki yerdir.
Dedi: ve **الْخَفِيَّةُ**: eski (kadim) bir kuyu idi, gömüldü,
sonra kazıldı.
Hepsi: **الْخَفَايَا**. . ve **الْخَفِيَّاتُ**.
Bunu İbn es-Sikkît söyledi.
Ebû Ubeyd _ Ebû Amr’dan _: şimşek **خَفِيَ**
**يَخْفَى خَفْياً** _ zayıf bir parıltıyla parladığında.
Dedi: Kisâî dedi: **خَفَا يَخْفُو خَفْواً** _
aynı manada.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَمِيضُ**: şimşeğin zayıf bir parıltıyla
parlamasıdır; sonra **يَخْفَى**, sonra
parlar; onda yağmurdan ümitsizlik yoktur.
Ebû Ubeyd dedi: **الْخَفُّ**: şimşeğin
göğün taraflarında enlemesine görünmesidir.
Ve **الوَمِيضُ**: az parlayıp sonra durmasıdır.
Araplar der: kadından **خَفِيَّاها** güzel olursa,
onun geri kalanı güzel olur.
Kastederler: sesinin yumuşaklığını ve adımının izini.

**وخف** : Leys dedi: **الْوَخْفُ**: **الْخَطْمِيَّ**’yi
leğende dövmen; onu **تُوخِفُهُ** ki karışsın.
Dersin: yanınızda başımı yıkayacağım bir **وَخِيفٌ** var mı?
Şemir dedi: **أَوْخَفْتُ الْخَطْمِيَّ** _ onu elinle dövdüğünde,
yıkanır şey olsun diye.
Ve **الْخَطْمِيِّ** ile de böyle yapılır.
İbnü’l-A‘râbî _ **الْقُلاَخِ**’in sözü hakkında:
وأَوْخَفَتْ أَيْدِي الرِّجَالِ الْغِسْلا
el ile çömlek ve sözle çalkalamayı kastetti; sanki
yıkanır şeyi dövüyor gibidir.
Ve denir: ona, başın ) ( **وِخَافِ** ) (’ı gibi süt getirdi
ve başın ) ( **وَخِيفِ** ) (’i gibi.
O, başın yıkandığı şeydir.
Ve **الْوَخِيفَةُ** _ bedevîlerin yemeğinden _: öğütülmüş kurut (ekşimik);
su üzerine serpilir, sonra üzerine
tereyağı dökülür, bir kısmı bir kısmına vurulur,
sonra yenir.

**خفأ** : Ebû Zeyd _ ) ( **الْهَمْزِ** ) ( kitabında _:
adamı **خَفَأْتُ** **خَفْئاً**, ve onu **جَفَأْتُ** **جَفْئاً** _ eğer
onu söküp çıkardıysan ve onunla yere vurduysan.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ف خ
ركب يأفوخ فلان إذا غلبه وفضله‏.‏
وضرب يأفوخ الليل إذا سرى في أوله‏.‏

##### Türkçe

أ ف خ
Bir kimseye **يأفوخ** bindi: onu yendi ve ona üstün geldi.
Gecenin **يأفوخ**una vurdu: onun başında (ilkinde) gece yürüdü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اليأْفوخ: حيث التقى عظم مقدَّم الرأْس وعظم مؤخره، وهو الموضع الذي يتحرك من رأْس الطفل؛ وقيل: هو حيث يكون لَيِّناً من الصبي، قبل أَن يتلاقى العظمان السَّمَّاعةُ والرَّمَّاعةُ والنَّمَغَةَ؛ وقيل: هو ما بين الهامة والجبهة. قال الليث: من همز اليأْفُوخ فهو على تقدير يَفْعُول. ورجل مأْفوخ إذا شُجَّ في يأْفوخه، ومن لم يهمز فهو على تقدير فاعُول من اليَفْخ، والهمز أَصوب وأَحسن، وجمع اليأْفوخ يآفِيخُ. وفي حديث العقيقة: ويوضع على يافوخ الصبي؛ هو الموضع الذي يتحرك من رأْس الطفل، ويجمع على يآفيخ، والياء زائدة. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: وأَنتم لَهامِيمُ العرب ويآفيخُ الشرف؛ استعار للشرف رؤُوساً وجعلهم وسطها وأَعلاها. وأَفَخَه يأْفِخُه
(* قوله «وأفخه يأفخه» كذا بضبط الأصل من باب ضرب
ومقتضى اطلاق القاموس انه من باب كتب) أَفْخاً: ضرب يأْفوخه. أَبو عبيد: أَفَخْتُه وأَذَنْتُه أَصبت يأْفُوخَه وأُذنه. ويأْفوخ الليل: معظمه.

##### Türkçe

**اليأْفوخ**: başın ön tarafı kemiği ile arka tarafı kemiğinin buluştuğu yer; o, çocuğun başından hareket eden yerdir; ve denildi ki: iki kemik, **السَّمَّاعةُ** ve **الرَّمَّاعةُ** ve **النَّمَغَةَ** karşılaşmadan önce, oğlanda yumuşak olan yerdir; ve denildi ki: **الهامة** ile **الجبهة** arasındaki şeydir. Leys dedi: **اليأْفُوخ**’u hemzeleyen kimse için o, **يَفْعُول** takdiri üzerinedir. Ve **مأْفوخ** adam: **يأْفوخ**’unda yarılmış olduğu zaman; hemzelemeyen kimse ise **اليَفْخ**’tan **فاعُول** takdiri üzerinedir; hemze daha doğru ve daha güzeldir. **اليأْفوخ**’un çoğulu **يآفِيخُ**’tur. **العقيقة** hadîsinde: “ve oğlanın **يافوخ**’u üzerine konur”; o, çocuğun başından hareket eden yerdir; ve **يآفيخ** üzere çoğul yapılır; **الياء** ziyadedir. Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “ve siz Arap’ın **لَهامِيمُ**’isiniz ve şerefin **يآفيخُ**’isiniz”; şeref için başlar ödünç aldı ve onları onun ortası ve en üstü kıldı.

Ve **أَفَخَه** **يأْفِخُه**
(* “Ve **أفخه يأفخه**” sözü: aslın ضبط’ıyla böyle, **ضرب** bâbındandır; ve **القاموس**’un إطلاق’ının مقتضى’sı, onun **كتب** bâbından olduğudur) **أَفْخاً**: onun **يأْفوخ**’unu vurdu. Ebû Ubeyd: **أَفَخْتُه** ve **أَذَنْتُه**: onun **يأْفُوخ**’unu ve kulağını isabet ettirdim. Ve **يأْفوخ الليل**: onun çoğudur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أفخه يأفخه أفخا، إذا ضرب يافوخه، قال أبو عبيد: أفخته وأذنته: أصبت يافوخه وأذنه. وهو أي اليافوخ حيث التقى عظم مقدم الرأس وعظم مؤخره، وهو الموضع الذي يتحرك من رأس الطفل، وقيل: هو حيث يكون لينا من الصبي قبل أن يتلاقى العظمان: السماعة والرماعة، وهو ما بين الهامة والجبهة. قال الليث: من همز اليافوخ فهو على تقدير يفعل ورجل مأفوخ، إذا شج في يأفوخه. ومن لم يهمز فهو على تقدير فاعول من اليفخ، والهمز أصوب وأحسن. واليافوخ من الليل: معظمه، وج اليافوخ يوافيح، هكذا في سائر النسخ بالواو، ومثله في التهذيب، قال شيخنا: والذي في أمهات اللغة القديمة: اليآفيخ، بالهمز والإبدال تخفيفا. وفي حديث علي رضي اله عنه: وأنتم لهاميم العرب ويآفيخ الشرف، استعار للشرف رءوسا وجعلهم وسطها وأعلاها. وهذا يدل على أن أصله يفخ، أي فاؤه تحتية، فالصواب حينئذ أن يذكر في فصل التذحتية. ووهم الجوهري في ذكره هنا، وأشار في المصباح للوجهين فقال: اليافوخ يهمز وهو أحسن وأصوب، ولا يهمز، ذكر ذلك الأزهري. قلت: وقد تقدم عن الليث مثل ذلك ولا يضخفى أن هذا وأمثال ذلك لا يعد وهما.

##### Türkçe

**أفخه** **يأفخه** **أفخا**: **يافوخه**’unu vurduğu zaman. Ebû Ubeyd dedi ki: **أفخته** ve **أذنته**: **يافوخه**’una ve kulağına isabet ettim. Ve o, yani **اليافوخ**: başın ön tarafının kemiği ile arka tarafının kemiğinin birleştiği yerdir; çocuğun başından hareket eden yerdir. Ve denildi ki: iki kemiğin buluşmasından önce oğlanda yumuşak olan yerdir: **السماعة** ve **الرماعة**; ve o, **الهامة** ile **الجبهة** arasındadır. Leys dedi ki: **اليافوخ**’u hemzeleyen kimse, **يفعل** takdiri üzerinedir; ve **رجل مأفوخ**: **يأفوخه**’unda yarıldığı zaman. Hemzelemeyen kimse ise **فاعول** takdiri üzerinedir, **اليفخ**’ten; hemze daha doğru ve daha güzeldir. Ve geceden **اليافوخ**: onun çoğudur. **وج** **اليافوخ**: **يوافيح**; bütün nüshalarda böyle, **الواو** ile; **التهذيب**’de de bunun benzeri. Şeyhimiz dedi ki: eski dilin ana kaynaklarında olan: **اليآفيخ**; hemze ile ve hafifletme için ibdâl ile. Ali’nin (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Ve siz Arap’ın **لهاميم**’isiniz ve şerefin **يآفيخ**’lerisiniz”; şeref için başlar ödünç aldı ve onları onun ortası ve en üstü kıldı. Bu, aslının **يفخ** olduğuna delâlet eder; yani onun **فاء**’sı **تحتية**’dir; o hâlde doğru olan, **التذحتية** faslında zikredilmesidir. Cevherî onu burada zikretmekte yanıldı. Ve **المصباح**’da iki veche işaret etti de şöyle dedi: **اليافوخ** hemzelenir ve o daha güzel ve daha doğrudur; hemzelenmez de; bunu Ezherî zikretti. Dedim ki: Leys’ten de bunun benzeri geçti; ve gizli değildir ki bu ve bunun benzerleri vehim sayılmaz.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: افخ

أَفَخَهُ
1 أَفَخَهُ ذ , (A'Obeyd, S, L, &c.,) aor. اَفِخَ , inf. n.

أَفْخٌ
أَفْخٌ ذ , (L,) He, [or it] struck him, or hit him, [or hurt him,] on the part of his head called the يَأْفُوخ. (A'Obeyd, S, L, Msb, K.) He who pronounces يافوخ without ء says يَفَخَهُ. (Msb.)

مَأْفُوخٌ
مَأْفُوخٌ ذ A man having his head broken in the part called the يَأْفُوخ. (L.)

يَأْفُوخٌ
يَأْفُوخٌ ذ , (Lth, Az, S, Msb, K,) as also يَافُوخٌ, without ء, but the former is the more correct and the better, (Lth, Az, Msb,) and is of the measure يَفْعُولٌ, (Lth, Az, S, Msb,) whereas the latter is of the measure فَاعُولٌ, (Lth, Az, Msb,) [The top, vertex, or crown, of the head; or the part of the top of the head which is crossed by the coronal suture, and comprises a portion of the sagittal suture;] the part where the anterior and posterior bones of the head meet; (K;) the place that is in a state of commotion in the head of an infant; (S;) the place which, in the head of a child, does not close up until after some years; or does not become knit together in its several parts; and this is where the bone of the anterior part of the head and that of its posterior part meet; (Zj in his “ Khalk el-Insán; ”) the place that is soft, in a child's head, before the two bones called the نَمَّاغَة and رَمَّاعَة meet, between the هَامَة [or middle of the head] and the forehead: (L:) or the middle of the head when it has become hard and strong; before which it is not thus called: (Msb:) pl. يَآفِيخُ; (S;) so in the old lexicons [in general]; but in the T and K يَوَافِيخُ [which is pl. of يافوخ without ء; or, as pl. of يأفوخ, is like تَوَارِيخُ as pl. of تَأْرِيخٌ]; and because of this form of the pl., F says that J is in error in mentioning the word in the present art.: it has been shown, however, that J is not in error in this case. (TA.) - [Hence the saying,] أَنْتُمْ يَآفِيخُ الشَّرَفِ (tropical:) Ye are the centres and summits of the heads of nobility. (L, from a trad.) And يَأْفُوخُ اللَّيْلِ (assumed tropical:) The main [or middle] part of the night. (S, K.) - [See also art. يفخ.]

##### Türkçe

**أَفَخَهُ**
1 **أَفَخَهُ** ذ , (A'Obeyd, S, L, &c.,) muzâri‘i **اَفِخَ** , mastar ismi.

**أَفْخٌ**
**أَفْخٌ** ذ , (L,) O, [yahut o] onu, başının **يَأْفُوخ** denilen kısmından vurdu, yahut çarptı, [yahut incitti]. (A'Obeyd, S, L, Msb, K.) **يافوخ**’u ء olmaksızın telaffuz eden kimse **يَفَخَهُ** der. (Msb.)

**مَأْفُوخٌ**
**مَأْفُوخٌ** ذ Başının **يَأْفُوخ** denilen kısmında başı kırılmış bir adam. (L.)

**يَأْفُوخٌ**
**يَأْفُوخٌ** ذ , (Lth, Az, S, Msb, K,) ve كذلك ء olmaksızın **يَافُوخٌ**, fakat birincisi daha sahih ve daha iyidir, (Lth, Az, Msb,) ve **يَفْعُولٌ** veznindendir, (Lth, Az, S, Msb,) hâlbuki ikincisi **فَاعُولٌ** veznindendir, (Lth, Az, Msb,) [başın tepesi, zirvesi yahut tacı; yahut başın tepesinin, koronal sütür tarafından kesilen ve sagittal sütürün bir kısmını içine alan kısmı;] başın ön ve arka kemiklerinin birleştiği kısım; (K;) bir bebeğin başında çalkantı hâlinde bulunan yer; (S;) bir çocuğun başında, bazı yıllardan sonra kapanan; yahut çeşitli kısımlarında birbirine kaynamayan yer; ve bu, başın ön kısmının kemiği ile arka kısmının kemiğinin birleştiği yerdir; (Zj, “Khalk el-Insán”ında;) çocuğun başında, **نَمَّاغَة** ve **رَمَّاعَة** denilen iki kemik, **هَامَة** [yahut başın ortası] ile alın arasında, birleşmeden önce yumuşak olan yer: (L:) yahut sertleşip kuvvetli olduktan sonra başın ortası; bundan önce böyle adlandırılmaz: (Msb:) çoğulu **يَآفِيخُ**; (S;) eski lugatlerde [genel olarak] böyledir; fakat T ve K’de **يَوَافِيخُ** [ki bu, ء olmaksızın **يافوخ**’un çoğuludur; yahut, **يأفوخ**’un çoğulu olarak, **تَأْرِيخٌ**’un çoğulu **تَوَارِيخُ** gibi olur]; ve çoğulun bu şekli sebebiyle F, J’nin bu madde içinde kelimeyi zikretmesinde hata ettiğini söyler: ancak, bu durumda J’nin hata etmediği gösterilmiştir. (TA.) - [Bundan dolayı denilmiştir ki,] **أَنْتُمْ يَآفِيخُ الشَّرَفِ** (mecaz:) Siz, şerefin başlarının merkezleri ve zirvelerisiniz. (L, bir rivayetten.) Ve **يَأْفُوخُ اللَّيْلِ** (varsayılan mecaz:) gecenin ana [yahut orta] kısmı. (S, K.) - [Ayrıca bkz. madde **يفخ**.]
