# أفف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أفف

أف، يؤف، بالضم، قال ابن دريد: وقالوا: يئف أيضا، أي بالكسر، ولم يذكره ابن مالك في اللامية، وكذا في شروح التسهيل، ولا استدركه أبو حيان، وهو القياس، وقول شيخنا: فيحتاج إلى ثبت. قلت: وقد نقله ابن دريد في الجمهرة كما عرفت، وناهيك به ثقة ثبثا، وعنه نقل الصاغاني في العباب، وصاحب اللسان: تأفف من كرب أو ضجر. وأف: كلمة تكره وقوله تعالى: )فلا تقل لهما أف( قال القتيبي: أي لا تستثقل من أمرهما شيئا، وتضق صدرا به، ولا تغلظ لهما، قال: والناس يقولون لما يستثقلون ويكرهون: أف له، وأصل هذا نفخك للشيء يسقط عليك من تراب أو رماد، وللمكان تريد إماطة أذى عنه، فقيلت لكل مستثقل، وقال الزجاج: لا تقل لهما ما فيه أدنى تبرم إذا كبرا أو أسنا، بل تول خدمتهما.
 وفي الحديث: )فألقى طرف ثوبه على أنفه، وقال: أف أف( قال ابن الأثير: معناه الاستقذار لما شم، وقيل: معناه الاحتقار والاستقلال، وهو صوت إذا صوت به الإنسان علم أنه متضجر متكره. قد أفف تأفيفا كما في الصحاح، وتأفف به: قالها له، وليس بفعل موضوع على أف عند سيبويه ولكنه من باب سبح وهلل، إذا قال سبحان الله، ولا إله إلا الله، ومنه حديث عائشة لأخيها عبد الرحمن رضي الله عنهما: )فخشيت أن تتأفف بهم نساؤك تعنى أولاد أخيها محمد بن أبي بكر حين قتل بمصر.
 ولغاتها أربعون، ذكر الجوهري منها ستة عن الأخفش، وزاد ابن مالك عليها أربعة، فصارالمجموع عشرة، وقد نظمها في بيت واحد كما سيأتي بيانه: أن بالضم، وتثلث الفاء وهي ثلاثة وتنوين الفاء أيضا، فيقال: أف وأف وأف وأف وأف وأفا، كل ذلك مع ضم الهمزة، فصارت ستة، وهي التي نقلها الجوهري عن الأخفش.
 قال الفراء: قرئ: أف، بالكسر بغير تنوين، وأف، بالتنوين، فمن خفض ونون ذهب إلى أنه صوت لا يعرف معناه إلا بالنطق به، فخفضوه، كما تخفض الأصوات، ونونوه كما قالت العرب: سمعت طاق طاق، لصوت الضرب وسمعت تغ تغ، لصوت الضحك، والذين لم ينونوا وخفضوا، قالوا: أف، على ثلاثة أحرف، وأكثر الأصوات على حرفين، مثل صه وتغ ومه، فذلك الذي يخفض وينون؛ لأنه متحرك الأول، ولسنا مضطرين إلى حركة الثاني من الأدوات وأشباهها، فخفض بالنون، كذا في التهذيب. وقال ابن الأنباري، من قال: أفا لك، نصبه على مذهب الدعاء، كما يقال، ويلا للكافرين، ومن قال: أف لك، رفعه باللام كما يقال ويل للكافرين ومن قال أف لك خفضه على التشبيه بالأصوات.

  وتخفف فيهما، أي في المنون وغيره، فيقال: أف أف، وأف وأف، وأفا وأف، فهذه ستة، وقرأ ابن عباس: )فلا تقل لهما أف( خفيفة مفتوحة على تخفيف الثقلية، مثل رب، وقياسه التسكين بعد التخفيف، فيقال: أف، كطف، لأنه لا يجتمع ساكنان، لكنه ترك على حركته ليدل على أنها ثقيلة خففت، وأف، مشددة الفاء بالجمع بين الساكنين، وهو جائز عند بعض القراء، كما مر بحثه في قوله تعالى: )فما اسطاعوا( في )طوع( فراجعه، وأفى بغير إمالة، وأفي بالإمالة المحضة، وقد قرئ به أفي بالإمالة بين بين، وقد قرئ به أيضا والألف في الثلاثة للتأنيث وأفي، بكسر الفاء أي بالإضافة، وأفوه بضم الهمزة والفاء المشددة المضمومة وتسكين الواو والهاء، وفيه أيضا الجع بين الساكنين، وأفه، بالضم، مثلثة الفاء مشددة، فهذه ثلاثة أوجه، أفه وأفه وأفه، الأولى نقلها الجوهري وتكسر الهمزة مع تثليت الفاء المشددة فهي أيضا أوجه ثلاثة، الأولى نقلها ابن بري عن ابن القطاع، وإف كمن، وإف مشددة أي: مع كسرة الهمزة وفيه أيضا الجمع بين الساكنين، وإف، بكسرتين مخففة، وإف منونة مخففة مع كسر الهمزة إف مشددة مع كسر الهمزة وتثلث هذه، أي مع التنوين، فهي أوجه ثلاثة، وقرأ عمرو بن عبيد: )فلا تقل لهما إف( بكسر الهمزة وفتح الفاء، وإف، بضم الفاء مشددة أي مع كسر الهمزة، وإفا كإنا، وإفى، بالإمالة، وإفى، بالكسر، أي بالإضافة إلى نفسه، قاله ابن الأنباري، وتفتح الهمزة، أي في الوجه الأخير ويحتمل أن يكون المراد به فتح الهمزة في كل من إف وإفا وإفى وإفى، فتكون الأوجه أربعة، وأف، كعن، وأف، مشددة الفاء مكسورة، وآف، ممدودة، وأف مقصورأ، وآف ممدودا - منونتين، فهذه أربعة وأربعون وجها حسبما بيناه، وأعلمنا عليه، وعلى الاحتمال الذي ذكرناه يكون سبعا وأربعين وجها، فقول المصنف أولا: ولغاتها أربعون. محل نظر يتأمل له.
 وقد فاته أيضا من لغاتها أفة، محركة، وأفوه، بفتح فضم فسكون الواو والهاء، وأفة بفتح فتشديد، الأخير نقله ابن بري عن ابن القطاع، فإذا جمعناها مع ما قبلها من الأوجه يتحصل لنا خمسون وجها.
 وأما بيت ابن مالك - المتضمن العشرة منها - الذي وعدنا به سابقا، فهو هذا:
  فأف ثلث ونون إن أردت وقل                      أفـا وأفـى وأفة تـصـب وقد ذيلت عليه ببيتين جمعت فيهما ما بقي من لغاته لا على وجه الاستيعاب، فقلت:
  وأف آف أف أفـــا وأف وأف                      وإف وأفى أمل واضمم مع النسب
  إف وأفـه وثـلـث فــاءه وإف                      إفا يليه أف مع إف فاحـتـسـب

  فالبيت الأول يتضمن ثلاثة عشر وجها، وذلك فإن المراد بأفى إمالة بين بين، وقولي: أمل، أي إمالة خالصة، وقولي: واضمم، إشارة إلى الضم في الممالين بين بين والخالصة، وقولي: مع النسب، إشارة إلى الإضافة، أي في المضموم والمكسور، وفي البيت الثاني ثمانية، فهذه أحد وعشرون وجها، فإذا ضم مع بيت ابن مالك يتحصل أحد وثلاثون وجها، ومع التأمل الصادق يظهرغيره ما ذكرنا والله الموفق لا إله غيره.
 قال ابن جني: أما أف، ونحوه من أسماء الفعل، كهيهات في الجر، فمحمول على أفعال الأمر، وكان الموضع في ذلك إنما هو لصه ومه، ورويد، ونحو ذلك، ثم حمل عليه باب أف ونحوها، من حيث كان اسما سمي به الفعل، وكان كل واحد من لفظ الأمر والخبر قد يقع موقع صاحبه، صار كل واحد منهما هو صاحبه، فكأن لا خلاف هناك في لفظ ولا معنى.
 والأف، بالضم: قلامة الظفر، أو وسخه الذي حوله، والتف: الذي فيه أو وسخ الأذن، وقيل هو ما رفعته من الأرض من عود أو قصبة وبكل ذلك فسر قولهم: أفا له وتفا، أو الأف: وسخ الأذن والتف: وسخ الظفر قاله الأصمعي، قال: يقال ذلك عند استقذار الشيء، ثم استعمل عند كل شيء يتأذى به ويضجر منه.
 أو الأف: معناه القلة، والتف إتباع له، ومنسوق عليه، ومعناه كمعناه، وسيأتي في بابه.
 والأفة، كقفة: الجبان وبه فسر حديث أبي الدرداء رضي الله عنه قال له رسول الله صلى الله عليه وسلم - حين رأى الناس منهزمين يوم أحد -: ) نعم الفارس عويمر غير أفة( فكأن أصله: غير ذي أقة، أي غير متأفف عن القتال، وقيل: الأفة: المعدم المقل، ويقال: هو الرجل القذر، والأصل في ذلك كله الأفف، محركة،، وهو الضجر، والشيء القليل فمن الأول أخذ معنى الجبان، ومن الثاني معنى المقل المعدم، وأخذ الرجل القذر من الأف، بمعنى وسخ الظفر، وقال ابن الأعرابي، في تفسير حديث أبي الدرداء: يريد أنه غير ضجر ولا وكل في الحرب.
 وقد سمى اليأفوف بمعنى الجبان لذلك واليأفوف المر من الطعام، و، قال أبو عمرو: اليأفوف: الخفيف السريع، واليأفوف: الحديد القلب من الرجال، وقال غيره: هو واليهفوف سواء كالأفوف، كصبور، والجمع يآفيف، قال:
  هوجا يآفيف صغارا زعرا واليأفوف: فرخ الدراج نقله الصاغاني، وقال الأصمعي: اليأفوف: العيى الخوار، وأنشد للراعي:
  مغمر العيش يأفوف شمائلـه                      نائى المودة لا يعطى ولا يسل ويروي: ) ولا يصل (. والمغمر: المغفل.
 والإف، والإفان، بكسرهما، نقله الجوهري، ويفتح الثاني، نقله الصاغاني في التكملة، وصاحب اللسان والأفف، محركة، نقله الصاغاني أيضا، وصاحب اللسان، وهما عن ابن الأعرابي. والتئفة، كتحلة، قال الجوهري: وهو تفعلة: الحين، والأوان، يقال: كان ذلك على إف ذاك، وإفانه، وأففه، وتئفته، أي: حينه وأوانه، قال يزيد بن الطثرية:
  على إف هجران وساعة خلوةمن الناس نخشى أعينا أن تطلعا

  وحكى ابن بري، قال في أبنية الكتاب: تئفة، فعلة، قال: والظاهر مع الجوهري، بدليل قولهم: على إف ذلك وإفانه، قال أبو علي: الصحيح عندي أنها تقعلة، والصحيح قيه عن سيبويه ذلك، على ما حكاه أبو بكر أنه في بعض نسخ الكتاب في باب زيادة التاء، قال أبو علي: والدليل على زيادتها ما رويناه عن أحمد عن ابن الأعرابي، قال: يقال: أتاني في إفان ذلك، وأفان ذلك، وأفف ذلك، وتئفه ذلك، وأتانا على أف ذلك، وإفته، وأففه، وإفانه، وتئفته، وعدانه، أي: على إبانه ووقته، يجعل تئفة، فعلة، والفارسي يرد عليه ذلك بالاشتقاق، ويحتج بما تقدم.
 والأوفوفة، بالضم هكذا هو في نسخ العباب، والتكملة، بزيادة الواو قبل الفاء، وفي اللسان وغيره من الأصول بحذفها، وقد جاء أيضا في بعض نسخ الكتاب هكذا، وهو المكثر من قول أف، وفي العباب: الذي لا يزال يقول لغيره: أف لك، وفي الجمهرة: يقال: كان فلان أفوفة، وهو الذي يزال يقول لبعض أمره: أف لك، فذلك الأفوفة.
 ومما يستدرك عليه: أفف به تأفيفا، كأففه، وأفا له، وأفة له أي: قذرا، والتنوين للتنكير، نقله الجوهري، والأف: النتن، قاله الزجاج، والأفف، محركة: وسخ الأذن، وتأفف به، كأففه، ورجل أفاف، كشداد: كثير التأفف، ويقال: كان على إفة ذلك، أي أوانه، والأفة، كقفة: الثقيل، قال ابن الأثير: قال الخطابي: أرى الأصل فيه الأفف، وهو الضجر.
 واليأفوف: الأحمق الخفيف الرأي. واليأفوف: الراعي، صفة كاليخضور، واليحموم، كأنه متهيئ لرعايته، عارف بأوقاتها، من قولهم: جاء على إفان ذلك.
 واليأفوف: الضعيف.
 واليأفوفة: الفراشة، وبه فسر حديث عمرو بن معد يكرب، أنه قال في بعض كلامه فلان أخف من يأفوفة، وكذا وجد بخط الشيخ رضي الدين الشاطبي، وقال الشاعر:
  أرى كل يأفوف وكل حزنبل وشهذارة ترعابة قد تضلعا ويقال: إنه ليؤفف عليه، أي يغتاظ.

### Türkçe

**أف**، **يؤف**، zamme ile; İbn Düreyd dedi: Ve dediler ki: **يئف** de, yani kesre ile; ve İbn Mâlik onu Lâmiyye’de zikretmedi, Teshîl şerhlerinde de böyledir; Ebû Hayyân da onu telâfi etmedi; hâlbuki o kıyastır. Şeyhimizin sözü: “O hâlde bir tesbite ihtiyaç duyar.” Ben dedim: Onu, bildiğin üzere, İbn Düreyd Cemhere’de nakletmiştir; o, güvenilir sağlam bir sika olarak sana yeter; ondan Sâgânî el-ʿUbâb’da nakletmiştir; Lisân sahibi: Bir kederden yahut bir bıkkınlıktan dolayı **تأفف** etti. Ve **أف**: tiksinilen bir kelimedir. Yüce Allah’ın sözü: **فلا تقل لهما أف**; Kuteybî dedi: Yani onların işinden hiçbir şeyi ağır görme, onunla göğsün daralmasın, onlara karşı sertleşme. Dedi: İnsanlar, ağır gördükleri ve hoşlanmadıkları şey için: **أف له** derler. Bunun aslı, üzerine toprak yahut kül düşen şeyi üflemendir; ve mekân için, ondan bir eziyeti gidermek istersin; böylece her ağır görülen için söylenmiştir. Zeccâc dedi: Yaşlandıklarında yahut ihtiyarladıklarında, içinde en küçük bir bıkkınlık bulunan şeyi onlara söyleme; bilakis onların hizmetini üstlen.

Ve hadiste: **فألقى طرف ثوبه على أنفه، وقال: أف أف**. İbnü’l-Esîr dedi: Manası, kokladığı şeyden tiksinmedir; ve denildi ki: Manası, küçümseme ve azımsamadır; o, insan onu seslendirdiğinde, onun bıkmış hoşlanmaz olduğunu bilinen bir sestir. Sahâh’ta olduğu üzere: **أفف** etti, **تأفيفا**. Ve **تأفف به**: onu ona söyledi. Sîbeveyh’e göre **أف** üzerine konulmuş bir fiil değildir; fakat “**سبح** ve **هلل** babındandır”; yani **سبحان الله** ve **لا إله إلا الله** dediğinde. Ondandır: Âişe’nin, kardeşi Abdurrahman’a (Allah ikisinden de razı olsun) hadisi: **فخشيت أن تتأفف بهم نساؤك**; yani, Mısır’da öldürüldüğü zaman, kardeşinin oğlu Muhammed b. Ebî Bekr’in çocuklarını kasteder.

Dilleri kırktır; Cevherî onlardan altısını Ahfeş’ten zikretti; İbn Mâlik onun üzerine dört artırdı; böylece toplam on oldu. Ve onu, ileride beyanı geleceği üzere, tek bir beyitte nazmetti: Hemze zamme ile; ve fâ’nın teslîsi ki o üçtür; ve fâ’nın tenvîni de. Şöyle denir: **أف** ve **أف** ve **أف** ve **أف** ve **أف** ve **أفا**; bunların hepsi hemzenin zammesi iledir; böylece altı oldu; Cevherî’nin Ahfeş’ten naklettiği de budur.

Ferrâ dedi: Şöyle okunmuştur: **أف**; kesre ile, tenvînsiz. Ve **أف**; tenvîn ile. Kim cerreder ve tenvînlerse, onun, manası ancak onunla telaffuz edilmekle bilinen bir ses olduğuna gider; böylece onu cerrettiler; sesler cerredildiği gibi. Ve onu tenvînlediler; Arapların: “Vuruş sesi için **طاق طاق** işittim; gülüş sesi için **تغ تغ** işittim” demesi gibi. Tenvînlemeyen ve cerredenler ise dediler ki: **أف** üç harf üzerinedir; seslerin çoğu iki harf üzerinedir; **صه** ve **تغ** ve **مه** gibi. İşte bu, cerredilip tenvînlenendir; çünkü evveli harekelidir; ve biz, edatlar ve benzerlerinde ikinciyi harekelemeye mecbur değiliz. Böylece tenvîn ile cerredildi; Tehzîb’de böyledir. İbnü’l-Enbârî dedi: Kim “**أفا لك**” derse, onu dua mezhebi üzere nasbeder; “**ويلا للكافرين**” denildiği gibi. Kim “**أف لك**” derse, onu lâm ile ref eder; “**ويل للكافرين**” denildiği gibi. Kim “**أف لك**” derse, onu seslere benzetme üzere cerreder.

Ve ikisinde de hafifletilir; yani tenvînli olanında ve başkasında. Şöyle denir: **أف أف** ve **أف وأف** ve **أفا وأف**; işte bunlar altıdır. İbn Abbâs okudu: **فلا تقل لهما أف**; hafif, fetha ile; ağır olanı hafifletme üzere; **رب** gibi. Onun kıyası, hafifletmeden sonra sükûndur; böylece **أف** denir; **طف** gibi; çünkü iki sâkin bir araya gelmez. Fakat, ağır olup hafifletildiğine delâlet etsin diye, harekesi üzere bırakıldı. Ve **أف**; fâ’sı şeddeli, iki sâkini bir araya getirmekle; bu, bazı kurrâ nezdinde câizdir; daha önce Yüce Allah’ın sözü: **فما اسطاعوا**’daki **طوع**’da onun bahsi geçti; ona müracaat et. Ve **أفى** imâlesiz; ve **أفي** hâlis imâle ile; onunla **أفي** “orta imâle” ile de okunmuştur; onunla yine okunmuştur. Ve üçündeki elif, te’nîs içindir. Ve **أفي**; fâ’nın kesri ile; yani izâfetle. Ve **أفوه**; hemzenin zammesi, şeddeli fâ’nın zammesi, vâv ve hâ’nın sükûnu ile; onda da iki sâkini bir araya getirme vardır. Ve **أفه**; zamme ile; fâ’sı teslîsli, şeddeli. İşte bunlar üç vecihtir: **أفه** ve **أفه** ve **أفه**; birincisini Cevherî nakletti. Ve hemze kesrelenir; şeddeli fâ’nın teslîsi ile; böylece o da üç vecihtir; birincisini İbn Berrî, İbnü’l-Kattâʿ’dan nakletti. Ve **إف**; “**من**” gibi. Ve **إف** şeddeli; yani hemzenin kesresi ile; onda da iki sâkini bir araya getirme vardır. Ve **إف**; iki kesre ile, hafif. Ve **إف** tenvînli, hafif; hemzenin kesri ile. **إف** şeddeli; hemzenin kesri ile; ve bunun teslîsi vardır; yani tenvîn ile beraber; böylece üç vecihtir. Amr b. Ubeyd okudu: **فلا تقل لهما إف**; hemzenin kesri ve fâ’nın fethası ile. Ve **إف**; fâ’nın zammesi ile, şeddeli; yani hemzenin kesri ile. Ve **إفا**; **إنا** gibi. Ve **إفى**; imâle ile. Ve **إفى**; kesre ile; yani kendisine izâfetle; bunu İbnü’l-Enbârî söyledi. Ve hemze fetha edilir; yani son vecihte. Ve muhtemeldir ki bununla murad, **إف** ve **إفا** ve **إفى** ve **إفى**’nin her birinde hemzenin fethasıdır; böylece vecihler dört olur. Ve **أف**; **عن** gibi. Ve **أف**; fâ’sı şeddeli, kesreli. Ve **آف**; medli. Ve **أف**; maksûr. Ve **آف**; medli — ikisi de tenvînli. İşte bunlar, beyan ettiğimiz ve işaretlediğimiz üzere, kırk dört vecihtir. Ve zikrettiğimiz ihtimale göre, kırk yedi vecih olur. Böylece musannifin evveldeki sözü: “Dilleri kırktır” düşünülmesi gereken bir yerdir.

Ve dillerinden şunu da kaçırmıştır: **أفة**; harekeli. Ve **أفوه**; fetha sonra zamme, sonra vâv ve hâ’nın sükûnu ile. Ve **أفة**; fetha sonra teşdîd ile. Sonuncusunu İbn Berrî, İbnü’l-Kattâʿ’dan nakletti. Bunları, önceki vecihlerle topladığımızda, bize elli vecih hâsıl olur.

İbn Mâlik’in — onunu içeren — ve daha önce vaad ettiğimiz beyti ise şudur:
  فأف ثلث ونون إن أردت وقل                      أفـا وأفـى وأفة تـصـب وقد ذيلت عليه ببيتين جمعت فيهما ما بقي من لغاته لا على وجه الاستيعاب، فقلت:
  وأف آف أف أفـــا وأف وأف                      وإف وأفى أمل واضمم مع النسب
  إف وأفـه وثـلـث فــاءه وإف                      إفا يليه أف مع إف فاحـتـسـب

Şu hâlde birinci beyit on üç vecih ihtiva eder; bu da şundandır ki **أفى** ile murad, “arasında arasında” bir imâledir; ve benim sözüm: **أمل**; yani hâlis bir imâle; ve benim sözüm: **واضمم**; “arasında arasında” olan imâleli ile hâlis (imâleli)deki zamm’a işarettir; ve benim sözüm: **مع النسب**; izâfeye işarettir; yani mazmûm ve meksûrda. İkinci beyitte ise sekiz (vecih) vardır; işte bunlar yirmi bir vechi (eder). Artık İbn Mâlik’in beyti ile birlikte zammedilirse otuz bir vecih hâsıl olur; doğru teemmül ile, zikrettiğimizden başkası da ortaya çıkar. Allah muvaffak kılandır; O’ndan başka ilâh yoktur.

İbn Cinnî dedi: **أف** ve onun benzeri fiil isimlerinden, cerde **كهيهات** gibi olan ise, emir fiillerine hamledilmiştir. Bu hususta yer aslında ancak **صه** ve **مه** ve **رويد** ve bunun benzeri içindi; sonra **أف** ve benzerleri babı da ona hamledildi; zira o, fiilin kendisiyle adlandırıldığı bir isim idi. Emir lafzından ve haber lafzından her biri, ötekinin yerinde vâki olabildiğinden, ikisinden her biri ötekinin kendisi oldu; sanki orada ne lafızda ne mânâda ihtilâf yoktur.

Ve **الأف** (zamm ile): tırnak kırpıntısı; yahut onun etrafındaki kiri. Ve **التف**: onda bulunan; yahut kulak kiri. Ve denildi ki: yerden kaldırdığın, bir çubuk yahut bir kamış parçasıdır. Ve bunların hepsiyle onların sözü: **أفا له وتفا** tefsir edilmiştir. Yahut **الأف**: kulak kiri; **التف**: tırnak kiri; bunu Asmaî söyledi. Dedi: bu, şeyin iğrenç görülmesi sırasında söylenir; sonra kendisiyle eziyet olunan ve ondan bıkılıp usanılan her şeyde kullanıldı.

Yahut **الأف**: mânâsı azlıktır; **التف** ona tâbidir ve ona atfedilmiştir; mânâsı da onun mânâsı gibidir; babında gelecektir.

Ve **الأفة** ( **قفة** gibi): korkak. Bununla Ebû’d-Derdâ hadisi tefsir edilmiştir—Allah ondan razı olsun—Resûlullah صلى الله عليه وسلم ona dedi—Uhud günü insanları ondan kaçmış görmüşken—: ) **نعم الفارس عويمر غير أفة** (. Sanki aslı: **غير ذي أقة**; yani savaşmaktan **متأفف** olmayan. Ve denildi ki: **الأفة**: yoksul, az şeye sahip olan. Ve denilir: o, pis adamdır. Bunun hepsinin aslı **الأفف**’tir, harekeli; o da bıkkınlıktır; ve az şeydir. Birinciden korkak mânâsı alındı; ikinciden az şeye sahip yoksul mânâsı alındı. Pis adam da **الأف**’ten alındı; tırnak kiri mânâsıyla. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’d-Derdâ hadisinin tefsirinde dedi: muradı, savaşta ne bıkkın ne de âcizdir.

Ve bu sebeple **اليأفوف** (korkak mânâsıyla) adlandırılmıştır. Ve **اليأفوف**: yiyecekten acı olan. Ve Ebû Amr dedi: **اليأفوف**: hafif, süratli. Ve **اليأفوف**: erkeklerden kalbi sert olan. Başkası dedi: o ve **اليهفوف** birdir; **الأفوف** gibi; **صبور** gibi. Cem‘i **يآفيف**’tir. Dedi:

  **هوجا يآفيف صغارا زعرا**

Ve **اليأفوف**: dağ tavuğu yavrusu; bunu Sâğânî nakletti. Asmaî dedi: **اليأفوف**: aciz, zayıf sesli. Râî’ye ait olarak inşâd etti:

  **مغمر العيش يأفوف شمائلـه                      نائى المودة لا يعطى ولا يسل**

Ve rivayet olunur: ) **ولا يصل** (. Ve **المغمر**: gafildir.

Ve **الإف** ve **الإفان**; ikisi de kesre ile; bunu Cevherî nakletti. İkincisi fetha ile de olur; bunu Sâğânî “Tekmile”de, “Lisân” sahibi ve **الأفف** (harekeli) de; bunu da Sâğânî ve “Lisân” sahibi nakletti. İkisi de İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **التئفة** ( **تحلة** gibi). Cevherî dedi: o **تفعلة**’dir: vakit ve zaman. Denilir: **كان ذلك على إف ذاك، وإفانه، وأففه، وتئفته**; yani onun vakti ve zamanı. Yezîd b. et-Tıtriyye dedi:

  **على إف هجران وساعة خلوةمن الناس نخشى أعينا أن تطلعا**

İbn Berrî hikâye etti; “Kitâb”ın binalarında dedi: **تئفة**; **فعلة**. Dedi: zâhir olan Cevherî ile beraberdir; delili onların sözü: **على إف ذلك وإفانه**. Ebû Alî dedi: bence sahih olan, onun **تقعلة** olmasıdır; bunun sahihi Sîbeveyh’ten böyledir; Ebû Bekir’in hikâye ettiğine göre “Kitâb”ın bazı nüshalarında “tâ’nın ziyadesi” babında (böyledir). Ebû Alî dedi: onun ziyade olduğuna delil, Ahmed’den İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğimizdir; dedi: denilir: **أتاني في إفان ذلك، وأفان ذلك، وأفف ذلك، وتئفه ذلك، وأتانا على أف ذلك، وإفته، وأففه، وإفانه، وتئفته، وعدانه**; yani onun ibânesi ve vakti üzere. **تئفة**’yi **فعلة** yapar. Fârisî ona bunu iştikak ile reddeder ve geçenle hüccet getirir.

Ve **الأوفوفة** (zamm ile): işte “Abbâb” ve “Tekmile” nüshalarında böyledir; fâ’dan önce vâv ziyadesiyle. “Lisân”da ve asılların başkalarında ise onun hazfiyle. “Kitâb”ın bazı nüshalarında da böyle gelmiştir. O, **أف** sözünü çok söyleyendir. “Abbâb”da: başkasına durmadan: **أف لك** diyen. “Cemhere”de: denilir: falan kimse **أفوفة** idi; o, işinin bir kısmına durmadan: **أف لك** diyen kimsedir; işte o **الأفوفة**’dir.

Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **أفف به تأفيفا**; **كأففه** gibi. Ve **أفا له** ve **أفة له**; yani: pislik. Tenvîn, nekre içindir; bunu Cevherî nakletti. Ve **الأف**: kokuşmuşluk; bunu Zeccâc söyledi. Ve **الأفف** (harekeli): kulak kiri. Ve **تأفف به**; **كأففه** gibi. Ve **رجل أفاف** ( **شداد** gibi): çok **تأفف** eden. Ve denilir: **كان على إفة ذلك**; yani onun zamanı. Ve **الأفة** ( **قفة** gibi): ağır (kimse). İbnü’l-Esîr dedi: Hattâbî dedi: aslı onda **الأفف**’tir diye görüyorum; o da bıkkınlıktır.

Ve **اليأفوف**: ahmak, görüşü hafif olan. Ve **اليأفوف**: çoban; **اليخضور** ve **اليحموم** gibi bir sıfat; sanki çobanlığına hazırlanmış, vakitlerini bilen; onların sözü: **جاء على إفان ذلك**’tan.

Ve **اليأفوف**: zayıf.

Ve **اليأفوفة**: kelebek. Bununla Amr b. Ma‘dîkerib hadisi tefsir edilmiştir: sözünün bir kısmında dedi ki: falan kimse **يأفوفة**’den daha hafiftir. Şeyh Radıyyüddîn eş-Şâtıbî’nin hattıyla da böyle bulundu. Şair dedi:

  **أرى كل يأفوف وكل حزنبل وشهذارة ترعابة قد تضلعا**

Ve denilir: **إنه ليؤفف عليه**; yani öfkelenir.
