# أفك (أ-ف-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fek alt veya üst çene demektir

- Harfler: أ - ف - ك
- Kur'an'da: 30 geçiş · 29 ayet · 16 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءفك · افك

## Sîgalar (16)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُؤْفَكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A4%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Saptırılıyorlar | 6 | 6 | [5:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/5:75.md) |
| [إِفْكٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A5%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Saptırma | 4 | 4 | [24:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/24:12.md) |
| [تُؤْفَكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%A4%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Saptırılırsınız | 4 | 4 | [6:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/6:95.md) |
| [أَفَّاكٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%83%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Saptırmacı | 2 | 2 | [26:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/26:222.md) |
| [يَأْفِكُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Saptırırlar | 2 | 2 | [7:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/7:117.md) |
| [يُؤْفَكُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%A4%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Saptırılır | 2 | 2 | [40:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/40:63.md) |
| [أَئِفْكًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%A6%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%8B%D8%A7.md) | أَفِعْلًا | Saptırma mı? | 1 | 1 | [37:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/37:86.md) |
| [أُفِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A3%D9%8F%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فُعِلَ | Saptırıldı | 1 | 1 | [51:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/51:9.md) |
| [إِفْكًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A5%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Saptırma | 1 | 1 | [29:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/29:17.md) |
| [إِفْكُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A5%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فِعْلُهُمْ | Onların saptırması | 1 | 1 | [46:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/46:28.md) |
| [إِفْكِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A5%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فِعْلِهِمْ | Onların saptırması | 1 | 1 | [37:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/37:151.md) |
| [بِالْإِفْكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A5%D9%90%D9%81%D9%92%D9%83%D9%90.md) | بِالْفِعْلِ | Saptırma | 1 | 1 | [24:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/24:11.md) |
| [لِتَأْفِكَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | لِتَفْعِلَنَا | Bizi saptırmak için | 1 | 1 | [46:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/46:22.md) |
| [وَالْمُؤْتَفِكَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | وَالْمُفْتَعِلَاتُ | Ve sapanlar | 1 | 1 | [69:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/69:9.md) |
| [وَالْمُؤْتَفِكَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْمُفْتَعِلَاتِ | Ve sapanlar | 1 | 1 | [9:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/9:70.md) |
| [وَالْمُؤْتَفِكَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%83%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | وَالْمُفْتَعِلَةَ | Ve sapan | 1 | 1 | [53:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/53:53.md) |

## Mücavir kökler — 34 mücavir (150 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kapar
2. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
3. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · İsm hurmadan yapılan içkidir
4. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Asân
5. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Mesih
6. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Ferv “Ferre”ye bak
7. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
8. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 14 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
10. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Önce
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 4 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
13. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
14. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
15. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
16. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
17. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
18. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Musa
19. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
20. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
21. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
22. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
23. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
24. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
25. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
27. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
28. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
29. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
30. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
31. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
32. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
33. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
34. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أفك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md), [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md), [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md), [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi asıl ve doğal yönünden tamamen tersine çevirmek, eksenini bozup altüst etmek |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatten, tevhidden ve selim akıldan bütünüyle saptıran; gerçeği tersyüz eden iftira ve asılsız inanç |
| Çekirdek Özet 3 | Ontolojik ve epistemolojik gerçekliğin altüst edilmesi; hakikatin yerine kurgusal ve zıddı olan bir yapının ikame edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca ahlaki bir kusur olan alelade yalan veya dedikoduya indirgeyip, varlığı ve zihni hakikat ekseninden bütünüyle koparan ontolojik ve zihinsel tersyüz oluş boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أف | Ani dışa itme, hava püskürtme, bir sınır veya eşikten öteye savrulma; nitekim bıkkınlık ve nefes püskürtmeyi anlatan [أفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%81.md), ufuk ve nihai sınır çizgisini bildiren [أفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%82.md) ve batıp gözden kaybolmayı ifade eden [أفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%84.md) köklerinde bu eşikten çıkış ve kayboluş anlamı ortaktır. | ك | Avuçla kavrama, bükme ve sınırlandırma imgesine sahip olan ك harfinin eklenmesiyle savrulma hareketi, bir nesnenin ya da yargının doğrudan asıl yüzünden kavranıp 180 derece tersine çevrilmesi ve altüst edilmesi (قلب الشيء عن وجهه) şeklinde kesin bir saptırma ve başaşağı etme anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici ilksel irade, başlangıçtaki yön ve fıtri istikamet. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | İfadeye dökülme, nefes verme, içtekinin dışa vurulması veya merkezden kenara itilme. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir şeyi kavrayıp bükme, yönünü zorla değiştirme ve tersine çevirme. |
| أفك |  | Başlangıçtaki doğru ve fıtri yönün (ا), söz veya dışsal müdahale ile (ف) kavranıp zorla eğilerek asıl ekseninin tam tersine çevrilmesi (ك); böylece gerçeğin başaşağı edilerek hakikatin zıddına dönüştürülmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya yapıyı doğal yönünden tersine çevirmek, tepe taklak etmek; esme yönü sürekli değişerek yeri altüst eden rüzgârlar için المؤتفكات denmesi; aklı fıtri dengesinden sapan kimseye me’fûk denmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Urve b. Üzeyne bir beytinde kökü doğru yönünden saptırılma anlamında şöyle kullanır: إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مأ / فوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا |
| Erken Arapça kullanım | Yönleri birbiriyle çatışarak tozu toprağa katan rüzgârlara el-mü’tefikât denilmiş; altı üstüne getirilen şehirler bu kökle adlandırılmış; aklı ve idraki tersine dönüp basiretini yitiren kimse için مأفوك العقل tabiri yerleşmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça أفك kökü, fiziksel planda "bir şeyi ekseninden çevirmek, altüst etmek", zihinsel planda ise "hakikati tersyüz ederek asılsız iddiada bulunmak" semantik ekseninde kuruludur. Sami dillerinde bu kök, doğrudan fonetik benzerlikten ziyade semantik bir matris üzerinden İbranice ve Aramicedeki h-p-k köküyle (İbranice הָفַךְ / hāfak; "ters çevirdi, yıktı, altüst etti") yapısal bir paralellik gösterir. Nitekim Kitab-ı Mukaddes metinlerinde Sodom ve Gomore gibi saptırılmış kavimlerin şehirlerinin yerle bir edilip altüst oluşunu bildiren "mahpeḵāh" kavramı ile Kur'an'da Lût kavminin altüst edilen yurtlarını ifade eden المؤتفكة / المؤتفكات kelimesi birebir aynı semantik köke ve tarihsel anlatıya dayanır. Kök, ilksel katmanda fırtınanın yeryüzünü altüst etmesi veya yapının yıkılıp ters dönmesi gibi somut bir jeomorfolojik ve meteorolojik felaketi karşılarken; Arap dilinin soyutlama sürecinde bilincin hakikatten 180 derece koparılması ve gerçeğin zıddı olan uydurma beyanlar üretilmesi (ifk / iftira) anlamında epistemolojik bir derinlik kazanmıştır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أفك kökünün temel maddesi olan قلب الشيء عن وجهه (bir şeyi asıl yüzünden tersine çevirmek) | Fiziksel olarak yönü değişen rüzgârlar ve altüst edilen beldelerden, zihinsel ve ahlaki olarak gerçeği tersyüz eden iftiraya semantik sıçrama. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice הָفַךְ (hāfak / ters çevirmek, altüst etmek) ve türevi mahpeḵāh | Lût kavminin şehirlerinin altüst edilişini anlatan müşterek Sami anlatısında hemze/he ses değişimi ve anlam örtüşmesi. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أفك | Anlamlı | Tersyüz etmek, hakikatten saptırmak | Bir şeyi ekseninden çevirmek, altüst etmek ve gerçeğin tam zıddını iddia etmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [أكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%81.md) | Anlamlı | Semer vurmak, yük bağlamak | Bineğin sırtına semer koymak; binek semeri (ikâf / ükâf). | Kur'an'da geçmez; sabitleme ve sarma ilişkisi. |
| فأك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| فكأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [كأف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A3%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [كفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%A3.md) | Anlamlı | Bir kabı ters çevirmek, denk ve eşit olmak | Bir nesneyi başaşağı etmek (kefe'e'l-inâ') ya da iki şeyin birbirine denk olması (küfüv). | Kur'an'da geçer; ters çevirme anlamında hedef kökle tam semantik kardeştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أفك | Merkez | Hakikatten tersyüz edilme ve büyük iftira | Doğru olanın 180 derece tersine çevrilerek gerçeğin yerine bâtılın konması. | Hem zihinsel sapmayı hem ontolojik altüst oluşu hem de apaçık iftirayı kapsar. |
| [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Vâkıaya aykırı haber verme | Bir bilginin veya sözün dış dünyadaki gerçeklikle uyuşmaması. | Yalanın genel adıdır; أفك gibi mutlaka temeli tersyüz edilmiş kurmaca iftira niteliği taşıması gerekmez. |
| [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Eğrilik, yaldızlama ve süsleme | Gerçeği eğip bükerek ve süsleyerek aldatıcı biçimde sunma. | Asıl anlamı eğriliktir; gerçeğin şeklini bozarak sunmaya odaklanır. |
| [خرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | Zan ve tahmine dayalı konuşma | Delilsizce tahmin yürüterek asılsız iddialar üretme. | Bilgi eksikliğinden kaynaklanan spekülasyon ve tahmini yalanı ifade eder. |
| [بهت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AA.md) | Komşu | Şaşkına çeviren ağır bühtan | Karşı tarafı duyduğunda dehşete düşürüp dilsiz bırakan iftira. | Muhatapta oluşturduğu şok, dehşet ve çaresizlik etkisini öne çıkarır. |
| [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) | Zıt | Hakikate tam uygunluk ve doğruluk | Sözün, inancın ve niyetin vakıa ile eksiksiz örtüşmesi. | Hakikatin bozulmadan, saptırılmadan olduğu gibi ikrar edilmesi ve korunması. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أفك | Tersyüz etmek, hakikatten saptırmak | Bir şeyin özünü ve yönünü 180 derece değiştirerek asılsız olanı doğru gibi sunmak. | Kesin |
| Latince | Evertere, calumnia | Altüst etmek, devirmek; iftira atmak | Evertere fiili fiziksel devrilme ve altüst oluşu; calumnia ise haktan saptıran yargısal iftirayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Pervert, subvert, slander | Tersyüz etmek, saptırmak, iftira etmek | Subvert ve pervert yapısal tersine dönüşü; slander ise kökün ahlaki iftira boyutunu tam olarak yansıtır. | Kesin |
| Almanca | Verkehren, umstürzen, Verleumdung | Tersine çevirmek, altüst etmek; iftira | Verkehren gerçeğin çarpıtılıp zıddına dönüştürülmesini; Verleumdung ise ifk hadisesindeki iftirayı verir. | Güçlü |
| Fransızca | Renverser, pervertir, calomnie | Devirmek, saptırmak; kara çalma | Renverser altüst edilen beldeler bağlamını; pervertir ve calomnie ise gerçeği tahrif eden iftirayı karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İfk (masdar/isim) | Büyük iftira, masum bir insana atılan organize kurgusal yalan | Müminlerin iffetine yönelik kurulan organize iftira bağlamı (Nûr [24:11](https://lisan.digital/tr/ayet/24:11.md)). |
| Meçhul fiil (yu’fekûn / tü’fekûn) | Haktan ve tevhidden bâtıla saptırılma, zihnin tersyüz edilmesi | Açık delillere rağmen şirke meyledenlerin akli tutarsızlığı bağlamı (Mâide [5:75](https://lisan.digital/tr/ayet/5:75.md), En'âm [6:95](https://lisan.digital/tr/ayet/6:95.md), Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md), Yûnus [10:34](https://lisan.digital/tr/ayet/10:34.md)). |
| İfk / İfken (şirkin mahiyeti) | Asılsız kurgu, ontolojik temeli olmayan uydurma ilah | Putperestlerin uydurduğu sahte tanrılar ve şirkin temelsizliği bağlamı (Sâffât [37:86](https://lisan.digital/tr/ayet/37:86.md), Ahkâf [46:22](https://lisan.digital/tr/ayet/46:22.md)). |
| El-Mü’tefikât / El-Mü’tefike | Altı üstüne getirilmiş, yerle bir edilmiş saptırılmış şehirler | Helak edilen Lût kavminin ve geçmiş azgın toplulukların yurtları bağlamı (Tevbe [9:70](https://lisan.digital/tr/ayet/9:70.md), Necm [53:53](https://lisan.digital/tr/ayet/53:53.md), Hâkka [69:9](https://lisan.digital/tr/ayet/69:9.md)). |
| Affâk (mübalağa ismi fail) | Gerçeği tersyüz etmeyi meslek edinmiş iftiracı sahtekâr | Şeytanların ilham verdiği, günaha batmış profesyonel yalancılar bağlamı (Şuarâ [26:222](https://lisan.digital/tr/ayet/26:222.md), Câsiye [45:7](https://lisan.digital/tr/ayet/45:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin epistemolojik eleştirisi ve hidayet-dalalet meselesi | İnsanın apaçık deliller karşısında nasıl olup da zıddına sürüklendiği (yu’fekûn) ve şirkin bir varlık değil vehim ve tersyüz oluş olduğu tartışması. | Gerçekliği olmayan bâtıl bir inancın zihne gerçek gibi dayatılması. |
| Fıkıh | Kazf suçu, iffete iftira ve had cezaları | Nûr suresindeki İfk hadisesi üzerinden namuslu kadınlara atılan iftiranın cezai müeyyidesi, şahitlik şartları ve tövbe hükümleri. | Bir kimsenin şeref ve haysiyetini altüst eden hukuki ve cezai iftira fiili. |
| Tefsir | Lût kavminin helaki ve ifk ayetlerinin nüzul süreci | Mü'tefikât lafzının Lût gölü havzasındaki şehirlerin jeolojik altüst oluşunu mu yoksa ahlaki kokuşmuşluğu mu nitelediği incelemesi. | Maddi ve manevi planın bütünüyle tersyüz edilmesi ve yıkım. |
| Hadis | Hz. Âişe'ye atılan iftira rivayetleri (Hadîsü'l-İfk) | Toplumsal kriz anlarında münafıkların yürüttüğü dezenformasyon, rivayetlerin tenkidi ve Hz. Peygamber'in vahiy gelene kadarki tavrı. | Cemaatin birlik ve güvenini sarsmak amacıyla kurgulanmış organize tezvirat. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk karşıtlığı | Bâtıl inanç ve uydurma ilahlık | Fıtratı tersyüz etme | Varlığın mutlak Yaratıcısını bırakıp kurgusal putlara yönelmek ontolojik bir ifktir; hakikati tepe taklak etmektir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve bilgi felsefesi | Safsata ve dezenformasyon | Hakikati saptırma | Veriye dayalı nesnel bilginin yerine zihni körleştiren kurguların konması aklı me’fûk kılar. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum yönetimi ve kamu düzeni | Algı operasyonu ve fitne | Güven ortamını yıkma | Münafıkların yaptığı gibi kitleleri manipüle ederek meşru otoriteyi ve adaleti temelinden sarsma mekanizmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve sözleşmeler | Hileli işlem ve spekülatif aldatma | Değer algısını bozma | Bir malın veya hizmetin gerçek değerini ve niteliğini tamamen ters göstererek haksız kazanç sağlama girişimidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz terslenmesi (phase inversion) veya negatif dönüşüm | Bir dalganın veya fonksiyonun eksen etrafında 180 derece tersine çevrilerek tepe noktasının çukur, çukur noktasının tepe haline getirilmesi matrisi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve bilişsel çarpıtma (cognitive distortion) | Toplumun değerler sisteminin altüst olması; bireyin gerçekliği algılarken zihninde olguları tam zıddı yönde yeniden kurup inanması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "bireyler arasında geçen basit bir yalan, dedikodu veya asılsız dedikodu" sınırına hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca ahlaki bir kusuru değil; inançta şirki (ontolojik tersyüz oluş), kavimlerin helakinde şehirlerin altüst edilişini (fiziksel yıkım) ve aklın haktan çevrilmesini (epistemolojik sapma) kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki "yu’fekûn" ifadelerini sıradan bir aldatma sanarak, şirk koşanların nasıl derin bir akıl tutulması ve varlıksal tersine dönüş içinde olduklarını kavrayamamak; ifk hadisesini salt magazinsel bir dedikodu düzeyinde okumak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın, aklın ve ahlakın doğru bir eksen (sırat-ı müstakîm) üzere kurulu olduğunu; sapmanın ise nötr bir duruş değil, hakikatin tam 180 derece tersine çevrilmesi demek olduğunu anlamak için anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirk koşanların apaçık delillere rağmen nasıl yüz çevirdiklerini bildiren ayetlerde (yön sapması), Lût kavminin akıbetini anlatan kıssalarda (fiziksel devrilme) ve münafıkların fitne stratejilerini teşhir eden Nûr suresi bağlamında (iftira) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtıl inançların ve yalanların masum bir "farklı bakış açısı" olduğu yanılgısını düzeltir; bâtılın aslında hakikatin gasp edilip başaşağı edilmesiyle oluşturulan bir kurgu olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi, mekânı veya yapıyı doğal tabanından ve yönünden koparıp 180 derece ters çevirmek, altını üstüne getirmek; yönü sürekli değişen yıkıcı fırtına.
- Soyut anlam: Hakikatin, delilin ve fıtratın gösterdiği istikameti zihinsel veya ahlaki bir müdahaleyle tam tersine bükmek; gerçeğin zıddını hakikat gibi sunan büyük iftira ve bâtıl itikat.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin meşru referans noktasının ortadan kaldırılarak parametrelerinin tersine çevrilmesi ve sistem çıktılarının gerçeğin tam karşıtı olacak şekilde manipüle edilmesi.
- LaTeX modeli: $$ f(x) = -x \quad \text{veya} \quad T: x \mapsto -x \implies \Delta\theta = \pi $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ hakikati, fıtri doğru yönü ve ontolojik gerçekliği temsil eder. Sisteme uygulanan $T$ dönüşümü veya $f$ fonksiyonu, nesneyi veya yargıyı kendi asıl ekseni etrafında $\Delta\theta = \pi$ ($180^\circ$) radyan döndürerek tam zıddı olan $-x$ durumuna çevirir. Bu matematiksel bağıntı, أفك kökünün hem fiziksel altüst oluşunu hem de hakikatin tam karşıtı olan iftirayı ve şirki üretme mekanizmasını simgeler.

## Geçtiği ayetler (29 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/5:75.md) — يُؤْفَكُونَ

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Meryem oğlu Mesih, Peygamberden başka bir şey değildir. Ondan önce de peygamberler geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi. Onlara ayetleri nasıl açıkladığımıza bak. Sonra da bak ki; nasıl yüz çeviriyorlar.

### [En'am 6:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/6:95.md) — تُؤْفَكُونَ

إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; taneyi ve çekirdeği yarandır. Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur. Nasıl olup da yüz çeviriyorsunuz?

### [Araf 7:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/7:117.md) — يَأْفِكُونَ

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Biz de Musa’ya: Asanı bırak, diye vahyettik. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yalayıp yutuyor.

### [Tevbe 9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/9:30.md) — يُؤْفَكُونَ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Uzeyr Allah’ın oğludur. Hristiyanlar da dediler ki: Mesih Allah’ın oğludur. Bu, onların ağızlarında dolaşan sözlerdir ki, daha önce küfretmiş olanların sözüne benzetiyorlar. Allah onları yok etsin, nasıl da uyduruyorlar.

### [Tevbe 9:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/9:70.md) — وَالْمُؤْتَفِكَاتِ

أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Onlara kendilerinden öncekilerin, Nuh, Ad ve Semud kavminin, İbrahim kavminin, Medyen ve altüst olmuş şehirler halkının haberleri gelmedi mi? Peygamberi onlara apaçık delillerle gelmişlerdi. Allah, onlara zulmediyor değildi. Ama onlar, kendilerine zulmediyorlardı.

### [Yunus 10:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/10:34.md) — تُؤْفَكُونَ

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): De ki: Ortaklarınız içinde önce yaratan, sonra bunu tekrar eden var mıdır? De ki: Allah önce yaratır, sonra bunu tekrar eder. Nasıl da döndürülüyorsunuz?

### [Nur 24:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/24:11.md) — بِالْإِفْكِ

إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.

### [Nur 24:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/24:12.md) — إِفْكٌ

لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Onu işittiğiniz vakit mü’min erkeklerle, mü’min kadınların kendiliklerinden hüsn-ü zanda bulunup: Bu, apaçık bir iftiradır, demeleri gerekmez miydi?

### [Furkan 25:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/25:4.md) — إِفْكٌ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا إِفْكٌ افْتَرَاهُ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جَاءُوا ظُلْمًا وَزُورًا

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Bu ancak onun uydurduğu bir yalandır ve ona bu hususta bir başka topluluk yardım etmiştir. Hiç şüphesiz onlar, zulüm ve iftira ile geldiler.

### [Şuara 26:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/26:45.md) — يَأْفِكُونَ

فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Ardından Musa asasını attı. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yutuveriyor.

### [Şuara 26:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/26:222.md) — أَفَّاكٍ

تَنَزَّلُ عَلَى كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ

Meal (IK): Onlar her günahkar, her müfteriye inerler.

### [Ankebut 29:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/29:17.md) — إِفْكًا

إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Siz; sadece Allah’ı bırakıp putlara tapıyor, aslı astarı olmayan sözler uyduruyorsunuz. Doğrusu Allah’tan başka taptıklarınızın size rızık vermeye güçleri yetmez. Öyleyse, rızkı Allah katında arayın, sadece O’na kulluk edin, O’na şükredin. Siz; ancak O’na döndürüleceksiniz.

### [Ankebut 29:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/29:61.md) — يُؤْفَكُونَ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?

### [Rum 30:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/30:55.md) — يُؤْفَكُونَ

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Kıyametin kopacağı gün; suçlular bir saatten başka kalmadıklarına yemin ederler. İşte onlar, böylece aldatılıp döndürülürler.

### [Sebe 34:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/34:43.md) — إِفْكٌ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُكُمْ وَقَالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرًى وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman dediler ki: Bu, ancak sizi atalarınızın ibadet etmekte olduğundan alıkoymak isteyen bir adamdır. Ve dediler ki: Bu da düpedüz bir uydurmadan başka bir şey değildir. Hak kendilerine geldiğinde hakkı inkar etmiş olanlar dediler ki: Bu, sadece apaçık bir büyüdür.

### [Fatır 35:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/35:3.md) — تُؤْفَكُونَ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Ey insanlar; Allah’ın üzerinizdeki nimetini düşünün. Allah’tan başka gökten ve yerden sizi rızıklandıran bir yaratıcı var mıdır? O’ndan başka ilah yoktur. O halde nasıl çevriliyorsunuz?

### [Saffat 37:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/37:86.md) — أَئِفْكًا

أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ

Meal (IK): Yalancılık etmek için mi, Allah’tan başka tanrılar mı istiyorsunuz?

### [Saffat 37:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/37:151.md) — إِفْكِهِمْ

أَلَا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ

Meal (IK): İyi bilin ki; gerçekten onlar, iftiralarından ötürü şöyle diyorlar:

### [Mü'min 40:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/40:62.md) — تُؤْفَكُونَ

ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): İşte Rabbınız olan; her şeyi yaratan Allah, budur. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. O halde nasıl olup da çevriliyorsunuz?

### [Mü'min 40:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/40:63.md) — يُؤْفَكُ

كَذَلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كَانُوا بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ

Meal (IK): Allah’ın ayetlerini bile bile inkar edenler, işte böyle çevriliyorlar.

### [Zuhruf 43:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/43:87.md) — يُؤْفَكُونَ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara, kendilerini kimin yarattığını sorsan elbette; Allah, diyeceklerdir. O halde neye çevriliyorlar?

### [Casiye 45:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/45:7.md) — أَفَّاكٍ

وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ

Meal (IK): Yalancı, günahkar her kişinin vay haline.

### [Ahkaf 46:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/46:11.md) — إِفْكٌ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ

Meal (IK): O küfredenler, inananlar için : Bu iş, bir hayır olsaydı; onlar bunda bizi geçemezlerdi, dediler. Onlar bununla hidayete ermediklerinden; bu, eski bir uydurmadır, diyeceklerdir.

### [Ahkaf 46:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/46:22.md) — لِتَأْفِكَنَا

قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ

Meal (IK): Onlar da: Sen, bizi tanrılarımızdan döndürmek için mi geldin? Doğru söyleyenlerden isen; haydi taehdit ettiğin şeyi başımıza getir, demişlerdi.

### [Ahkaf 46:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/46:28.md) — إِفْكُهُمْ

فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Allah’ı bırakarak O’na yakınlık peyda etmek için edindikleri tanrılar kendilerine yardım etmeli değil miydi? Hayır, onlar görünmez oldular. Bu; onların yalanları ve uydurup durdukları şeydir.

### [Zariyat 51:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/51:9.md) — يُؤْفَكُ · أُفِكَ

يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ

Meal (IK): Ondan döndürülen kimseler döndürülür.

### [Necm 53:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/53:53.md) — وَالْمُؤْتَفِكَةَ

وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى

Meal (IK): Altı üstüne gelen kasabaları da O, yerin dibine geçirdi.

### [Münafikun 63:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/63:4.md) — يُؤْفَكُونَ

وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Onlara baktığında; gövdeleri hoşuna gider, konuşurlarsa; sözlerini dinlersin. Onlar giydirilmiş odunlar gibidir. Her gürültüyü kendi aleyhlerinde sanırlar. Düşman onlardır, sakın onlardan. Allah, canlarını alsın. Nasıl olup da döndürülüyorlar.

### [Hakka 69:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/ayet/69:9.md) — وَالْمُؤْتَفِكَاتُ

وَجَاءَ فِرْعَوْنُ وَمَنْ قَبْلَهُ وَالْمُؤْتَفِكَاتُ بِالْخَاطِئَةِ

Meal (IK): Firavun da, ondan öncekiler de ve altüst olmuş kasabalar da hep suçla gelmişlerdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fek alt veya üst çene demektir. Kapanarak yakalayan tuzaklara ifk denmektedir. Tuzak anlamında kullanılmaya başlanmıştır.
Alt ve üst çenenin birleştiği yerdir. Mastar olarak ters çevirmek manası almıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والفاء و"وايء" معهما
ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك مستعملات كوف: كُوفانُ: اسم أرض، وبها سميت الكوفة.
والكافُ: ألِفها واو، فإن استعملت فعلاً قلت: كوفتُ كافاً حسنة.
وكَوفت الأديم: قورته.
وكف: الوَكْفُ: القطر. وكَفَ الماء يكفُ وكفاً، وهو مصدره. ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً، وهو هنا مصدره. والوَكيفُ: القطران. قال العجاج:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
أي: تفجر. ودمع واكفٌ، وماء واكِفٌ.
وفي الحديث: "أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار"، أي: يتطلعون إليها، والتّوكُّف: التوقع.
والوَكْفُ: وَكْفُ البيت، مثل الجناح يكون عليه الكنيفُ. والوَكَفُ: شبه العيب. هذا الأمر وَكَفٌ عليك، أي: عيب، والوَكْف: النطع.
كفي: كَفَى يَكْفِي كِفايةً، إذا قام بالأمر.
واستكفيتُه أمراً فكفانيه.
وكفاك هذا، أي: حسبك. ورأيت رجلاً كافِيَكَ من رجل، ورأيت رجلين كافِيَيْكَ من رجلينٍ، ورأيت رجالاً كافِيكَ من رجالٍ، أي: كَفاكَ بهم رجالاً.
كيف: كَيْفَ: حرف أداة، ونصبوا الفاء، فراراً من الياء الساكنة لئلا يلتقي ساكنان.
وكيَّفْتُ كيف، أي: صورته وكتبته.
ويقال: كَيَّفْتُ الأديم وكَوَّفته، إذا قطعته، وكَيَّفته بالسيف: قطعته. قال:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام
كفأ: يقال: هذا كُفءٌ له، أي: مثله في الحسب والمال والحرب. وفي التزويج: الرجل كُفْءٌ للمرأة. والجميع: الأكفاءُ.
والمكافأة: مجازاة النعم. كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً.
وفلان كِفاءٌ لك، أي: مطيق في المضادة والمناوأة، قال حسان:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
يعني: أن جبريل عليه السلام، ليس له نظير ولا مثيل.
وفلان كَفِيئُك وكَفِيءٌ لك وكفء لك، والمصدر الكَفاءة والكفاء، قال:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد
والكَفْءُ: قلبك الشيء لوجهه. كفأتُ القصعة والإناء، واستكفأته إذا أردت كَفأ ما في إنائه في إنائي.
والإِكفاءُ في الشعر بمعنيين: أحدهما: قلب القوافي على الجر والرفع والنصب مثل الإقواء، قافية جر، وأخرى نصب، وثالثة رفع. والآخر: يقال بل الاختلاط في القوافي، قافية تبنى على الراء، ثم تجيء بقافية على النون، ثم تجيء بقافية على اللام، قال:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل
وفي الحديث: "المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم"، أي: كلهم أكفاء متساوون.
ورأيته مُكْفَأَ الوجه: أي: كاسف اللون ساهماً.
وكانوا مجتمعين فأنكفأوا وانْكَفَتُوا، أي: انهزموا.
والكُفْأَة من الإبل: نتاج سنة، قال ذو الرمة:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس
واستكفأتُه: سألته نتاج إبله سنة لأنتفع بألبانها وأولادها.
والكِفاءُ: شقة أو ثنتان ينصح إحداهما بالأخرى، ثم يحمل به مؤخر الخباء.
أكف: آكَفْتُ الدابة: وضعت عليها الإِكاف. وأكَّفْتها: اتخذت لها إِكافاً، والوكاف لغة في الإِكاف.
أفك: الإفكُ: الكذب. أفك يأفك أفكاً.
وأَفَكْته عن الأمر: صرفته عنه بالكذب والباطل.
والأفيك: المكذب عن حيلته وحزمه، قال:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا
والمَأْفوكُ: الذي يقبل الإِفْك، وهو المُؤْتَفك.
والمُؤْتكِفة: الأمم الماضية الضالة المهلكة.
والأَفّاكُ: الذي يأفِك الناس عن الحق، أي: يصدهم عنه بالكذب والباطل.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الفاء** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك kullanılmıştır. **كوف**: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; onunla **الكوفة** adlandırılmıştır.

Ve **الكافُ**: onun **ألِف**’i **واو**’dur; eğer fiil olarak kullanırsan dersin ki: كوفتُ كافاً حسنة (güzel bir **كاف** yaptım).

Ve كَوفت الأديم: onu oydum.

Ve **كف**: **الوَكْفُ**: damlama. Ve كَفَ الماء يكفُ وكفاً; ve o onun masdarıdır. Ve وَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً; ve o burada onun masdarıdır. Ve **الوَكيفُ**: katran. **العجاج** dedi ki:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
Yani: fışkırdı. Ve دمع واكفٌ (damlayan gözyaşı) ve ماء واكِفٌ (damlayan su).

Ve hadiste: “أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار”، yani: ona göz dikerler; ve **التّوكُّف**: bekleme/ummadır.

Ve **الوَكْفُ**: **وَكْفُ البيت**; üzerinde **الكنيفُ** bulunan kanat gibi. Ve **الوَكَفُ**: ayıp benzeri. Bu iş senin üzerine **وَكَفٌ**’tır, yani: ayıp. Ve **الوَكْف**: **النطع**.

**كفي**: **كَفَى** يَكْفِي **كِفايةً**, işin başına geçtiği zaman.

Ve ondan bir işte yeterlilik istedim; o da onu bana yetirdi.

Ve “وكفاك هذا”، yani: bu sana yeter. Ve bir adamı, bir adamdan sana yeterli (**كافِيَكَ**) gördüm; ve iki adamı, iki adamdan sana yeterli (**كافِيَيْكَ**) gördüm; ve adamları, adamlardan sana yeterli (**كافِيكَ**) gördüm; yani: onlarla sana adamlar olarak yetti.

**كيف**: **كَيْفَ**: bir edat harfidir; ve **الفاء**’yı nasb ettiler, sâkin **الياء**’dan kaçınarak; iki sâkin birleşmesin diye.

Ve “وكيَّفْتُ كيف”، yani: onu tasvir ettim ve yazdım.

Ve denir: كَيَّفْتُ الأديم ve كَوَّفته, onu kestiğim zaman; ve onu kılıçla **كَيَّفته**: onu kestim. Dedi ki:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام

**كفأ**: denir: bu onun için **كُفءٌ**’dür; yani: soylulukta, malda ve savaşta onun gibidir. Ve evlendirmede: erkek, kadın için **كُفْءٌ**’dür. Ve çoğulu: **الأكفاءُ**.

Ve **المكافأة**: nimetlerin karşılığını vermektir. كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً.

Ve falan senin için **كِفاءٌ**’dır; yani: karşı koymada ve düşmanlıkta güç yetirendir. **حسان** dedi ki:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
Yani: Cebrâil عليه السلام için bir benzer ve bir misil yoktur.

Ve falan senin **كَفِيئُك**’undur ve senin için **كَفِيءٌ**’dür ve senin için **كفء**’dür; ve masdar **الكَفاءة** ve **الكفاء**’dır. Dedi ki:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد

Ve **الكَفْءُ**: bir şeyi yüzü üzerine çevirmendir. كفأتُ القصعة والإناء; ve onu **استكفأته**, onun kabındakini benim kabıma dökmek istediğim zaman.

Ve şiirde **الإِكفاءُ** iki manadadır: birincisi, **الإقواء** gibi kafiyeleri cer, ref‘ ve nasb üzere çevirmektir: bir kafiye cer, bir başkası nasb, üçüncüsü ref‘. Diğeri: bilakis kafiyelerde karışma denir; bir kafiye **الراء** üzerine bina edilir, sonra **النون** üzerine bir kafiye gelir, sonra **اللام** üzerine bir kafiye gelir. Dedi ki:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل

Ve hadiste: “المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم”، yani: hepsi denk, eşittir.

Ve onu yüzü **مُكْفَأَ** gördüm; yani: rengi soluk, kederli.

Ve onlar toplanmışlardı; sonra **فأنكفأوا** ve **انْكَفَتُوا**; yani: bozguna uğradılar.

Ve develerden **الكُفْأَة**: bir senelik yavru. **ذو الرمة** dedi ki:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس

Ve onu **استكفأتُه**: develerinin bir senelik doğumunu istedim; sütlerinden ve yavrularından faydalanayım diye.

Ve **الكِفاءُ**: bir parça yahut iki parça; biri diğeriyle sağlamlaştırılır; sonra onunla çadırın arka tarafı taşınır.

**أكف**: آكَفْتُ الدابة: üzerine **الإِكاف** koydum. Ve onu **أكَّفْتها**: ona bir **إِكاف** edindim. Ve **الوكاف**, **الإِكاف**’ta bir lehçedir.

**أفك**: **الإفكُ**: yalan. أفك يأفك أفكاً.

Ve onu işten **أَفَكْته**: onu yalan ve bâtıl ile ondan çevirdim.

Ve **الأفيك**: hilesinden ve dirayetinden yalanla çevrilen. Dedi ki:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا

Ve **المَأْفوكُ**: **الإِفْك**’i kabul eden; ve o **المُؤْتَفك**’tir.

Ve **المُؤْتكِفة**: geçmiş, sapık, helâk olmuş ümmetler.

Ve **الأَفّاكُ**: insanları haktan **يأفِك** eden; yani: onları yalan ve bâtıl ile ondan alıkoyandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الإفْكُ: الكذبُ، وكذلك الأَفيكَةُ، والجمع الأَفائِكُ. ورجلٌ أَفّاكٌ، أي كذّابٌ. والأَفْكُ بالفتح: مصدر قولك أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ أَفْكاً، أي قَلَبَهُ وصرفه عن الشيء ومنه قوله تعالى: "قالوا أجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا". قال عُروة بن أُذَيْنَة:
إنْ تَكُ عن أحسن الصَنيعَةِ مَأْفوكاً ففي آخَرينَ قد أُفِكـوا
يقول: إن لم توفَّقْ للإَحسان فأنت في قومٍ قد صُرِفوا عن ذلك أيضاً. وائْتَفَكَتِ البلدة بأهلها، أي انقلبتْ. والمؤْتَفِكاتُ: الرياح تختلف مهابُّها. تقول العرب: إذا كثرت المُؤْتَفِكاتُ زَكَتِ الأرضُ.
قال أبو زيد: المَأْفوكُ: المأفونُ، وهو الضَعيف العقل والرأي. وقوله تعالى: "يُؤْفَكُ عنهُ مَنْ أُفِكَ". قال مجاهد: يُؤْفَنُ عنه من أُفِنَ. وأرضٌ مأْفوكَةٌ، أي لم يُصِبْها مطر وليس بها نباتٌ. ورجلٌ مَأْفوكٌ: لا يصيب خيراً.

##### Türkçe

**الإفْكُ**: yalan; yine **الأَفيكَةُ** de (böyledir); çoğulu **الأَفائِكُ**’tur. Ve bir adam **أَفّاكٌ** (dır), yani çok yalancı. Ve **الأَفْكُ** fetha ile: “**أَفَكَهُ يَأْفِكُهُ أَفْكاً**” sözünün masdarıdır; yani onu çevirdi ve onu şeyden döndürdü; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “قالوا أجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا”. **عُروة بن أُذَيْنَة** dedi:
إنْ تَكُ عن أحسن الصَنيعَةِ مَأْفوكاً ففي آخَرينَ قد أُفِكـوا
Der ki: eğer iyilik etmeye muvaffak olmazsan, sen de bundan döndürülmüş bir kavim içindesin; onlar da bundan döndürülmüşlerdir. Ve **ائْتَفَكَتِ** belde halkıyla (birlikte), yani ters döndü. Ve **المؤْتَفِكاتُ**: esiş yönleri farklılaşan rüzgârlardır. Araplar der: **المُؤْتَفِكاتُ** çoğalınca yer **زَكَتِ**.

**أبو زيد** dedi: **المَأْفوكُ**: **المأفونُ**; o, akıl ve görüşçe zayıf olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “يُؤْفَكُ عنهُ مَنْ أُفِكَ”. **مجاهد** dedi: **يُؤْفَنُ** عنه من **أُفِنَ**. Ve bir yer **مأْفوكَةٌ** (dir), yani ona yağmur isabet etmemiştir ve onda bitki yoktur. Ve bir adam **مَأْفوكٌ**: hayra isabet etmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ف ( و اي ء )
كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف .
كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً .
وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً ) ( النساء : 45 ) وما أَشْبَهَه في القرآن ، معنى البَاءِ : التوكيد ، والمعْنَى : كَفَى اللَّهُ ، إلاَّ أَنَّ البَاءَ دَخَلَتْ في اسْمِ الفاعل ، لأنَّ معنى الكلامِ الأمْرُ ، المعنَى : اكْتفَوا بالله وَلِياً ، قال : وَوَلِيّاً ، مَنْصُوبٌ على الحَالِ ، وقِيلَ على التَّمْييز .
وقال في قوله : ( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 53 ) معناهُ : أو لَمْ يَكْفِ ربَّكَ ، أولَمْ تَكْفِهِمُ شَهادَةُ رَبِّكَ ، ومعنَى الكِفَايَةِ هاهُنَا : أنَّه قد بَيّنَ لهم ما فيه كفايَةٌ في الدّلالةِ على توحيده .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ ، وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ ، وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ ، كلُّه بمعنًى وَاحِدٍ .
( الليث ) : الكِفْيُ : بَطْنُ الوَادِي ، والجميعُ : الأكْفَاءُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكُفَى : الأقْوَاتُ ، وَاحِدَتُها : كُفْيَةٌ .
ويقال : فلانٌ لا يَمْلِكُ كُفَى يَوْمِه ، على مِيزَانِ هُدًى أي قُوتَ يَوْمِه ، وأنشد :
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى
كفأ : ( ابن هانىء عن أبي زيد ) : سمعْتُ امْرَأَةً من عُقَيْلٍ وَزَوْجَهَا يَقْرءان ( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) فألْقَى الهَمْزَةَ وحَوَّلَ حَرَكَتها على الفَاءِ .
وقال الزجاج في قوله : ( ولم يكن له كفؤاً أحد ) ( الإخلاص : 3 ) ، فيها أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ ، القِراءَةُ منها بثلاثةٍ ، ( كُفُؤاً ) ، بضم الكافِ والفاءِ ، ( كُفْؤاً ) ، بضم الكاف وسكونِ الفاءِ ، وَ ( كِفْأً ) بكسر الكاف وسكون الفاءِ ، ويجوزُ : ( كِفَاءً ) بكسرِ الكاف والمَدِّ ، ولم يُقْرَأ بها ، ومَعْناهُ : ولم يكنْ أحَدٌ مِثلاً لله جل وعزَّ ، ويقال : فلانٌ كَفِيءُ فلانٍ وكُفُؤُ فلانٍ ، وقرأ ابنُ كثيرٍ ، وابنُ عامرٍ وأبو عمرٍ و ، والكسائي وعاصم ( كُفُؤاً ) مُثقَّلاً مهموزاً وقرأ حمزة . ( كُفْؤاً ) ، بسكون الفاءِ مَهْمُوزاً ، وإذا وَقَفَ قرأ :
 ( كُفَى ) بغير همزٍ ، واختلف عن نافع ، فرُوِيَ عنه ( كُفُؤاً ) مثل أبي عمرٍ و ورُوِي ( كُفْؤاً ) مثل حمزة .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ ) .
قال أبو عبيد : يُرِيدُ : تَتَسَاوَى في الدِّيَاتِ والقِصَاصِ فليس لشريفٍ على وضيعٍ فَضْلٌ في ذلك ، وفي حديثٍ آخر في العَقيقَةِ ( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ ) يريدُ : مُتَساوِيَتَانِ ، وكلُّ شيءٍ ساوَى شيئاً حتى يكونَ مثلَه فهو مُكَافِىءٌ له ، والمُكَافَأَةُ بَيْنَ النَّاسِ من هذا ، يقالُ : كافأْتُ الرجُلٍ أي فعلتُ به مِثْلَ ما فعلَ بِي ، ومنه : الكُفء من الرِّجَالِ للمَرْأَةِ ، يقولُ : إنَّهُ مِثْلُها في حَسبها ، وأَمَّا قوله عليه السَّلامُ : ( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها فإنّ معنى قوله : لتكْتفىءَ تَفْتعِلُ من كفَأْتُ القِدْرَ وغيرَها إذا كبَبْتَها لِتُفْرِغَ ما فيها ، والصَّحْفَةُ : القَصْعَةُ ، وهذا مَثَلٌ لإمالةِ الضَّرَّةِ حَقَّ صاحِبَتِها من زَوْجِها إلى نَفْسِها لِيَصِيرَ حقُّ الأخْرى كلُّه من زوجِهَا لها .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَفَأْتُ الإناءَ إذا كبَبْتَهُ ، وأَكْفَأْتُ الشيءَ إذا أَمَلْتَه ، ولهذا قيلَ أَكْفَأتُ القوسَ إذا أمَلْتَ رأسَهَا ولم تَنْصِبْها نَصْباً حتى تَرْمِي عنها ، وأنشد :
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
أي مُمَالاً غير مستقيمٍ .
وقال أبو زيد : كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً إذا قلبْتَهُ ، وأكْفَأْتُ في مَسِيرِي إذا ما جُرْتَ عن القَصْدِ ، وقال في قوله :
. . . مُكْفَأً غير سَاجِعِ
السّاجِعُ : القاصدُ ، والمُكْفَأُ : الجائرُ .
قال : وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً إذا خالفْتَ بقوافِيه .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ ) قال : والإكْفَاءُ : اختلافُ إعرابِ القوافِي .
( أبو زيد ) : اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه سأَلَه أَنْ يهَبَهَا له ، وَوَلَدَها وَوَبَرَها سنَةً .
وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً إذا ما أَرَادُوا وَجْهاً فَصَرَفْتَهُم عنه إلى غيره .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي ) : أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً إذا جَعَلْتَ له أَوْبَارَها وأَلْبَانَها . وأَكْفَأْتُ إِبِلِي أيضاً كَفْأَتَيْنِ ، وبعضُهُم يقولُ : كُفْأَتَيْن ، وهو أَنْ تجْعَلَ نِصْفَيْنِ ، يَنْتِجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً كما يَصْنَعُ بالأرضِ بالزّراعة .
( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : يقال : نَتَج فلان إبِلَهُ كفأَةً ، وكُفأَةً ، وهو أَنْ يُفَرِّقَ إِبِلَهُ ، فَيُضْرِبُ الفَحْلَ العامَ إحْدَى الفِرْقَتَيْنِ ويَدَع الأخْرَى ، فإذا كان العامُ المُقْبِلُ أَرْسَلَ الفَحْلَ في الفِرْقَةِ التي لم تكن أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الماضي ، وتَرَكَ
التي كانَ أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الآخَرِ ؛ لأن أفضلَ النِّتاج أن يُحْمَل على الإبِلِ الفَحْلُ عاماً وأنشد قولَ ذي الرمةِ في ذلك :
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
يَعْنِي أَنها نُتِجَتْ إناثاً كلُّها .
وأنشد لكعب بن زهير :
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا
قال : وكَفَأتُ الإناءَ بغير ألِفٍ .
وقال ابن الأعرابي : أكْفَأْتُ : لُغَةٌ . قال : وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه .
قال : وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ إذا عَمِلْتَ له كِفَاءً ، وكِفَاءُ البَيْتِ : مُؤَخَّرُهُ .
ورَوَى حَمَّادُ بن سَلَمَة عن سِمَاكِ بن حَرْبٍ عن الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي من أهل نَصِيبِينَ أنّ أباه اشتَرَى مَعْدِناً بمئةِ شاةٍ مُتْبِعٍ فأَتَى أمه فاستأْمَرَهَا فقالت : إنّكَ اشتريته بثلاثمئةِ شاة أُمُّها : مئةٌ وأولادُها : مئةُ شاةٍ ، وكُفْأَتُها : مئةُ شاةٍ فنَدِمَ فاسْتَقَالَ صاحبَه فأَبَى أَن يُقِيلَهُ ، فقَبَضَ المَعْدِنَ فأذابَه وأَخْرج منه ثمَنَ أَلْفَيْ شاة . فأتى به صاحبُه إلى عليَ رضي الله عنه ، فقال : إنَّ أبا الحارث أصابَ رِكَازاً ، فسأله عليّ فأخبَرَهُ أنه اشتراهُ بمئةِ شاةٍ مُتُبِعٍ ، فقال عليّ : ما أرى الخُمْسَ إلا عَلَى البائع . فأخَذَ الخُمْسَ من الغَنَمِ .
أراد بالمُتْبِعِ التي يَتْبَعُها أولادُها .
وقوله : أثى به أي وَشَى به وسَعَى به يأثُو أَثْواً .
والكُفْأَةُ : أَصْلُها في الإبل كما قال أبو عمرٍ و ، والكسائي ، وأبو عبيدةَ ، وهو أنْ تُجْعَلَ الإبلُ قِطعتين ، يُرَاوَحُ بينَهما في النِّتَاجِ .
وأنشد شمر :
قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن
قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ
أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن
أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ
وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن
مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن
( قلت ) : لم يَزِدْ شمرٌ على هذا التفسير والمعنَى أَنَّ أَمَّ الرَّجُل جَعَلَتْ كُفْأَةَ مئةِ شاةٍ ، كلّ نِتَاجِ : مئةً ، ولو كانت إبلاً كان كُفْأَةُ مئةٍ من الإبل خمسينَ ، لأنَّ الغنمَ يُرْسَلُ الفَحْلُ فيها وَقْتَ ضِرَابِهَا أَجمَع ، وليستْ كالإبل يُحمَلُ الفحْلُ عليها سَنةً ، وسَنَةً لا .
وأَرادت أُمُّ الرَّجُلِ تكْثِيرَ ما اشتَرَى به ابنُهَا ، وإعْلاَمَهُ أنه مَغْبُونٌ فيما ابتَاعَ ، ففَطَّنَتْهُ أَنَّه كأَنّه اشترى المَعدِنَ بثلاثمئة شاةٍ فنَدِمَ ابنُها ، واستقال بائعَه فأَبَى ، وبارَك اللَّهُ له في المعدِنِ فحسده البائعُ على كثرةِ الرِّبح ، وسَعَى به إلى عليّ رضي اللَّهُ عنه ، ليأْخُذَ منه الْخُمسَ ، فألْزَمَ الخُمْسَ البائعَ ، وأَضَرَّ الساعي بنفْسه .
( أبو نصر ) : يقال : مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ أي طاقةٌ على أَنْ أُكَافِئَه .
وأنشد :
ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ
وقال الليث : قال بعضُهم : الإكْفَاءُ في الشِّعر هو المُعاقَبةُ بين الرَّاء واللاّم ، أو النُّون والميمِ .
( قلت ) : والقَولُ فيه ما قال أبو عمرٍ و .
وقال الليث : ورأيتُ فلاناً مُكْفَأَ الوجه إذا رأيتَهُ كاسف اللَّونِ ساهِماً .
ويقال : كان الناسُ مُجتمِعين فانكفَأُوا وانْكَفَتُوا إذا انْهَزَمُوا .
وقال أبو زيدٍ : اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً إذا سأَلْتَهُ ثمرَها سنَةً ، فجَعَل للنَّخْل كَفْأَةً ، وهو ثمرُ سَنَتها ، شُبِّهَتْ بكَفْأَة الإبل .
وأنشد :
غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها
أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ
أراد به النَّخْلَ ، وأراد بأشطانِها : عُروقَها .
وفي صِفَةِ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً ) .
فالتَّكفُّؤُ : التَّمايُلُ كما تتكفَّأُ السَّفينةُ في الماء يميناً وشمالاً ، وكلّ شيء أَمَلْتَهُ فقد كَفَأْتَه .
ويقال : أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون : مُتَغَيِّره كأنّه كُفِىءَ ، فهو مَكفوءٌ وكَفِىءٌ .
وقال دريدُ بن الصِّمَّةِ :
وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ
أي مُتَغيِّرِ اللَّون من كثرةِ ما مُسِحَ وعُضَّ .
ويقال : كافَأَ الرجلُ بينَ فارسَينِ برُمحِه إذا وَالَى بينهما ، فطَعَنَ هذا ثم هذا .
وقال الكميت :
نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ
والْمَكْثُورُ : الذي غلبَه الأقرانُ بكثرتهم ، يَهتَبِلُ : يَحْتالُ للخلاص .
ويقال : بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس لِيتَّقِيَ حرّها .
وقال أبو ذر : ( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس أي نقابل بهما الشمس ، وإني لأخشى فضل الحساب ) .
وقال ابن شميل : سَنَامٌ أَكْفَأ : وهو الذي مالَ عَلَى أَحد جنبَي البعيرِ ، وناقةٌ كَفَآء وجملٌ أَكْفَأُ ، وهو من أهون عيوبِ
البعيرِ ، لأنه إذا سَمِنَ استقام سنَامُه .
كوف كيف : قال الليث : كُوفانُ : اسمُ أرضٍ ، وبها سُمِّيَتِ الكُوفَةُ .
( اللحياني عن الكسائي ) : كانت الكوفة تُدْعَى كُوفانَ .
قال : والناسُ في كُوفانٍ من أمرهِم ، وفي كَوَّفَانٍ ، وكَوْفانٍ أي في اختلاطٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : إنّه لَفِي كُوفَانٍ أي في حِرْزٍ ومنَعَةٍ .
( ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه ) : قال : الكوفانُ : الشَّرُّ الشديدُ :
والكُوفَانُ : الدَّغَلُ من القَصَب والخَشب .
وقال الليث : الكافُ : ألِفُها وَاوٌ ، فإن استُعملَتْ فِعلاً ، قلتَ : كَوَّفْتُ كافاً حسَناً أي كَتبْتُ كافاً ، وكذلك قال اللِّحيانيُّ وغيرُه .
قال : ويقال : كَيَّفْتُ الأديمَ ، وكَوَّفْتُه إذا قطَعتَه .
وقال أبو عمرٍ و : يقال للخِرْقةِ التي يُرقَعُ بها ذَيْلُ القميص القُدَّام : كِيفَةٌ ، والتي يُرْقَعُ بها ذيلُ القميص الخَلْف : حِيفةٌ .
ويقال : ليست عليه تُوفَةٌ ولا كُوفةٌ ، وهو مِثْلُ المَرْزِية ، وقد تَاف وكَافَ .
( تفسير كيف )
حَرْفُ أَداةٍ ، ونُصِبَ الفاءُ فِرَاراً من التقاء الساكنين فيها .
وقال أبو إسحاق في قولِ الله : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا ) ( البقرة : 18 ) الآية ، تأْوِيلُ كيفَ استفهامٌ في معنى التعجُّب ، وهذا التَّعجُّبُ إنما هو للخَلْقِ وللمؤمنين أي اعْجَبُوا من هؤلاء كيف يَكْفرون ، وقد ثَبَتَتْ حُجَّةُ الله عليهم .
وقيل في مصدر كيف : الكَيْفِيَّةُ .
وكف أكف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ ) قيل : يا رسولَ الله ومَن أصحابُ الوَكَفِ ؟ قال : ( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر ) .
قال شمر : الوَكَفُ قد جاء مُفسَّراً في الحديث .
قال : وأصلُ الوَكَفِ : الجَورُ والْمَيْل .
يقال : إنِّي لأخْشَى وَكَفَ فلانٍ أي جورَه ومَيْلَه .
وقال الكميت :
بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو
رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ
وقال أبو عمرٍ و : الوَكَفُ : الثِّقْلُ ، والشِّدَّةُ .
وقالت الكِلابيَّةُ : يقال : فلانٌ على وَكَفٍ من حاجتِهِ إذا كان لا يَدْرِي على ما هو منها ، وكل هذا ليس بخارِجٍ مما جاء مُفَسَّراً في الحديث ، لأنّ التَّكفِّي هو
المَيْلُ ، والوَكَفُ : ما انْهَبَطَ من الأرضِ .
وقال العجاجُ يصف ثوراً :
يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : وَكِفَ الرَّجُلُ يَوْكَفُ وكَفاً إذا أثِمَ .
وقال ابن السكيت : الوَكَفُ الإثْمُ .
يقال : ما عليك في هذا وَكَفَ ، والوَكفُ : العيبُ أيضاً . وأنشد :
الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ
يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ
قال : والوَكْفُ : النِّطْعُ . قال أبو ذؤيب :
ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه
بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها
بجَرْدَاءَ يَعْني أرضاً ملساءَ لا تُنْبِتُ شيئاً ، يكْبُو غُرَابُ الفَأسِ عنها لصلابتها إذا حُفِرَت .
وقال ابن شميل : الوكْفُ من الأرضٍ : الفِنْعُ يَتَّسِعُ ، وهو جَلَدٌ ، طِينٌ وحَصًى ، وجمعُه : أوْكافٌ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا ) .
قال أبو عبيد : الوَكُوفُ هي الغَزِيرَةُ الكثيرةُ الدَّرِّ ومن هذا قيلَ : وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ ، ووَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ .
وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : الوَكُوفُ : التي لا يَنْقطِعُ لبنُها سَنَتَها جَمعَاءَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : وَكَفَ البيتُ ، وأَوْكَفَ ، ومصدرُ وَكَفَ : الوَكْفُ والوَكِيفُ .
وفي حديث آخر : ( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ ) .
قال أبو عبيد : معنى يَتَوَكَّفُونَ : يَتَوقَّعُونَ .
يقالُ : هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه أي يتوقَّعهُ .
وقال الليث : الوَكْفُ : وَكْفُ البَيْتِ ، مثل الجَنَاحِ يكون على الكَنِيفِ .
وقال اللحياني : وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً ، قالَ : وسحابٌ وَكُوفٌ إذا كانَ يسيلُ قليلاً قليلاً .
وجاءَ في حديث مَرْفُوعٍ ( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً ) .
قال غيرُ واحدٍ : معناه أنّه غسلَ يَدَيْهِ حتّى وكَفَ الماءُ من يَدَيْهِ أي قَطَرَ .
وقال حُمَيْدُ بن ثوْرٍ يصفُ الخمر :
إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
أرادَ إذا اسْتُقْطِرَتْ .
وقال اللحياني : أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً ، وهي لغة أهل الحجاز .
وتميمٌ تقولُ : آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً ، وهي لغة أَهْلِ ذلك الشِّقِّ .
وقال بعضُهُم : وكَّفْته توْكِيفاً ، وأكَّفْتُه تأكِيفاً ، والاسْمُ : الوِكافُ ، والإكافُ .
ويقال : هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه أي يَتَعَهَّدُهُم ويَنْظُرُ في أُمورِهم .
ويقال : واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً في الحربِ وغيرِها إذا واجهتُه وعارضته .
وقال ذو الرّمّة :
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ
أفك : قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ) ( الذاريات : 9 ) .
قال الفراء يقول : يُصْرَفُ عَنِ الإيمَانِ مَنْ صُرِفَ ، كما قال : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ) ( الأحقاف : 32 ) يقول لتَصْرِفَنَا وتَصُدَّنَا .
وقولُ الله : ( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ) ( التوبة : 7 ) .
قال الزجاج : المُؤْتَفِكَاتُ : جمعُ مُؤْتَفِكَةٍ ، ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ أي انقلبت .
يقال : إنّهم قومُ لُوطٍ ، ويقال : إنَّهم جميعُ مَنْ أُهلِكَ ، كما يقال للهالك : قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا .
وروى النَّضْرُ بن أَنَسٍ عن أبِيهِ أنه قال : ( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة ) .
قال شمرٌ يعني بالمؤتفكة أنها قد غَرِقَت مَرَّتَينٍ ، قال : والائتفاكُ عند أهل العربية : الانْقِلابُ كَقَرْيَاتِ قومِ لُوط التي ائتفكت بأهلها أي انقلبت . وقال في قول رؤبة :
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ
أي اختلفت عليه الأرْوَاحُ مِن كلِّ وَجْهٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَفَكَ يَأْفِكُ ، وأَفِكَ يأْفَكُ إذا كذبَ ، والإفْكُ : الإثْمُ ، والإفْكُ : الكَذِبُ .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : تقولُ العربُ : يا لِلأفِيكَةِ ، ويا لَلإفِيكَةِ بكسر اللامِ وفَتْحِها ؛ فمَنْ فَتَحَ اللام فهي لامُ الاستغاثةِ ، ومن كسرها فهي تَعَجُّبٌ ، كأنه قال : يأيُّهَا الرّجُلُ اعْجَبْ لهذه الأفِيكَةِ ، وهي : الكِذْبَةُ العظيمة ، وأرضٌ مأفُوكةٌ ، وهي التي لم يُصِبْهَا المطرُ فأمْحَلَتْ . وأنشد ابن الأعرابي :
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ
قال يَصِفُ قَطَاةً باطِنُ جَناحِها أسودُ ، وظاهِرُه أبيضُ ، فشبّه السوادَ بالظُّلْمَة ، وشبه البياضَ بالشّمْسِ ، ويأتفِكُ أي ينْقِلبُ .
وقال الليث : الأفِيكُ الذي لا حَزْمَ له ولا حِيلة ، وقال الراجزُ :
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا
والأفَّاكَ : الذي يَأفِكُ النّاسَ أي يصُدُّهُمْ
عن الحقِّ بباطله .
والمأفوكُ : الذي لا زَوْرُ له .
( شمرٌ ) : أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ أي قُلِبَ عنه وصُرِفَ .
وقال ابن الأعرابي : ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ أي احترقت من الجَدْبِ .

##### Türkçe

ك ف ( و اي ء )
**كفي** ، **كفأ** ، **كوف** ، **كيف** ، **وكف** ، **أفك** ، **أكف** .
**كفي** : Leys dedi: **كَفَى يَكْفِي كِفَايةً**; işte (bir) işin başına geçtiği zaman. Ve **اسْتَكْفَيْتُه أَمْراً**; yani ona bir işi yeterli görmesini istedim, derken o da onu bana yeterli kıldı. Ve denilir: **كفاكَ هذا الأمرُ**; yani bu iş sana yeter, yani sana kâfidir. Ve **وكفاكَ هذا الشيءُ**. Ve dersin: **رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ**; ve iki adamdan (sana) kâfi iki adam gördüm: **ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ**; ve erkeklerden (sana) kâfi erkekler gördüm: **ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ**; mânâsı: onunla sana bir adam kâfi geldi.

Zeccâc, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: **( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً )** (Nisâ: 45) ve Kur’ân’daki benzerleri hakkında dedi: **البَاءِ**’nın mânâsı: te’kîd; mânâ: **كَفَى اللَّهُ**; ancak **البَاء** ism-i fâile girdi; çünkü sözün mânâsı emirdir; mânâ: **اكْتفَوا بالله وَلِياً**. Dedi: **وَوَلِيّاً** hâl üzere mansûbdur; ve temyîz üzere olduğu da söylenmiştir.

Ve şu sözü hakkında dedi: **( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ )** (Fussilet: 53); mânâsı: “Rabbin kâfi olmadı mı?” yahut “Rabbinin şehâdeti onlara kâfi olmadı mı?” Buradaki **الكِفَايَةِ** mânâsı: onlara, tevhîdine delâlet hususunda içinde kâfi gelecek şeyi açıklamış olmasıdır.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Bu, bir adamdan sana kâfi bir adamdır: **هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ**; ve bir adamdan sana yeter: **وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ**; ve bir adamdan sana karşılık veren: **وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ**; ve bir adamdan sana kâfi gelen: **وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ**; hepsi tek bir mânâdadır.

( Leys ): **الكِفْيُ**: vâdinin karnı (tabanı); çoğulu: **الأكْفَاءُ**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكُفَى**: azıklar; tekili: **كُفْيَةٌ**.

Ve denilir: filân, gününün **كُفَى**’sına mâlik değildir; **هُدًى** vezninde; yani gününün azığına. Ve şu beyit okunmuştur:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى

**كفأ** : ( İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den ): Ukayl’den bir kadın ile kocasını şunu okurken işittim: **( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد )** (İhlâs: 3, 4); hemzeyi düşürdü ve harekesini **الفَاءِ** üzerine çevirdi.

Zeccâc, şu sözü hakkında: **( ولم يكن له كفؤاً أحد )** (İhlâs: 3) dedi: onda dört vecih vardır; kıraat bunlardan üçü iledir: **( كُفُؤاً )**; **الكاف** ve **الفاءِ**’nın dammesiyle; ve **( كُفْؤاً )**; **الكاف**’ın dammesi ve **الفاءِ**’nın sükûnu ile; ve **( كِفْأً )**; **الكاف**’ın kesresi ve **الفاءِ**’nın sükûnu ile. Ve caizdir: **( كِفَاءً )**; **الكاف**’ın kesresi ve med ile; fakat onunla okunmamıştır. Mânâsı: Allah (azze ve celle) için hiçbir kimse misli değildir. Ve denilir: filân, filânın **كَفِيءُ**’udur ve filânın **كُفُؤُ**’udur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, el-Kisâî ve Âsım **( كُفُؤاً )**’ı şeddeli hemzeli okudu; Hamza **( كُفْؤاً )**’ı **الفاءِ**’nın sükûnu ile hemzeli okudu; vakf edince şöyle okudu: **( كُفَى )** hemzesiz. Nâfi‘den ihtilâf edildi; ondan, Ebû Amr gibi **( كُفُؤاً )** rivayet edildi; ve Hamza gibi **( كُفْؤاً )** rivayet edildi.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: **( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ )**.

Ebû Ubeyd dedi: Muradı: diyetlerde ve kısasta eşit olurlar; bu hususta şerifin aşağı olana üstünlüğü yoktur. Ve başka bir hadiste, akîka hakkında: **( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ )**; muradı: eşit iki (koyun). Ve her şey, bir şeye eşit olup onun gibi oluncaya kadar (eşit) olursa, o ona **مُكَافِىءٌ**’dur. İnsanlar arasındaki **المُكَافَأَةُ** da bundandır. Denilir: **كافأْتُ الرجُلٍ**; yani bana yaptığı gibi ona yaptım. Bundan: kadına erkeklerden **الكُفء**; der ki: o, hasebinde onun gibidir. Amma onun (aleyhi’s-selâm) sözü: **( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها**; onun sözü **لتكْتفىءَ**’nın mânâsı: **كفَأْتُ**’tan ifti‘âl babıdır; tencereyi ve başkasını, içindekini boşaltsın diye devirdiğin zaman. Ve **الصَّحْفَةُ**: büyük çanak. Bu, kumaşın (eşin) hakkını, kocasından kendi nefsine meylettirmenin; böylece ötekinin hakkının tamamının kocasından ona dönüşmesinin bir meselidir.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ): **كَفَأْتُ الإناءَ**; onu devirdiğin zaman. Ve **أَكْفَأْتُ الشيءَ**; onu eğdiğin zaman. Bundan dolayı denildi: yayı, başını eğdiğin zaman **أَكْفَأتُ القوسَ**; onu dik tutup ondan atış yapacak şekilde dikmezsin. Ve şu beyit okunmuştur:
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
Yani: eğilmiş, düzgün olmayan.

Ebû Zeyd dedi: **كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً**; onu çevirdiğin zaman. Ve yürüyüşümde **أكْفَأْتُ**; kasttan saptığın zaman. Ve şu söz hakkında dedi:
. . . **مُكْفَأً غير سَاجِعِ**
**السّاجِعُ**: kasteden; **المُكْفَأُ**: sapan.

Dedi: Kafiyelerinde muhalefet ettiğin zaman şiiri **أكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً**.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den, Ebû Amr b. el-Alâ’dan ): Dedi: **الإكْفَاءُ**: kafiyelerin i‘râbının farklı olmasıdır.

( Ebû Zeyd ): Zeyd, Amr’dan devesini **اسْتَكْفَأَ**; ona, onu kendisine hibe etmesini; ve yavrusunu ve yününü bir yıl (boyunca) (hibe etmesini) istedi.

Ve kavmi **كَفَأْتُ**; bir yöne yönelmek istediklerinde, onları ondan başka bir yöne çevirdiğin zaman.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde ve Kisâî’den ): Filâna develerimi **أَكْفَأْتُ**; yani onun için onların yünlerini ve sütlerini kıldığın zaman. Ve develerimi iki **كَفْأَتَيْنِ** de yaptım; bazısı **كُفْأَتَيْن** der; o da iki yarı yapmandır; her yıl yarısını doğurtur; tıpkı ekimle toprakta yapıldığı gibi.

( İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan ): Denilir: filân, develerini **كفأَةً** ve **كُفأَةً** doğurttu; o da develerini ayırmasıdır; böylece bir yılda iki bölüğün birine erkek deveyi salar, ötekini bırakır; gelecek yıl olunca, geçen yıl erkek deveyi salmadığı bölüğe erkek deveyi salar; ve geçen yıl erkek deveyi saldığı bölüğü bırakır; çünkü en faziletli doğurtma, develere erkek deveyi bir yıl bindirmek, bir yıl bindirmemektir. Bu hususta Zü’r-Rumme’nin şu sözü okunmuştur:
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
Yani: hepsi dişi doğurulmuştur.

Ve Ka‘b b. Züheyr’in şu beyti okunmuştur:
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا
Dedi: **وكَفَأتُ الإناءَ** elifsizdir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أكْفَأْتُ**: bir lehçedir. Dedi: Ona, kendisini kaygılandıranı **وكَفَيْتُه**.

Dedi: Eve bir **كِفَاءً** yaptığın zaman evi **أَكْفَأْتُ**; o da **مُكْفَأٌ** olur. Ve **كِفَاءُ البَيْتِ**: onun arkasıdır.

Hammâd b. Seleme, Simâk b. Harb’den, Hâris b. Ebî’l-Hâris el-Ezdî’den (Nusaybîn ehlinden) rivayet etti: Babasının, yüz **شاةٍ مُتْبِعٍ** ile bir maden satın aldığını; annesine gelip onun görüşünü istediğini; annesinin dediğini: “Sen onu üç yüz koyunla satın aldın: anaları yüz, yavruları yüz koyun; ve onun **كُفْأَتُها**’sı yüz koyun.” Derken pişman oldu; sahibinden (satıcıdan) akdi bozmasını istedi; o ise bozmayı reddetti. Madeni teslim aldı; onu eritip çıkardı; ondan iki bin koyunun bedelini çıkardı. Sahibi onu Ali’ye (radıyallahu anh) götürdü; dedi: “Ebû’l-Hâris bir **رِكَازاً** elde etti.” Ali ona sordu; o da ona, onu yüz **شاةٍ مُتُبِعٍ** ile satın aldığını haber verdi. Ali dedi: “Ben humsun ancak satıcı üzerine olduğunu görüyorum.” Böylece humsu koyunlardan aldı.

**المُتْبِعِ** ile muradı: yavruları onu takip eden (koyun)dur.

Ve onun sözü: **أثى به**; yani onunla ispiyonladı ve onunla koştu; **يأثُو أَثْواً**.

Ve **الكُفْأَةُ**: aslı develerdedir; Ebû Amr, Kisâî ve Ebû Ubeyde’nin dediği gibi; o da develerin iki parça yapılmasıdır; doğurtmada ikisi arasında nöbetleşilir.

Şemmer şu beyitleri okudu:
قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن
قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ
أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن
أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ
وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن
مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن

( Dedim ): Şemmer bu tefsirin üstüne bir şey artırmadı; mânâ: adamın annesi, yüz koyunun **كُفْأَةَ**’sını, her doğum: yüz (koyun) kıldı. Eğer deve olsaydı, yüz deveden **كُفْأَةُ** elli olurdu; çünkü koyunda erkek, hepsine birden çiftleşme vaktinde salınır; deve gibi değildir; erkek deve bir yıl bindirilir, bir yıl değil.

Adamın annesi, oğlunun satın aldığı bedeli çoğaltmak istedi; ve ona, satın aldığı şeyde aldanmış olduğunu bildirmek istedi; onu, sanki madeni üç yüz koyunla satın almış gibi uyandırdı; böylece oğlu pişman oldu; satıcısından akdi bozmasını istedi; o ise reddetti. Allah ona madende bereket verdi; satıcı, kârın çokluğuna onu kıskandı; Ali’ye (radıyallahu anh) onunla koştu; ondan humsu alsın diye; Ali humsu satıcıya yükledi; ve ispiyoncu kendi nefsine zarar verdi.

( Ebû Nasr ): Denilir: onunla ne **قِبَلٌ**’im var ne de **كِفَاءٌ**; yani ona mukabele etmeye güç.

Ve şu beyit okunmuştur:
ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ

Leys dedi: Bazıları dedi: şiirde **الإكْفَاءُ**, **الرَّاء** ile **اللاّم** arasında; yahut **النُّون** ile **الميمِ** arasında nöbetleşmedir.

( Dedim ): Bu hususta söz, Ebû Amr’un dediğidir.

Leys dedi: Filânı **مُكْفَأَ الوجه** gördüm; onu, rengi solmuş, dalgın gördüğün zaman.

Ve denilir: insanlar toplanmıştı; yenilince **انكفَأُوا** ve **انْكَفَتُوا**.

Ebû Zeyd dedi: Filândan bir hurma ağacını bir yılın meyvesini istediğin zaman **اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً**; böylece hurmaya bir **كَفْأَةً** kıldı; o da onun bir yılının meyvesidir; deve **كَفْأَة**’sına benzetildi.

Ve şu beyit okunmuştur:
غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها
أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ
Bununla hurmayı kastetti; **أشطانِها** ile köklerini kastetti.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: **( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً )**.

**التَّكفُّؤُ**: su içinde geminin sağa sola yalpaladığı gibi yalpalanmadır. Ve her şeyi eğdiğinde onu **كَفَأْتَه**.

Ve denilir: filân, rengi değişmiş olarak sabahladı: **أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون**; sanki devrilmiş gibi rengi değişmiş; o **مَكفوءٌ** ve **كَفِىءٌ**’dür.

Düreyd b. es-Sımme dedi:
وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ
Yani: çok silinmek ve ısırılmaktan rengi değişmiş.

Ve denilir: adam, mızrağıyla iki süvari arasında **كافَأَ**; yani ikisi arasında peş peşe yaptı; buna sapladı sonra buna.

Kümeyt dedi:
نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ
Ve **الْمَكْثُورُ**: akranlarının çokluğuyla onu yenen; **يَهتَبِلُ**: kurtuluş için çare arar.

Ve denilir: filân, güneşin gözünü karşılamak için bir gölgelik yaptı: **بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس**; onun sıcağından sakınmak için.

Ebû Zerr dedi: **( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس )**; yani iki aba ile güneşi karşılarız; ve ben fazla hesaptan korkarım.

İbn Şümeyl dedi: **سَنَامٌ أَكْفَأ**: devenin iki yanından birine meyleden hörgüçtür. Ve **ناقةٌ كَفَآء** ve **جملٌ أَكْفَأُ**; bu, devenin en hafif ayıplarındandır; çünkü semirdiğinde hörgücü doğrulur.

**كوف كيف** : Leys dedi: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; **الكُوفَةُ** onunla adlandırıldı.

( Lihyânî, Kisâî’den ): Kûfe, **كُوفانَ** diye adlandırılırdı.

Dedi: İnsanlar işlerinde **كُوفانٍ** içindedir; ve **كَوَّفَانٍ** ve **كَوْفانٍ**; yani karışıklık içindedir.

( Ebû Ubeyd, Emevî’den ): O, **كُوفَانٍ** içindedir; yani sığınak ve korunma içindedir.

( Sa‘leb, Amr’dan, babasından ): Dedi: **الكوفانُ**: şiddetli kötülüktür. Ve **الكُوفَانُ**: kamış ve ağaçtan sık çalılıktır.

Leys dedi: **الكافُ**: onun elifi **وَاوٌ**’dur; eğer fiil olarak kullanılırsa, “güzel bir **كافاً** yazdım” diye **كَوَّفْتُ كافاً حسَناً** dersin; yani bir **كافاً** yazdım. Lihyânî ve başkaları da böyle dedi.

Dedi: Ve denilir: deriyi **كَيَّفْتُ** ve **كَوَّفْتُه**; onu kestiğin zaman.

Ebû Amr dedi: Gömleğin ön eteğine yamalanan bez parçasına **كِيفَةٌ** denilir; gömleğin arka eteğine yamalanana **حِيفةٌ**.

Ve denilir: onun üzerinde ne **تُوفَةٌ** var ne **كُوفةٌ**; bu, **المَرْزِية** gibidir. Ve **تَاف** etti ve **كَافَ** etti.

( **كيف**’in tefsiri )
Bir edat harfidir; onda iki sâkinin birleşmesinden kaçmak için **الفاءُ** mansûb kılındı.

Ebû İshâk, Allah’ın şu sözü hakkında: **( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا )** (Bakara: 18) âyeti; dedi: **كيفَ**’in te’vîli, taaccüb mânâsında bir istifhamdır; bu taaccüb ancak mahlûk ve müminler içindir; yani “Bunlara şaşın: nasıl küfrediyorlar?”; hâlbuki Allah’ın hücceti onların üzerinde sabit olmuştur.

Ve **كيف**’in masdarı hakkında: **الكَيْفِيَّةُ** denildi.

**وكف أكف** : Peygamberden (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: **( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ )**. Denildi: Ey Allah’ın Resûlü, **أصحابُ الوَكَفِ** kimdir? Dedi: **( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر )**.

Şemmer dedi: **الوَكَفُ** hadiste müfesser olarak gelmiştir.

Dedi: **الوَكَفِ**’in aslı: sapma ve meyildir.

Denilir: Ben filânın **وَكَفَ**’inden korkarım; yani onun zulmünden ve meylinden.

Kümeyt dedi:
بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو
رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ

Ebû Amr dedi: **الوَكَفُ**: ağırlık ve şiddettir.

Kilâbiyye dedi: Denilir: filân, ihtiyacından bir **وَكَفٍ** üzerindedir; yani ondan ne hâlde olduğunu bilmez. Bütün bunlar, hadiste müfesser olarak gelenden dışarı çıkmış değildir; çünkü **التَّكفِّي** meyildir; ve **الوَكَفُ**: yerden alçalan şeydir.

A‘câc, bir boğayı vasfederken dedi:
يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): Adam **وَكِفَ يَوْكَفُ وكَفاً**; günah işlediği zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَكَفُ** günahtır.

Denilir: Bu işte senin üzerine bir **وَكَفَ** yoktur. Ve **الوَكفُ**: ayıp da (demektir). Ve şu beyit okunmuştur:
الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ
يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ

Dedi: **الوَكْفُ**: deri yaygıdır. Ebû Züeyb dedi:
ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه
بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها
**بجَرْدَاءَ** ile, hiçbir şey bitirmeyen düz bir araziyi kasteder; kazıldığında sertliğinden dolayı kazmanın ucu ondan sekip düşer: **يَكْبُو غُرَابُ الفَأسِ**.

İbn Şümeyl dedi: Yerden **الوكْفُ**: genişleyen çukurumsu yerdir; serttir; çamur ve çakıldır; çoğulu: **أوْكافٌ**.

Peygamberden (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: **( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا )**.

Ebû Ubeyd dedi: **الوَكُوفُ**: sütü bol, sağımı çok olan (hayvan)dır. Bundan denildi: ev yağmurla **وَكَفَ** etti; göz yaşla **وَكَفَتِ العَيْنُ**.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَكُوفُ**: sütü, bütün yılı boyunca kesilmeyen (hayvan)dır.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): Ev **وَكَفَ** etti ve **أَوْكَفَ** etti. **وَكَفَ**’in masdarı: **الوَكْفُ** ve **الوَكِيفُ**.

Başka bir hadiste: **( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ )**.

Ebû Ubeyd dedi: **يَتَوَكَّفُونَ**’un mânâsı: beklerler.

Denilir: Kendisine gelecek bir haberi **يتَوَكَّفُ**; yani onu bekler.

Leys dedi: **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**’udur; kenîfin üzerinde bulunan kanat gibi bir şeydir.

Lihyânî dedi: Göz **وكَفَتِ**; **تَكِفُ**; **وَكْفاً** ve **وَكِيفاً** ve **وُكُوفاً** ve **وَكَفَاناً**. Dedi: **سحابٌ وَكُوفٌ**; az az akan (bulut)tur.

Merfû bir hadiste geldi: **( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً )**.

Birden fazla kimse dedi: Mânâsı: ellerini, su ellerinden **وكَفَ** edinceye kadar; yani damlayıncaya kadar yıkadı.

Humeyd b. Sevr, şarabı vasfederken dedi:
إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
Muradı: damlatılıp süzüldüğü zaman.

Lihyânî dedi: Katırı **أوْكَفْتُ**; ona eyer vurdum; **أُوكِفهُ إيكافاً**; bu Hicaz ehlinin lehçesidir.

Temîm ise: **آكَفْتُهُ**; ona eyer vurdum; **أوكفه إيكافاً** der; bu, o tarafın ehlinin lehçesidir.

Bazıları dedi: Onu **وكَّفْته توْكِيفاً**; ve **أكَّفْتُه تأكِيفاً**; isim: **الوِكافُ** ve **الإكافُ**.

Ve denilir: O, ailesini ve hizmetkârlarını **يَتَوكَّفُ**; yani onları gözetir ve işlerine bakar.

Ve denilir: Savaşta ve başkasında adamı **واكَّفْتُ**; **مواكفةً**; yani onunla yüz yüze geldim ve ona karşı durdum.

Zü’r-Rumme dedi:
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ

**أفك** : Allah (azze ve celle) dedi: **( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ )** (Zâriyât: 9).

Ferrâ dedi: “İmandan çevrilir, çevrilen kimse”; tıpkı şu söz gibi: **( أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ )** (Ahkâf: 32); yani “bizi çevireceksin ve bizi engelleyeceksin” der.

Ve Allah’ın sözü: **( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ )** (Tevbe: 7).

Zeccâc dedi: **المُؤْتَفِكَاتُ**: **مُؤْتَفِكَةٍ**’nin çoğuludur; yer onlarla **ائْتَفَكَتْ**; yani ters döndü.

Denilir: Onlar Lût kavmidir. Ve denilir: Helâk edilenlerin hepsidir; tıpkı helâk olana “dünya onun üzerine ters döndü” denildiği gibi.

Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: Dedi ki: **( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة )**.

Şemmer dedi: **المؤتفكة** ile muradı: iki kere boğulmuş olmasıdır. Dedi: Arap dili ehli yanında **الائتفاكُ**: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi; onlarla **ائتفكت**; yani ters döndü. Ve Rü’be’nin şu sözü hakkında dedi:
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ
Yani: rüzgârlar her yönden onun üzerine farklılaştı.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **أَفَكَ يَأْفِكُ** ve **أَفِكَ يأْفَكُ**; yalan söylediği zaman. Ve **الإفْكُ**: günahtır. Ve **الإفْكُ**: yalandır.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ): Araplar der: **يا لِلأفِيكَةِ** ve **يا لَلإفِيكَةِ**; **اللام**’ın kesresiyle ve fethasıyla. **اللام**’ı fetha yapan, o istigâse **لام**’ıdır; onu kesre yapan ise taaccübtür; sanki “Ey adam, bu **الأفِيكَةِ**’ye şaş!” demiş gibi. O: büyük yalandır. Ve **أرضٌ مأفُوكةٌ**: yağmur isabet etmeyip kuraklaşan (arazi). İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ
Dedi: Kanadının içi siyah, dışı beyaz olan bir yaban güvercinini vasfeder; siyahlığı karanlığa benzetti; beyazlığı güneşe benzetti. **يأتفِكُ**: ters döner.

Leys dedi: **الأفِيكُ**: azmi ve hilesi olmayan kimsedir. Ve recez söyleyen dedi:
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا
Ve **الأفَّاكَ**: insanları **يَأفِكُ** eden; yani bâtılıyla onları haktan çeviren kimsedir.

Ve **المأفوكُ**: meyli olmayan kimsedir.

( Şemmer ): Adam hayırdan **أُفِكَ** edildi; yani ondan çevrildi ve ondan döndürüldü.

İbnü’l-A‘râbî dedi: O arazi **ائْتفكَتْ**; yani kıtlıktan yandı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال:
وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ  *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد بن إسحاق الدِّينوريُّ قراءةً عليه، قال: حدَّثني أبو عبد الله الحسين بن مسبِّح قال: سمعت أبا حنيفة يقول: للسّماء آفاقٌ وللأرض آفاق، فأمّا آفاق السماء فما انتهى إليه البصر منها مع وجه الأرض من جميع نواحيها، وهو الحدُّ بين ما بَطَن من الفَلَك وبين ما ظَهَر من الأرض، قال الراجز:
* قبلَ دُنُّوِّ الأُفْقِ من جَوْزائِه *
يريد: قبل طلوع الجوزاء؛ لأنّ الطلوع والغُروب هما على الأفق. وقال يصف الشمس:
* فهي على الأُفْقِ كَعْينِ الأحولِ([2]) *
وقال آخر:
حتى إذا منظر الغربيِّ حارَ دَماً *** من حُمرة الشّمسِ لمّا اغتالَها الأُفُقُ([3])واغتيالُهُ إيّاها تغييبه لها. قال: وأما آفاق الأرض فأطرافها من حيث أحاطت بك. قال الراجز([4]):
تكفيك من بعض ازديارِ الآفاقْ([5]) *** سَمْراءُ ممّا دَرَس ابنُ مِخْرَاقْ([6])ويقال للرّجُل إذا كان من أُفُقٍ من الآفاق أفُقِيٌّ وأَفَقِيٌّ، وكذلك الكوكب إذا كان قريباً مجراه من الأفق لا يكبِّد السماء([7])، فهو أُفُقِيٌّ وَأَفَقِيٌّ. إلى هاهنا
كلام أبي حنيفة. ويقال الرّجُل الأفق الذي بلغ النهاية* في الكرم. وامرأة آفِقَةٌ. قال الأعشى:
آفِقاً يُجْبَي إليه خَرْجُهُ  *** كلُّ ما بين عُمَانٍِ فَمَلَحْ([8])
أبو عمرو: الآفق: مثل الفائق، يقال أفَقَ يأفِق أَفْقاً إذا غَلَب، والأفق الغَلَبة. ويقال فرس أُفُقٌ على فُعُل، أي رائعة. فأمّا قول الأعشى:
ولا الملك النُّعمانُ يومَ لقيتُه  *** [بغبطته] يُعْطِي القُطُوطَ ويأفِقُ([9])فقال الخليل: معناه أنّه يأخذ من الآفاق. قال: واحد الآفاق أُفُق، وهي الناحية من نواحي الأرض. قال ابن السّكّيت: رجل أَفَقِيٌّ من أهل الآفاق، جاء على غير قياس. وقد قيل أُفقيٌّ. قال ابنُ الأعرابيّ: أفَقُ الطّريقِ مِنهاجُه، يقال قعدت على أَفَق الطّريق ونَهْجه. ومن هذا الباب قول ابن الأعرابي: الأَفَقَةُ الخاصرة، والجماعة الأفَق. قال:
* يَشْقَى به صَفْحُ الفَريصِ والأَفَقْ([10]) *
ويقال شَرِبْت حتى مَلأت أفَقَتَيَّ([11]). وقال أبو عمرو وغيره: دلوٌ أفِيقٌ، إذا كانت فاضلة على الدِّلاء. قال:
* ليستْ بِدَلْوٍ بل هِيَ الأَفِيقُ *
ولذلك سمِّي الجِلْد بعد الدَّبغ الأَفيق، وجمعه أَفَقٌ([12])، ويجوز أُفُقٌ([13]). فهذا ما في اللغة واشتقاقها. وأمّا يوم الأُفاقة فمن أيام العرب، وهو يوم العَُظَالى، ويوم أَعْشاشٍ، ويوم مُلَيْحة- وأُفَاقَة موضع- وكان من حديثه أنّ بسطّامَ بنَ قيسٍ أقْبَل في ثلاثمائةِ فارسٍ يتوكّفُ انحدارَ بني يربوعٍ في الحَزْن، فأَوّلُ مَن طَلَع منهم بنو زُبَيْد حَتى حَلُّوا الحديقةَ بالأُفاقة، وأقبل بِسطامٌ يَرْتَبئ، فرأى السَّوادَ بحديقة الأُفاقة، ورأى منهم غلاماً فقال لـه: من هؤلاء؟ فقال: بنو زُبيد. قال: فأين بنو عُبيدٍ وبنو أَزْنَمَ؟ قال: بروضة الثَّمَد. قال بسطامٌ لقومه: أطيعُوني واقبِضوا على هذا الحيّ الحريدِ من زُبيد، فإنّ السّلامة إحدى الغنيمتين. قالوا: انتفَخَ سَحْرك، بل نَتَلَقَّطُ بني زُبيدٍ ثمّ نتلقَّط سائرَهم كما تُتَلقَّط الكَمأَة. قال: إني أخشَى أن يتلقّاكُم غداً طعْنٌ يُنسيكم الغنيمةَ! وأحسَّتْ فرسٌ لأُسيد بن حِنَّاءَة بالخيل، فبحثت بيدها، فركب أُسَيد وتوجّه نحوَ بني يربوعٍ، ونادى: يا صباحاه، يا آل يربوع! فلم يرتفع الضَّحاءُ حتّى تلاحَقُوا بالغَبِيط، وجاء الأُحَيْمِر بنُ عبد الله فرمى بِسطاماً بفرسه الشَّقراء- ويزعمون أنّ الأحيمر لم يطعن برمح قطّ إلا انكسر، فكان يقال لـه "مكسِّر الرِّماح"- فلما أَهْوَى ليطعُنَ بِسطاماً انهزم بسطامٌ ومَن معه بعد قتْل مَن قُتِل منهم، ففي ذلك يقول شاعر([14]):
فإنْ يَك في جَيش الغَبِيطِ ملامةٌ *** فجيشُ العَُظَالَى كان أخْزَى وأَلْوَما
وفَرَّ أبو الصَّهباءِ إذ حَمِسَ الوَغى *** وألقى بأبدان السّلاح وسَلّما([15])فلو أنَّها عُصفورةٌ لحسبتَها *** مُسوَّمَةً تدعُو عُبَيْداً وأَزْنَما
وهذا اليوم هو يوم الإيادِ، الذي يقول فيه جرير:
وما شهدَتْ يوم الإيادِ مُجَاشِعٌ *** وذا نَجَبٍ يومَ الأسنّةُ تَرْعَُفُ([16])
(أفك) الهمزة والفاء والكاف أصل واحد، يدلُّ على قلب الشيء وصرْفِه عن جِهَته([17]). يقال أُفِكَ الشَّيءُ. وأَفِكَ الرّجُلُ، إذا كذَب([18]). والإفك الكذِب. وأفكتُ الرّجُلَ عن الشيء، إذا صرفتَه عنه. قال الله تعالى: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. وقال شاعر([19]):
إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])والمؤتفكات: الرياح التي تختلف مَهابُّها. يقولون:"إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])".
(أفل) الهمزة والفاء واللام أصلان: أحدهما الغيبة، والثاني الصِّغار من الإبل. فأمّا الغَيبة فيقال أفَلت الشّمس غابت، ونجوم أُفَّلٌ. وكلُّ شيءٍ غابَ فهو آفلٌ. قال:
فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى *** قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ([22])قال الخليل: وإذا استقرّ اللِّقاح في قَرار الرّحمِ فقد أفَل.
والأصل الثاني الأفيل، وهو الفصيل، والجمع الإفَال، قال الفرزدق:
وجاء قرِيعُ الشَّولِ قبلَ إفالِها *** يَزِفُّ* وجاءتْ خَلْفَه وهي زُفَّفُ([23])قال الأصمعي: الأفيل ابنُ المخاض وابن اللبون، الأنثى أفيلة، فإذا ارتفع عن ذلك فليس بأفيل. قال إهاب بن عمير:
ظَلَّتْ بمندَحِّ الرَّجا مُثُولُها *** ثامنةً ومُعْوِلاً أفيلُها
ثامنة، أي واردة ثمانية أيّام([24]). مُثُولها: قيامها ماثلة. وفي المثل: "إنّما القَرْمُ من الأَفيل([25])"، أي إنّ بدءَ الكبير من الصَّغير.
(أفن) الهمزة والفاء والنون يدلّ على خلوّ الشيء وتفريغه. قالوا: الأفَن قلّة العقل، ورجل مأفونٌ. قال:
نُبِّئْتُ عُتبةَ خَضَّافاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ مِنْ مَيثاءَ مأفُونِ([26])ويقال إنّ الجَوز المأفُونَ هُو الذي لا شيء في جوفه. وأصل ذلك كلّه من قولهم: أَفَنَ الفَصيلُ ما في ضرع أُمّه، إذا شربَه كلَّه. وأفَنَ الحالبُ النّاقَةَ، إذا لم يَدَع في ضَرْعِها شيئاً. قال:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حِينُها([27])وقال بعضهم: أَفَنت النّاقةُ قلّ لبنها فهي أَفِنَةٌ، مقصورة.
(أفد) الهمزة والفاء والدال تدلُّ على دنو الشيء وقُرْبه، يقال أفِدَ الرّحيل: قَرُب. والأَفِدُ المستَعْجِل: قال النّابغة:
أَفِدَ الترحُّلُ غير أنَّ رِكابَنا *** لَمّا تَزُلْ برِحَالِنا وكَأَنْ قَدِ
وبعثَت أعرابيّةٌ بنتاً لها إلى جارتها فقالت: "تقول لكِ أُمِّي: أعطِيني نَفَساً أو نَفَسين أَمْعَسُ به مَنيئَتِي فإنِّي أَفِدَةٌ([28])".
(أفر) الهمزة والفاء والراء يدلُّ على خفّةٍ واختلاط. يقال أفَرَ الرّجُل، إذا خفّ في الخدمة. والمِئْفَرُ: الخادم. والأُفْرة: الاختلاط.
 --------------ـــــ
([1]) البيت لذي الرمة في ديوانه 181 والأزمنة والأمكنة (2: 4).
([2]) البيت من أرجوزة لأبن النجم، يقال إنها أجود أرجوزة للعرب، قالها يمدح بها هشام بن عبد الملك. انظر الشعراء لابن قتيبة في ترجمة أبي النجم. وفي الأصل: "فهو" تحريف.
([3]) في الأزمنة والأمكنة (2: 8): "حتى إذا المنظر الغربي".
([4]) هو ابن ميادة، كما في اللسان (6: 42/ 7: 382). وانظر الرجز في الأزمنة والأمكنة (2: 8).
([5]) الازديار: الزيارة. ويروى بدله:        *هلا اشتريت حنطة بالرستاق *.
([6]) السمراء، يعني بها الحنطة. وقيل السمراء هنا ناقة أدماء، فتكون "درس" معها بمعنى راض. والصواب في تفسيره الوجه الأول ليلتئم مع الرواية التي أشرت إليها.
([7]) يقال كبد النجم السماء تكبيدا: توسطها.
([8]) في شرح الديوان ص160: "والملح من بلاد بني جعدة باليمامة".
([9]) القطوط: كتب الجوائز ، كما فسر بذلك البيت في اللسان (11: 286). وانظر ديوان الأعشى
ص146. والتكملة من اللسان وما سيأتي في (قط). وفي الديوان: "بإمته". وقبل البيت:
فذاك ولم يعجز من الموت ربه *** ولكن أتاه الموت لا يتأبق
 ([10]) البيت لرؤبة كما في ديوانه 108 واللسان (11: 287). والفريص: جمع فريصة. وفي الأصل: "الفريض" تحريف.
([11]) في الأصل: (أفقي) والوجه ما أثبت.
([12]) مثل أديم وأدم، فهو اسم جمع وليس بجمع، لأن فعيلا لا يكسر على فعل.
([13]) مثل رغيف ورغف. لكن قال اللحياني: "لا يقال في جمعه أفق البتة".
([14]) هو العوّام بن شوذب الشيباني. انظر معجم المرزباني 300 وحواشي الحيوان (5: 240).
([15]) أبو الصهباء: كنية بسطام، كما في معجم المرزباني. والأبدان: الدروع.
([16]) انظر ديوانه ص375. وانظر يوم العظالى في كامل ابن الأثير والعقد.
([17]) في الأصل: "جبهته".
([18]) يقال أفك من بابي ضرب وعلم.
([19]) هو عروة بن أذينة، كما في الصحاح وتاج العروس. وفي اللسان (12: 270): "عمرو بن أذينة"، تحريف.
([20]) في الصحاح: "عن أحسن الصنيعة"، وفي اللسان والمجمل: "عن أحسن المروءة".
([21]) زكت الأرض، أي زكا نباتها، كما في اللسان (12: 271). وفي الأصل: "ركت"، تحريف صوابه في اللسان والمجمل.
([22]) نسب في (عدد) إلى كثير عزة.
([23]) في ديوان الفرزدق 589: "وراحت خلفه".
([24]) كذا في الأصل، والوجه: "واردة ثمناً". والثمن، بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهي أن ترد يوماً ثم تحبس عن الماء ستة أيام وترد في الثامن.
([25]) ومنه قول الراجز- وأنشده في الحيوان (1: 8)-:
قد يلحق الصغير بالجليل ***
وإنما القرم من الأفيل
وسحق النخل من الفسيل
([26]) سبق البيت في مادة (أدر) ص71.
([27]) البيت للمخبل، كما في اللسان (16: 158-292) وفي اللسان أن الأفن أن تحلبها أنّى شئت من غير وقت معلوم. والتحيين: أن تحلب كل يوم وليلة مرة واحدة. وسيأتي في (حين).
([28]) الخبر في اللسان (منأ، معس، نفس)، والنفس: قدر دبغة من القرظ الذي يدبغ به. وقد ضبطت في اللسان بسكون الفاء، ولكن ابن فارس ضبطها بالفتح في (نفس). والمعس: تليين الأديم في الدباغ. والمنيئة: الجلد ما كان في الدباغ. وفي الأصل: "منيتي" بالتسهيل.
ـ

##### Türkçe

(Üçlüde hemze, **الفاء** ve ondan sonrakiler bâbı)

(**أفق**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **القاف** bir tek asıldır; bir şeyin uçları arasındaki uzaklaşmaya ve onun genişlemesine, ve nihayete ulaşmaya delâlet eder. Bundan: **الآفاق**: yönler ve uçlar; ve bedevîlerin evlerinden olan evin **آفاق**’ı: kalınlığı olmaksızın onun yönleridir. Ve **الخِلال**’ı vasfederek inşâd etti:
وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ  *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])
Bundan dolayı “**أَفَق** الرجل” denir; yerde gittiği zaman. Bana Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. İshâk ed-Dîneverî, ona okuma yoluyla haber verdi; dedi: Bana Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Musebbih haber verdi; dedi: Ebû Hanîfe’yi şöyle derken işittim: Göğün **آفاق**’ı vardır ve yerin **آفاق**’ı vardır. Göğün **آفاق**’ına gelince: yer yüzüyle birlikte, onun bütün yönlerinden, bakışın ondan ulaştığı şeydir; o, feleğin içte kalanıyla yerin dışta görüneni arasındaki sınırdır. Râciz dedi:
* قبلَ دُنُّوِّ الأُفْقِ من جَوْزائِه *
Şunu ister: **الجوزاء**’ın doğuşundan önce; çünkü doğuş ve batış ufuk üzerindedir. Ve güneşi vasfederek dedi:
* فهي على الأُفْقِ كَعْينِ الأحولِ([2]) *
Ve bir başkası dedi:
حتى إذا منظر الغربيِّ حارَ دَماً *** من حُمرة الشّمسِ لمّا اغتالَها الأُفُقُ([3])
Onun onu **اغتيال**’i, onu gizlemesidir. Dedi: Yerin **آفاق**’ına gelince: seni kuşattığı yerden itibaren onun uçlarıdır. Râciz dedi([4]):
تكفيك من بعض ازديارِ الآفاقْ([5]) *** سَمْراءُ ممّا دَرَس ابنُ مِخْرَاقْ([6])
Ve denir: kişi, **الآفاق**’tan bir **أُفُق**’tan olduğu zaman **أُفُقِيٌّ** ve **أَفَقِيٌّ**; ve aynı şekilde yıldız, eğer akışı ufka yakın olup göğün ortasına gelmiyorsa([7]), o **أُفُقِيٌّ** ve **أَفَقِيٌّ**’dir. Buraya kadar Ebû Hanîfe’nin sözüdür. Ve denir: keremde nihayete ulaşmış kişiye “**الأفق**”*. Ve kadın: **آفِقَةٌ**. A‘şâ dedi:
آفِقاً يُجْبَي إليه خَرْجُهُ  *** كلُّ ما بين عُمَانٍِ فَمَلَحْ([8])
Ebû Amr: **الآفق**: **الفائق** gibidir; “**أفَقَ** يأفِق **أَفْقاً**” denir, galip geldiği zaman; ve **الأفق** galebedir. Ve “**فرس أُفُقٌ**” denir, **فُعُل** üzere; yani harika. A‘şâ’nın şu sözüne gelince:
ولا الملك النُّعمانُ يومَ لقيتُه  *** [بغبطته] يُعْطِي القُطُوطَ ويأفِقُ([9])
Halîl dedi: Manası, **الآفاق**’tan alır olmasıdır. Dedi: **الآفاق**’ın teki **أُفُق**’tur; o, yerin yönlerinden bir yöndür. İbnü’s-Sikkît dedi: **الآفاق** ehlinden olan kişiye **أَفَقِيٌّ**; kıyasa aykırı olarak gelmiştir. Ve **أُفقيٌّ** de denilmiştir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أفَقُ** yolun, onun **مِنهاج**’ıdır; “yolun **أَفَق**’ı ve **نَهْج**’i üzerine oturdum” denir. Bu bâbdandır İbnü’l-A‘râbî’nin sözü: **الأَفَقَةُ** böğür; ve topluluk **الأفَق**. Dedi:
* يَشْقَى به صَفْحُ الفَريصِ والأَفَقْ([10]) *
Ve denir: “İçtim, ta ki iki **أفَقَتَيَّ**’imi doldurdum([11]).” Ebû Amr ve başkaları dedi: **دلوٌ أفِيقٌ**, kovalar üzerine fazla olduğu zaman. Dedi:
* ليستْ بِدَلْوٍ بل هِيَ الأَفِيقُ *
Bundan dolayı deriden, tabaklamadan sonra, **الأَفيق** diye isimlendirildi; onun cem‘i **أَفَقٌ**’tır([12]); ve **أُفُقٌ** caizdir([13]). İşte dilde ve onun iştikakında olan budur. **يوم الأُفاقة**’ya gelince: Arapların günlerindendir; **يوم العَُظَالى** ve **يوم أَعْشاشٍ** ve **يوم مُلَيْحة**—ve **أُفَاقَة** bir yerdir—; onun haberinden şudur ki: Bistâm b. Kays üç yüz süvari içinde geldi; **الحَزْن**’de Benî Yerbû‘un inişini gözetliyordu; onlardan ilk görünen Benî Zübeyd oldu; ta ki **الأُفاقة**’daki bahçeye indiler. Bistâm gözetleyerek geldi; **الأُفاقة** bahçesinde karaltıyı gördü; onlardan bir oğlan gördü, ona dedi: Bunlar kim? Dedi: Benî Zübeyd. Dedi: Peki Benî Ubeyd ve Benî Eznem nerede? Dedi: **روضة الثَّمَد**’de. Bistâm kavmine dedi: Bana itaat edin ve Zübeyd’den bu kaçak topluluğu yakalayın; çünkü selâmet iki ganimetten biridir. Dediler: Karnın şişti; bilakis Benî Zübeyd’i toplarız, sonra geri kalanlarını, **الكَمأَة** toplandığı gibi toplarız. Dedi: Yarın sizi karşılayacak bir mızrak darbesinden korkarım; ganimeti size unutturur! Üseyd b. Hinnâe’nin bir atı atlıları sezdi; eliyle eşindi; Üseyd bindi ve Benî Yerbû‘a doğru yöneldi ve seslendi: “Ya sabâhâh, ya Âl Yerbû‘!” **الضَّحاءُ** yükselmeden **الغَبِيط**’te birbirlerine yetiştiler. El-Uhaymir b. Abdillâh geldi, Bistâm’ı sarı atıyla vurdu—ve iddia ederler ki el-Uhaymir hiçbir zaman mızrakla dürtmedi ki kırılmasın; bu yüzden ona “**مكسِّر الرِّماح**” denirdi—; Bistâm’ı dürtmek için hamle edince Bistâm ve onunla olanlar, öldürülenlerden öldürülenin öldürülmesinden sonra bozguna uğradı. Bunun hakkında bir şair der([14]):
فإنْ يَك في جَيش الغَبِيطِ ملامةٌ *** فجيشُ العَُظَالَى كان أخْزَى وأَلْوَما
وفَرَّ أبو الصَّهباءِ إذ حَمِسَ الوَغى *** وألقى بأبدان السّلاح وسَلّما([15])
فلو أنَّها عُصفورةٌ لحسبتَها *** مُسوَّمَةً تدعُو عُبَيْداً وأَزْنَما
Ve bu gün, Cerîr’in hakkında söylediği **يوم الإيادِ**’dır:
وما شهدَتْ يوم الإيادِ مُجَاشِعٌ *** وذا نَجَبٍ يومَ الأسنّةُ تَرْعَُفُ([16])

(**أفك**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **الكاف** bir tek asıldır; bir şeyi çevirmeye ve onu yönünden döndürmeye delâlet eder([17]). “**أُفِكَ** الشيءُ” denir. Ve “**أَفِكَ** الرجلُ” denir; yalan söylediği zaman([18]). Ve **الإفك** yalandır. Ve “**أفكتُ** الرجلَ عن الشيء” denir; onu ondan çevirdiğin zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. Ve bir şair dedi([19]):
إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])
Ve **المؤتفكات**: esişleri farklılaşan rüzgârlardır. Derler: “**إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])**”.

(**أفل**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **اللام** iki asıldır: birincisi kaybolma, ikincisi develerden küçüklüktür. Kaybolmaya gelince: “**أفَلت** الشمس” denir, battı; ve “**نجوم أُفَّلٌ**”. Kaybolan her şey **آفلٌ**’dir. Dedi:
فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى *** قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ([22])
Halîl dedi: Döl, rahmin kararında yerleştiği zaman, artık **أفَل** etmiştir.
İkinci asıl: **الأفيل**’dir; o, **الفصيل**’dir; cem‘i **الإفَال**. Ferazdak dedi:
وجاء قرِيعُ الشَّولِ قبلَ إفالِها *** يَزِفُّ* وجاءتْ خَلْفَه وهي زُفَّفُ([23])
Asma‘î dedi: **الأفيل** **ابنُ المخاض** ve **ابن اللبون**’dur; dişisi **أفيلة**’dir; bundan yükselince artık **أفيل** değildir. İhâb b. Umeyr dedi:
ظَلَّتْ بمندَحِّ الرَّجا مُثُولُها *** ثامنةً ومُعْوِلاً أفيلُها
**ثامنة**: yani sekiz gün gelen([24]). **مُثُولها**: ayakta durması, dikilmiş olarak. Meselde: “**إنّما القَرْمُ من الأَفيل([25])**”; yani büyüğün başlangıcı küçüktendir.

(**أفن**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **النون**, bir şeyin boşalmasına ve içinin boşaltılmasına delâlet eder. Dediler: **الأفَن** aklın azlığıdır; ve kişi **مأفونٌ**. Dedi:
نُبِّئْتُ عُتبةَ خَضَّافاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ مِنْ مَيثاءَ مأفُونِ([26])
Ve denir: **الجَوز المأفُونَ** o, iç boşluğunda hiçbir şey olmayan şeydir. Bunun aslı, onların şu sözlerindendir: “**أَفَنَ** الفَصيلُ ما في ضرع أُمّه” denir; hepsini içtiği zaman. Ve “**أفَنَ** الحالبُ النّاقَةَ” denir; memesinden hiçbir şey bırakmadığı zaman. Dedi:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حِينُها([27])
Ve bazısı dedi: “**أَفَنت** النّاقةُ” (sütünün) azaldı; o hâlde o **أَفِنَةٌ**’dir; kısaltılmış.

(**أفد**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **الدال**, bir şeyin yaklaşmasına ve yakınlığına delâlet eder. “**أفِدَ** الرّحيل” denir: yaklaştı. Ve **الأَفِدُ** acele eden kimsedir. Nâbiga dedi:
أَفِدَ الترحُّلُ غير أنَّ رِكابَنا *** لَمّا تَزُلْ برِحَالِنا وكَأَنْ قَدِ
Ve bir bedevî kadın, kızını komşusuna gönderdi; dedi ki: “Annem sana diyor: Bana bir **نَفَساً** yahut iki **نَفَسين** ver; onunla **مَنيئَتِي**’mi **أَمْعَسُ** edeyim; çünkü ben **أَفِدَةٌ([28])**.”

(**أفر**) **الهمزة** ve **الفاء** ve **الراء**, hafifliğe ve karışmaya delâlet eder. “**أفَرَ** الرّجُل” denir; hizmette hafif olduğu zaman. Ve **المِئْفَرُ**: hizmetçi. Ve **الأُفْرة**: karışma.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإفك: كل مصروف عن وجهه الذي يحق أن يكون عليه، ومنه قيل للرياح العادلة عن المهاب: مؤتفكة. قال تعالى: ﴿والمؤتفكات بالخاطئة﴾ [الحاقة/9]، وقال تعالى: ﴿والمؤتفكة أهوى﴾ [النجم/53]، وقوله تعالى: ﴿قاتلهم الله أنى يؤفكون﴾ [التوبة/30] أي: يصرفون عن الحق في الاعتقاد إلى الباطل، ومن الصدق في المقال إلى الكذب، ومن الجميل في الفعل إلى القبيح، ومنه قوله تعالى: ﴿يؤفك عنه من أفك﴾ [الذاريات/9]، ﴿فأنى تؤفكون﴾ [الأنعام/95]، وقوله تعالى: ﴿أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا﴾ [الأحقاف/22]، فاستعملوا الإفك في ذلك لما اعتقدوا أن ذلك صرف من الحق إلى الباطل، فاستعمل ذلك في الكذب لما قلنا، وقال تعالى: ﴿إن الذين جاؤوا بالإفك عصبة منكم﴾ [النور/11]، وقال: ﴿لكل أفاك أثيم﴾ [الجاثية/7]، وقوله: ﴿أئفكا آلهة دون الله تريدون﴾ [الصافات/86] فيصبح أن يجعل تقديره: أتريدون آلهة من الإفك (قال الزمخشري: (أإفكا) مفعول له، تقديره: أتريدون آلهة من دون الله إفكا، وإنما قدم المفعول على الفعل للعناية، وقدم المفعول به لأنه كان الأهم عنده أن يكافحهم بأنهم على إفك وباطل في شركهم. ويجوز أن يكون ﴿إفكا﴾ مفعولا، يعني: أتريدون به إفكا، ثم فسر الإفك بقوله ألهة من دون الله على أنها إفك في أنفسها)، ويصح أن يجعل (إفكا) مفعول (تريدون)، ويجعل آلهة بدل منه، ويكون قد سماهم إفكا. ورجل مأفوكك مصروف عن الحق إلى الباطل، قال الشاعر:
*فإن تك عن أحسن المروءة فأفو ** كا ففي آخرين قد أفكوا*
(البيت لعروة بن أذينة، وهو في ديوانه ص 343؛ والمجمل 1/99؛ وشمس العلوم 1/93؛ والمشوف المعلم 1/73؛ واللسان (أفك) ؛ والصحاح (أفك) ؛ والأفعال 1/107)
وأفك يؤفك: صرف عقله ورجل مأفوك العقل.

##### Türkçe

- **الإفك**: Hak üzere bulunması gereken yüzünden saptırılmış olan her şey; bundan dolayı, esiş yerinden sapan rüzgârlara **مؤتفكة** denilmiştir. Yüce Allah dedi ki: ﴿والمؤتفكات بالخاطئة﴾ [الحاقة/9], ve Yüce Allah dedi ki: ﴿والمؤتفكة أهوى﴾ [النجم/53], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿قاتلهم الله أنى يؤفكون﴾ [التوبة/30], yani: inançta haktan bâtıla, sözde doğruluktan yalana, fiilde güzelden çirkine çevrilirler. Bundan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿يؤفك عنه من أفك﴾ [الذاريات/9], ﴿فأنى تؤفكون﴾ [الأنعام/95], ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا﴾ [الأحقاف/22]. Böylece, bunun hakktan bâtıla bir çevirme olduğuna inandıkları için, o hususta **الإفك**i kullandılar; böylece, dediğimiz üzere, yalan hakkında da bu kullanıldı. Yüce Allah dedi ki: ﴿إن الذين جاؤوا بالإفك عصبة منكم﴾ [النور/11], ve dedi ki: ﴿لكل أفاك أثيم﴾ [الجاثية/7], ve O’nun sözü: ﴿أئفكا آلهة دون الله تريدون﴾ [الصافات/86]; böylece, takdirini şu şekilde yapmak sahih olur: “Allah’tan başka, **الإفك**ten (olan) ilâhlar mı istiyorsunuz?” (Zemahşerî dedi ki: (**أإفكا**) mef‘ûl leh’tir; takdiri: “Allah’tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz, **إفكا** olarak?”; mef‘ûlün fiilden önce getirilmesi ancak önem vermek içindir; mef‘ûl bih de önce getirildi, çünkü onun yanında en önemli olan, onların şirklerinde bir **إفك** ve bâtıl üzere olduklarıyla onlarla açıkça mücadele etmesiydi. Ve ﴿إفكا﴾nın mef‘ûl olması da câizdir; yani: “Onunla **إفكا** mı istiyorsunuz?” Sonra **الإفك**i, “Allah’tan başka ilâhlar” sözüyle, onların bizzat kendilerinin bir **إفك** olması üzere açıkladı), ve ( **إفكا** )nın ( **تريدون** )un mef‘ûlü yapılması da sahih olur; ve **آلهة** onun بدل’i yapılır; böylece onları **إفكا** diye adlandırmış olur. Ve **مأفوكك** adam: haktan bâtıla çevrilmiş (kimsedir). Şair dedi ki:
*فإن تك عن أحسن المروءة فأفو ** كا ففي آخرين قد أفكوا*
(Beyit, Urve b. Üzeyne’nindir; ve onun divanında s. 343’tedir; ve **المجمل** 1/99; ve **شمس العلوم** 1/93; ve **المشوف المعلم** 1/73; ve **اللسان** (**أفك**); ve **الصحاح** (**أفك**); ve **الأفعال** 1/107)
Ve **أفك يؤفك**: aklını çevirdi; ve **مأفوك العقل** adam: aklı çevrilmiş (kimsedir).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

أ ف ك
أفكه عن رأيه‏:‏ صرفه وفلان مأفوك عن الخير‏.‏
قال عروة بن أذينة‏:‏ إن تك عن أحسن الصنيعة مأ - فوكاً ففي آخرين قد أفكوا ورأيت أن أفعل كذا فأفكت عن رأيي‏.‏
وأتفكت الأرض بأهلها‏:‏ انقلبت‏.‏
وإذا كثرت المؤتفكات زكت الأرض وهي الرياح المختلفات المهاب‏.‏
ورجل أفاك‏:‏ كذاب‏.‏
وما أبين إفكه‏!‏ ورماه بالأفيكة‏.‏
ويقول المفتري عليه يا للأفيكة‏.‏
وقال ابن ميادة‏:‏ رجال يقولون الأفائك بيننا كذاك يقول الكاشحون الأفائكا ومن المجاز‏:‏ أرض مأفوكة‏:‏ مجدودة من المطر والنبات‏.‏
وسنة آفكة‏:‏ مجدبة‏.‏
وسنون أوافك‏.‏

##### Türkçe

أ ف ك
**أفكه** onun görüşünden: onu çevirdi; ve falan kimse hayırdan **مأفوك**tur.
Urve b. Üzeyne dedi: Eğer en güzel iyilikten **مأفوكاً** isen, başka kimselerde de vardır ki **أفكوا**; ve gördüm ki şöyle yapayım, derken **أفكت** beni görüşümden.
**وأتفكت** yer, halkıyla: altüst oldu.
Ve **المؤتفكات** çoğalınca yer bereketlenir; o, esen korkulan çeşitli rüzgârlardır.
Ve adam **أفاك**: çok yalancı.
Onun **إفكه**si ne kadar da apaçık! Ve onu **بالأفيكة** ile suçladı.
Ve ona iftira eden der ki: ey **للأفيكة**!
İbn Miyâde dedi:
Erkekler, aramızda **الأفائك** söylerler; işte böyle söyler **الكاشحون** **الأفائكا**
Ve mecazdandır: yer **مأفوكة**: yağmurdan ve bitkiden kesilmiş.
Ve yıl **آفكة**: kıtlık.
Ve yıllar **أوافك**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

لإِفْك: الكذب. والأَفِيكةُ: كالإِفْك، أَفَكَ يَأْفِك وأَفِكَ إِفْكاً وأُفُوكاً وأَفْكاً وأَفَكاً وأَفَّكَ؛ قال رؤْبة: لا يأْخُذُ التَأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فِينَا، ولا قول العِدَى ذُو الأَزِّ
التهذيب: أَفَكَ يأُْفِكُ وأَفِكَ يأْفَكُ إِذا كذب. ويقال: أَفَكَ كذب. وأَفَكَ الناسَ: كذبهم وحدَّثهم بالباطل، قال: فيكون أَفَكَ وأَفَكْتُه مثل كَذَب وكَذَبْته. وفي حديث عائشة، رضوان الله عليها: حين قال فيها أَهلُ الإِفْكِ ما قالوا؛ الإِفْكُ في الأَصل الكذب وأَراد به ههنا ما كُذِبَ عليها مما رميت به. والإِفْك: الإِثم. والإِفْكُ: الكذب، والجمع الأَفَائكُ. ورجل أَفَّاك وأَفِيك وأَفُوك: كذاب. وآفَكَهُ: جعله يَأْفِكُ، وقرئَ: وذلك إِفْكُهُمْ
(* قوله «وقرئ وذلك إفكهم إلخ» هكذا بضبط الأصل،
وهي ثلاث قراءات ذكرها الجمل وزاد قراءات أخر: أفكهم بالفتح مصدراً وأفكهم بالفتحات ماضياً وأفكهم كالذي قبله لكن بتشديد الفاء وآفكهم بالمد وفتح الفاء والكاف وآفكهم بصيغة اسم الفاعل.) وأَفَكُهُمْ وآفَكُهُمْ. وتقول العرب: يا لَلأَفِيكةِ ويا لِلأَفِيكة، بكسر اللام وفتحها، فمن فتح اللام فهي لام استغاثة، ومن كسرها فهو تعجب كأَنه قال: يا أَيها الرجل اعجب لهذه الأَفيكة وهي الكَذْبة العظيمة. والأَفْكُ، بالفتح: مصدر قولك أَفَكَهُعن الشيء يَأْفِكُه أَفْكاً صرفه عنه وقلبه، وقيل: صرفه بالإِفك؛ قال عمرو بن أُذينة
(* قوله «عمرو بن أُذينة» الذي في الصحاح وشرح القاموس:
عروة).
إِن تَكُ عن أَحْسَنِ المُروءَة مَأْ
فُوكاً، ففي آخِرِىنَ قد أُفِكُوا
(* قوله «أحسن المروءة» رواية الصحاح: أحسن الصنيعة).
يقول: إِن لم تُوَفَّقْ للإِحسان فأَنت في قوم قد صرفوا من ذلك أَيضاً. وفي حديث عرض نفسه على قبائل العرب: لقد أُفِكَ قومٌ كذَّبوك ظاهروا عليك أَي صُرِفوا عن الحق ومنعوا منه. وفي التنزيل: يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ؛ قال الفراء: يريد يُصْرَفُ عن الإِيمان من صُرِف كما قال: أَجئتَنا لتَأْفكَنَا عن آلهتنا؛ يقول: لتصرفنا وتصدنا. والأَفَّاك: الذي يَأْفِكُ الناس أَي يصدهم عن الحق بباطله. والمَأْفوك: الذي لا زَوْرَ له. شمر: أُفِك الرجلُ عن الخير قلب عنه وصرف.
والمُؤْتفِكات: مَدائن لوط، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، سميت بذلك لانقلابها بالخَسْف. قال تعالى: والمُؤْتَفِكةَ أَهْوى، وقوله تعالى: والمُؤْتِفكات أَتتهم رسلهم بالبينات؛ قال الزجاج: المؤْتفكات جمع مُؤْتَفِكة، ائْتَفَكَتْ بهم الأَرض أَي انقلبت. يقال: إِنهم جمع من أَهلك كما يقال للهالك قد انقلبت عليه الدنيا. وروى النضر بن أَنس عن أَبيه أَنه قال: أَي بنيّ لا تنزلنَّ البصرة فإِنها إِحدى المُؤْتَفِكات قد ائْتَفَكَت بأَهلها مرتين هي مُؤْتَفِكة بهم الثالثة قال شمر: يعني بالمُؤتفكة أَنها غرقت مرتين فشبه غرقها بانقلابها. والائْتِفاك عند أَهل العربية: الانقلاب كقريات قوم لوط التي ائْتَفَكتْ بأَهلها أَي انقلبت، وقيل: المُؤْتَفِكاتُ
المُدُن التي قلبها الله تعالى على قوم لوط، عليه السلام. وفي حديث سعيد بن جبير وذكر قصة هلاك قوم لوط قال: فمن أَصابته تلك الافكة أَهلكته، يريد العذاب الذي أَرسله الله عليهم فقلب بها ديارهم. يقال: ائْتَفَكَت البلدة بأَهلها أَي انقلبت، فهي مُؤتَفِكة. وفي حديث بشير بن الخصَّاصية: قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: ممن أَنت؟ قال: من ربيعة، قال: أَنتم تزعمون لولا ربيعةُ لائْتَفَكت الأَرضُ بمن عليها أَي انقلبت. والمُؤْتَفِكاتُ: الرِّياح تختلف مَهابّهُا. والمُؤْتَفِكات: الرياح التي تقلب الأَرض، تقول العرب: إِذا كثرت المؤْتفكات زَكَتِ
الأَرضُ أَي زكازرعها؛ وقول رؤبة:
وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤتَفك
أَي اختلفت عليه الرياح من كل وجه. وأَرض مَأْفوكة: وهي التي لم يصبها المطر فأَمحلت. ابن الأَعرابي: ائْتَفَكت تلك الأَرضُ أَي احترَقتْ من الجدب؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
كأَنها، وهي تَهاوَى تَهْتَلِك،
شَمْسٌ بِظلٍّ، ذا بهذا يَأْتَفِك
قال يصف قَطاةً باطِن جناحيها أَسود وظاهره أَبيض فشبه السواد بالظلمة وشبه البياض الشمس، يَأْتَفِك: ينقلب.
والمَأْفوك: المأْفون وهو الضعيف العقل والرأْي. وقوله تعالى: يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ؛ قال مجاهد: يُؤْفن عنه من أُفِنَ. وأُفِنَ الرجل: ضعف رأْيه، وأَفَنَهُ الله. وأُفِكَ الرجل: ضعف عقله ورأْيه، قال: ولم يستعمل أَفَكه الله بمعنى أَضعف عقله وإِنما أَتى أَفَكه بمعنى صرفه، فيكون المعنى في الآية يصرف عن الحق من صرفه الله. ورجل أَفِيكٌ ومَأْفوك: مخدوع عن رأْيه؛ الليث: الأَفِيكُ الذي لا حَزْم له ولا حيلة؛ وأَنشد: ما لي أَراكَ عاجزاً أَفِيكا؟
ورجل مَأْفوك: لا يصيب خيراً. وأَفكهُ: بمعنى خدعة.

##### Türkçe

**الإِفْك**: yalan. Ve **الأَفِيكةُ**: **الإِفْك** gibi; **أَفَكَ يَأْفِك** ve **أَفِكَ** **إِفْكاً** ve **أُفُوكاً** ve **أَفْكاً** ve **أَفَكاً** ve **أَفَّكَ**; Rü’be dedi ki:
لا يأْخُذُ التَأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فِينَا، ولا قول العِدَى ذُو الأَزِّ

**التهذيب**: **أَفَكَ يأُْفِكُ** ve **أَفِكَ يأْفَكُ**; yalan söylediği zaman. Ve denir: **أَفَكَ**: yalan söyledi. Ve **أَفَكَ الناسَ**: onlara yalan söyledi ve onlara bâtıl ile konuştu; dedi ki: böylece **أَفَكَ** ve **أَفَكْتُه** olur; **كَذَب** ve **كَذَبْته** gibi. Âişe’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: onda **أَهلُ الإِفْكِ**’in söylediklerini söyledikleri zaman; **الإِفْكُ** aslında yalandır ve burada onunla, kendisine atıldığı şeylerden ona karşı yalan söylenmiş olanı kastetti. Ve **الإِفْك**: günah. Ve **الإِفْكُ**: yalan; çoğulu **الأَفَائكُ**. Ve bir adam **أَفَّاك** ve **أَفِيك** ve **أَفُوك**: çok yalancı. Ve **آفَكَهُ**: onu **يَأْفِكُ** eder kıldı; ve şöyle okunmuştur: **وذلك إِفْكُهُمْ**
(* “وقرئ وذلك إفكهم إلخ” sözü: aslın ضبطıyla böyledir; ve bu, el-Cemel’in zikrettiği üç kıraattir ve başka kıraatler de ekledi: **أفكهم** fetha ile masdar olarak; ve **أفكهم** fethalarla mâzî olarak; ve **أفكهم** önceki gibi fakat **الفاء**’yı şeddeli; ve **آفكهم** medd ile ve **الفاء** ile **الكاف**’ı fethalı; ve **آفكهم** ism-i fâil sigasıyla.) Ve **أَفَكُهُمْ** ve **آفَكُهُمْ**. Ve Araplar der: **يا لَلأَفِيكةِ** ve **يا لِلأَفِيكة**; **اللام**’ın kesriyle ve fethasıyla; **اللام**’ı fetha yapan kimse için o, imdat **لام**’ıdır; onu kesre yapan kimse için ise o, sanki “ey adam, bu **الأَفيكة**’ye şaş!” demiş gibi bir taaccüptür; ve o, büyük yalandır. Ve **الأَفْكُ**, fetha ile: “**أَفَكَهُ** onu şeyden **يَأْفِكُه** **أَفْكاً**” sözünün masdarıdır; onu ondan çevirdi ve onu ters çevirdi; ve denildi: onu **الإِفْك** ile çevirdi; Amr b. Üzeyne dedi
(* “عمرو بن أُذينة” sözü: Sıhâh’ta ve Kāmûs şerhinde olan: Urve’dir).
إِن تَكُ عن أَحْسَنِ المُروءَة مَأْ
فُوكاً، ففي آخِرِىنَ قد أُفِكُوا
(* “أحسن المروءة” sözü: Sıhâh rivayeti: “أحسن الصنيعة”).
Der ki: eğer ihsana muvaffak kılınmazsan, sen, bundan da çevrilmiş bir kavim içindesin, yani yine. Ve kendisini Arap kabilelerine arz etmesi hadîsinde: “Seni yalanlayan, sana karşı birbirine yardım eden bir kavim gerçekten **أُفِكَ** olundu”; yani haktan çevrildiler ve ondan men edildiler. Ve tenzîlde: **يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ**; Ferrâ dedi ki: “çevrildiği gibi çevrilen kimse imandan çevrilir” demek ister; şu sözünde olduğu gibi: **أَجئتَنا لتَأْفكَنَا عن آلهتنا**; der ki: bizi çeviresin ve bizi alıkoyasın diye. Ve **الأَفَّاك**: insanları **يَأْفِكُ** eden; yani bâtılıyla onları haktan alıkoyan. Ve **المَأْفوك**: kendisinde **زَوْرَ** olmayan. Şemmer: adam **أُفِكَ** olundu; hayırdan çevrildi, ondan döndürüldü ve çevrildi.

Ve **المُؤْتفِكات**: Lût’un şehirleri; nebîmizin ve onun üzerine salât ve selâmın üzerine; yerin batmasıyla ters çevrilmeleri sebebiyle bununla adlandırıldı. Yüce Allah dedi ki: **والمُؤْتَفِكةَ أَهْوى**; ve Yüce Allah’ın sözü: **والمُؤْتِفكات أَتتهم رسلهم بالبينات**; Zeccâc dedi ki: **المؤْتفكات**; **مُؤْتَفِكة**’nin cem’idir; yer onlarla **ائْتَفَكَتْ**; yani ters döndü. Denir: “onlar, helâk ettiğin bir topluluktur”; helâk olana “dünya onun üzerine ters döndü” denildiği gibi. Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: dedi ki: “Ey oğulcuğum, Basra’ya inmeyesin; çünkü o, **المُؤْتَفِكات**’tan biridir; halkıyla iki kere **ائْتَفَكَت**; üçüncüde onlarla **مُؤْتَفِكة**’dir.” Şemmer dedi ki: **المُؤتفكة** ile, iki kere boğulduğunu kasteder; boğulmasını ters dönmesine benzetti. Ve Arap dili ehli yanında **الائْتِفاك**: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi ki halkıyla **ائْتَفَكتْ**; yani ters döndü; ve denildi: **المُؤْتَفِكاتُ**: Allah Teâlâ’nın Lût kavmi üzerine ters çevirdiği şehirlerdir; onun üzerine selâm. Ve Saîd b. Cübeyr hadîsinde, Lût kavminin helâk kıssasını zikretti ve dedi ki: “o **الافكة**’ye isabet eden kimseyi helâk etti”; Allah’ın onlara gönderdiği azabı kasteder; onunla diyarlarını ters çevirdi. Denir: belde halkıyla **ائْتَفَكَت**; yani ters döndü; o hâlde o, **مُؤتَفِكة**’dir. Beşîr b. el-Hassâsiyye hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Sen kimdensin?” Dedi: “Rabîa’dan.” Dedi: “Siz, Rabîa olmasaydı yerin üzerindekilerle birlikte yerin **لائْتَفَكت** olacağını iddia ediyorsunuz”; yani ters döneceğini.

Ve **المُؤْتَفِكاتُ**: rüzgârlar; esiş yönleri değişir. Ve **المُؤْتَفِكات**: yeri ters çeviren rüzgârlar; Araplar der: **المؤْتفكات** çoğaldığı zaman yer **زَكَتِ**; yani ekini arttı; ve Rü’be’nin sözü:
وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤتَفك
Yani rüzgârlar ona her yönden farklılaştı. Ve **أَرض مَأْفوكة**: o, yağmur isabet etmeyen, böylece kıtlaşan yerdir. İbnü’l-A‘râbî: “o yer **ائْتَفَكت**”; yani kuraklıktan yandı; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كأَنها، وهي تَهاوَى تَهْتَلِك،
شَمْسٌ بِظلٍّ، ذا بهذا يَأْتَفِك
Dedi ki: kanatlarının içi siyah, dışı beyaz olan bir **قَطاة**’yı vasfeder; siyahlığı karanlığa benzetti ve beyazlığı güneşe benzetti; **يَأْتَفِك**: ters döner.

Ve **المَأْفوك**: **المأْفون**’dur; o da akıl ve görüşçe zayıf olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ**; Mücâhid dedi ki: “**يُؤْفن** عنه من **أُفِنَ**.” Ve adam **أُفِنَ**: görüşü zayıfladı; ve Allah onu **أَفَنَهُ**. Ve adam **أُفِكَ**: aklı ve görüşü zayıfladı; dedi ki: “aklını zayıflattı” mânasında **أَفَكه الله** kullanılmadı; ancak **أَفَكه** “onu çevirdi” mânasında geldi; böylece âyetteki mânâ: Allah’ın çevirdiği kimse haktan çevrilir. Ve bir adam **أَفِيكٌ** ve **مَأْفوك**: görüşünden aldatılmış. Leys: **الأَفِيكُ**; kendisinde ne **حَزْم** ne de çare olan kimsedir; ve şu beyti okudu:
ما لي أَراكَ عاجزاً أَفِيكا؟
Ve bir adam **مَأْفوك**: bir hayra isabet etmez. Ve **أَفكهُ**: onu aldatması mânasındadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* أ ف ك * * الإفْكُ * الكذب وقد أفك يأفك بالكسر ورجل * أفَّاكٌ * أي كذاب و * الأَفْكُ * بالفتح مصدر * أَفَكَهُ * أي قلبه وصرفه عن الشيء وبابه ضرب ومنه قوله تعالى ﴿أجئتنا لتأفكنا عما وجدنا عليه آبائنا﴾ و * أْتَفَكِت * البلدة بأهلها انقلبت و * المُؤْتَفِكاتُ * المدن التي قلبها الله تعالى على قوم لوط والمؤتفكات أيضا الرياح التي تختلف مهابها و * المَأْفُوك * المأفون وهو الضعيف العقل والرأي وقوله تعالى ﴿يؤفك عنه من أفك﴾ قال مجاهد يؤفن عنه من أفن

##### Türkçe

* أ ف ك * * **الإفْكُ** * yalan; ve (fiil) **أفك** (kesre ile) **يأفك**. Ve (isim) bir adam * **أفَّاكٌ** * yani çok yalancı. Ve * **الأَفْكُ** * (fetha ile) **أَفَكَهُ**’nun mastarıdır; yani onu çevirdi ve onu şeyden döndürdü; ve onun bâbı **ضرب**’dır. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Bizi, babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden döndürmek için mi bize geldin?﴾ Ve * **أْتَفَكِت** * belde, ahalisiyle birlikte ters döndü. Ve * **المُؤْتَفِكاتُ** * Lût kavmi üzerine Yüce Allah’ın ters çevirdiği şehirlerdir; ve **المؤتفكات** ayrıca esiş yönleri farklılaşan rüzgârlardır. Ve * **المَأْفُوك** * **المأفون**’dur; o da akıl ve görüşçe zayıf olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ondan, döndürülen döndürülür﴾; Mücâhid dedi ki: ondan, **أفن**’den (olan) **يؤفن** edilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أفك، كضرب وعلم وهذه عن ابن الأعرابي أفكا، بالكسر والفتح والتحريك وقد قرئ بهن قوله تعالى:  وذلك إفكهم  أفوكا بالضم: كذب، ومنه حديث عائشة - رضي الله عنها - حين قال فيها أهل الإفك ما قالوا، أي: الكذب عليها مما رميت به، كأفك تأفيكا، قال رؤبة:
  لا يأخذ التأفيك والتحزي
  فينا ولا قول العدا ذو الأز فهو أفاك وأفيك وأفوك: كذاب، ومنه قوله تعالى:  ويل لكل أفاك أثيم  .
 وأفكه عنه يأفكه أفكا بالفتح فقط: صرفه عن الشيء وقلبه ومنه قوله تعالى:  أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا  وقيل صرفه بالإفك أو قلب رأيه ومعنى الآية: تخدعنا فتصرفنا، وكذلك قوله تعالى:  يؤفك عنه من أفك  أي يصرف عن الحق من صرف في سابق علم الله تعالى، وقال مجاهد: أي يؤفن عنه من أفن، وقال عروة بن أذينة:
  إن تك عن أحسن المروءة مأ                      فوكا ففي آخرين قد أفكـوا أي: إن لم توفق للإحسان فأنت في قوم قد صرفوا عن ذلك أيضا، كما في الصحاح.

  وأفك فلانا أفكا: جعله يأفك أي: يكذب. وأفكه أفكا: حرمه مراده وصرفه عنه. والمؤتفكات: مدائن خمسة، وهي: صعبة وصعدة وعمرة ودوما وسدوم وهي أعظمها، ذكره الطبري عن محمد بن كعب القرظي، قاله السهيلي في الإعلام في الحاقة، ونقله شيخنا قلبت على قوم لوط عليه وعلى نبينا الصلاة والسلام، سميت بذلك لانقلابها بالخسف، قال تعالى:  والمؤتفكة أهوى  وقال تعالى:  والمؤتفكات. أتتهم رسلهم بالبينات  قال الزجاج: ائتفكت بهم الأرض، أي: انقلبت، يقال: إنهم جميع من أهلك، كما يقال للهالك: قد انقلبت عليه الدنيا، وروى النضر بن أنس عن أبيه: أي بني، لا تنزلن البصرة فإنها إحدى المؤتفكات قد ائتفكت بأهلها مرتين، وهي مؤتفكة بهم الثالثة، قال شمر: يعني أنها غرقت مرتين، فشبه غرقها بانقلابها، والائتفاك عند أهل العربية: الانقلاب، كقريات قوم لوط التي ائتفكت بأهلها، أي انقلبت، وفي حديث سعيد بن جبير - وذكر قصة هلاك قوم لوط - قال: فمن أصابته تلك الأفكة أهلكته، يريد العذاب الذي أرسله الله عليهم فقلب بها ديارهم، وفي حديث بشير بن الخصاصية قال له النبي صلى الله عليه وسلم: ممن أنت? قال: من ربيعة، قال: أنتم تزعمون لولا ربيعة لائتفكت الأرض بمن عليها أي: انقلبت. والمؤتفكات أيضا: الرياح التي تقلب الأرض، أو هي التي تختلف مهابها، ومن ذلك يقال: إذا كثرت المؤتفكات زكت الأرض أي: زكا زرعها، وقول رؤبة:
  وجون خرق بالرياح مؤتفك أي اختلفت عليه الرياح من كل وجه.
 والأفيك كأمير: العاجز القليل الحزم والحيلة عن الليث، وأنشد:
  مالي أراك عاجزا أفيكا وقيل: الأفيك: هو المخدوع عن رأيه، كالمأفوك وقد أفك، كعني. والأفيكة بهاء: الكذب كالإفك ج: أفائك وتقول العرب: يا للأفيكة، بكسر اللام وفتحها، فمن فتح اللام فهي لام استغاثة، ومن كسرها فهي تعجب، كأنه قال: يا أيها الرجل اعجب لهذه الأفيكة، وهي الكذبة العظيمة.
 وأفكان: كان ليعلى بن محمد ذا أرحية وحمامات وقصور، هكذا قالوا، نقله ياقوت.
 ومن المجاز: الأفكة، كفرحة: السنة المجدبة وسنون أوافك: مجدبات، نقله الزمخشري.
 والأفك، محركة: مجمع الفك والخطمين هكذا في النسخ، والذي في المحيط: مجمع الخطم ومجمع الفكين، كذا نقله الصاغاني. والأفك بالضم: جمع أفوك للكذاب كصبور وصبر.
 وائتفكت البلدة بأهلها، أي: انقلبت وقد ذكر قريبا. ومن المجاز: المأفوك: المكان لم يصبه مطر، وليس به نبات، وهي بهاء يقال: أرض مأفوكة: أي: مجدودة من المطر ومن النبت، نقله الجوهري والزمخشري. وقال أبو زيد: المأفوك: المأفون، وهو الضعيف العقل والرأي، وقال أبو عبيدة: رجل مأفوك: لا يصيب خيرا، ولا يكون عندما يظن به من خير، كما في الصحاح، وفعلهما أفك كعني أفكا، بالفتح: إذا ضعف عقله ورأيه، ولم يستعمل أفكه الله بمعنى أضعف عقله، وإنما أتى أفكه بمعنى صرفه، كما في اللسان.
 ومما يستدرك عليه:

  أفك الناس يأفكهم أفكا: حدثهم بالباطل، قال الأزهري: فيكون أفك وأفكته، مثل كذب وكذبته. وقال شمر: أفك الرجل عن الخير: إذا قلب عنه وصرف. وقال ابن الأعرابي: ائتفكت تلك الأرض أي: احترقت من الجدب. وأفكه أفكا: خدعه. ويقال: رماه الله بالأفيكة، أي: بالداهية المعضلة، عن ابن عباد.

##### Türkçe

أفك, **ضرب** ve **علم** gibi; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفكا**; kesre ile, fetha ile ve hareke ile; ve bunlarla şu yüce sözü okunmuştur: **وذلك إفكهم**. **أفوكا** zamme ile: yalan; ve ondan, Âişe hadisi - Allah ondan razı olsun -; ifk ehli onun hakkında söylediklerini söylediği vakit; yani: onunla itham edildiği şeyden dolayı ona karşı yalan; **أفك** gibi, **تأفيكا** (yapar), Rü’be dedi:
  Yalan uydurma ve hile
  Bizde tutmaz; ne de düşmanların sözü, azm sahibi; o, **أفاك** ve **أفيك** ve **أفوك**tur: çok yalancı; ve ondan O’nun yüce sözü: **ويل لكل أفاك أثيم**.
 Ve onu ondan **أفكه**; **يأفكه**; yalnız fetha ile **أفكا**: onu şeyden çevirdi ve onu tersine çevirdi; ve ondan O’nun yüce sözü: **أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا**; ve denildi ki: onu **الإفك** ile çevirdi yahut onun görüşünü tersine çevirdi; âyetin manası: bizi aldatıyorsun da bizi çeviriyorsun; ve yine O’nun yüce sözü: **يؤفك عنه من أفك**; yani: hakktan çevrilir, Allah Teâlâ’nın önceki ilminde çevrilmiş olan kimse; Mücâhid dedi: yani **يؤفن** ondan, **أفن** eden kimse; Urve b. Üzeyne dedi:
  Eğer en güzel mürüvvetten ma                      **مأفوكا** isen, başka kimselerde de gerçekten **أفكـوا** vardır
yani: eğer iyiliğe muvaffak olmazsan, sen de o şeyden çevrilmiş bir kavim içindesin; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

  Ve falanı **أفك** etti, **أفكا**: onu **يأفك** eder kıldı; yani: yalan söyler. Ve onu **أفكه**, **أفكا**: muradını ondan men etti ve onu ondan çevirdi. Ve **المؤتفكات**: beş şehir; onlar: **صعبة** ve **صعدة** ve **عمرة** ve **دوما** ve **سدوم**; ve o, onların en büyüğüdür; Taberî onu Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den zikretti; Süheylî bunu **الإعلام**’da **الحاقة** hakkında söyledi; şeyhimiz onu nakletti: Lût kavminin üzerine - ona ve nebimize salât ve selâm olsun - ters çevrildi; bu adla adlandırıldı, çökme ile ters dönmesinden dolayı; O, yüce dedi: **والمؤتفكة أهوى**; ve O, yüce dedi: **والمؤتفكات. أتتهم رسلهم بالبينات**. Zeccâc dedi: yer onlarla **ائتفكت**; yani: ters döndü; denilir: onların hepsi helâk edilendir; nitekim helâk olana denilir: dünya onun üzerine ters döndü. Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: ey oğulcuğum, Basra’ya inmeyesin; çünkü o, **المؤتفكات**’tan biridir; ehliyle iki kere **ائتفكت**; ve o, onlarla üçüncü defa **مؤتفكة**dir. Şemmer dedi: yani o iki kere boğuldu; boğulmasını ters dönmesine benzetti. Ve **الائتفاك** Arap dili ehli yanında: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi ki ehliyle **ائتفكت**; yani ters döndü. Saîd b. Cübeyr hadîsinde - Lût kavminin helâki kıssasını zikretti - dedi: o **الأفكة**’ye isabet eden kimse onu helâk etti; Allah’ın onlara gönderdiği azabı kasteder; onunla onların diyarlarını ters çevirdi. Beşîr b. el-Hasâsiyye hadîsinde, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem ona dedi: sen kimdensin? dedi: Rebîa’danım. dedi: siz iddia ediyorsunuz: Rebîa olmasaydı yer üzerindekilerle birlikte yer **لائتفكت** ederdi; yani: ters dönerdi. Ve **المؤتفكات** ayrıca: yeri ters çeviren rüzgârlardır; yahut o, esiş yönleri değişenlerdir. Ve bundan denilir: **المؤتفكات** çoğalınca yer **زكت** etti; yani ekini bereketlendi. Ve Rü’be’nin sözü:
  Ve rüzgârlarla yarılmış kara bir at, **مؤتفك**
yani rüzgârlar ona her yönden farklılaştı.
 Ve **الأفيك**, **أمير** gibi: aciz, az azimli ve çarece az olan; Leys’ten. Ve şu beyit okundu:
  Bana ne oluyor da seni aciz, **أفيكا** görüyorum
Ve denildi ki: **الأفيك**: görüşünden aldatılmış olandır; **المأفوك** gibi; ve **أفك** etti; **عني** gibi. Ve **الأفيكة** (هاء ile): yalan; **الإفك** gibi; çoğulu: **أفائك**. Ve Araplar der: **يا للأفيكة**; **اللام**’ın kesri ve fethası ile; **اللام**’ı fetha eden kimse için o, imdat isteme **لام**’ıdır; onu kesre eden kimse için o, şaşma (taaccüb)dir; sanki dedi: ey adam, bu **الأفيكة**’ye şaş; ve o, büyük yalandır.
 Ve **أفكان**: Ya‘lâ b. Muhammed için değirmenler, hamamlar ve köşkler vardı; böyle dediler; Yâkût onu nakletti.
 Ve mecazdan: **الأفكة**, **فرحة** gibi: kıtlık yılı; ve **سنون أوافك**: kıtlık yılları; Zemahşerî onu nakletti.
 Ve **الأفك**, harekeli: çene ve burun uçlarının birleşim yeri; nüshalarda böyle. Ve **المحيط**’ta olan: burun ucunun birleşim yeri ve iki çenenin birleşim yeri; Sâgânî bunu böyle nakletti. Ve **الأفك** zamme ile: yalancı için **أفوك**’un çoğulu; **صبور** ve **صبر** gibi.
 Ve belde ehliyle **ائتفكت**; yani: ters döndü; ve yakında zikredildi. Ve mecazdan: **المأفوك**: yağmur isabet etmemiş yer; onda bitki yoktur; ve o (kelime) **هاء** iledir; denilir: **أرض مأفوكة**; yani: yağmurdan ve bitkiden kesilmiş; Cevherî ve Zemahşerî onu nakletti. Ebû Zeyd dedi: **المأفوك**: **المأفون**dur; o, akıl ve görüşçe zayıftır. Ebû Ubeyde dedi: **رجل مأفوك**: hayra isabet etmez; ve kendisinden hayır zannedildiği vakitte hayır olmaz; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ikisinin fiili: **أفك**; **عني** gibi; fetha ile **أفكا**: aklı ve görüşü zayıflayınca. Ve “Allah onu **أفكه** etti”yi aklını zayıflattı manasında kullanmadı; ancak onu **أفكه**’yi çevirdi manasında getirdi; **اللسان**’da olduğu gibi.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler:

  İnsanlara **أفك** etti; **يأفكهم**; **أفكا**: onlara bâtıl ile konuştu. Ezherî dedi: böylece **أفك** ve **أفكته**, **كذب** ve **كذبته** gibi olur. Şemmer dedi: adam hayırdan **أفك** etti: ondan çevrilip döndürülünce. İbnü’l-A‘râbî dedi: o yer **ائتفكت**; yani: kıtlıktan yandı. Ve onu **أفكه**, **أفكا**: onu aldattı. Ve denilir: Allah onu **بالأفيكة** ile attı; yani: çetin, çözümü güç musibet ile; İbn Abbâd’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: افك

أَفَكَهُ
1 أَفَكَهُ ذ , aor. اَفِكَ , inf. n. أَفْكٌ, (with fet-h, S, TA, its only form, TA, [in the CK اِفْك,]) He changed his, or its, manner of being, or state; (S, K;) and he turned him, or it, (i. e., anything, Msb,) away, or back; (S, Msb, K;) عَنِ الشَّىْءِ [from the thing]; (S;) or عَنْ وَجْهِهِ [from his, or its, mode, or manner, of being, &c.]: (Msb:) so in the Kur xlvi. 21, أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا Hast thou come to us to turn us away, or back, from our gods? (Bd:) or he turned him away, or back, by lying: (TA:) or he changed, or perverted, his judgment, or opinion: (K:) or he deceived him, or beguiled him, and so turned him away, or back: and simply he deceived him, or beguiled him: and أُفِكَ signifies he was turned from his judgment, or opinion, by deceit, or guile. (TA.) It is said in the Kur [li. 9], يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ, i. e., He will be turned away from it (namely, the truth,) who is turned away in the foreknowledge of God: (TA:) or, accord. to Mujáhid, يُؤْفَنُ عَنْهُ مَنْ أُفِنَ [he will be weak in intellect and judgment so as to be thereby turned away from it who is weak in intellect and judgment]. (S, TA.) You say also, أُفِكَ الرَّجُلُ عَنِ الخَيْرِ The man was turned away, or back, from good, or prosperity. (Sh.) And أَفَكَهُ, (K, TA,) inf. n. as above, (TA,) He forbade him what he wished, (K, TA,) and turned him away, or back, from it. (TA.) ― -b2- أَفَكَ, aor. اَفِكَ ; (Msb, K;) and أَفِكَ, aor. اَفَكَ ; (IAar, K;) inf. n. اِفْكٌ (Msb, K) and أَفْكٌ and أَفَكٌ and أُفُوكٌ; (K;) He lied; uttered a falsehood; said what was untrue; (Msb, K;) as also ↓ أفّك, (K,) inf. n. تَأْفِيكٌ: (TA:) because a lie is a saying that is turned from its proper way, or mode. (Bd in xxiv. 11.) ― -b3- أَفَكَ النَّاسَ, aor. اَفِكَ , inf. n. أَفْكٌ, He told the people what was false; أَفَكَ and أَفَكْتُهُ being like كَذَبَ and كَذَبْتُهُ. (Az, TA.) ― -b4- أَفَكَ فُلَانًا, (K,) inf. n. أَفْكٌ; (TA;) or the verb is ↓ آفَكَ; (so in the printed edition of Bd, xlvi. 27;) He, or it, made such a one to lie, or say what was untrue. (K.) ― -b5- أُفِكَ He was weak [as though perverted] in his intellect and judgment or opinion. (K,* TA.) But أَفَكَهُ اللّٰهُ as meaning God rendered weak his intellect is not used. (L, TA.) ― -b6- (tropical:) It (a place) was not rained upon, and had no vegetation, or herbage. (K, TA.)

2 اَفَّكَ see 1.

4 آفَكَ see 1.

ائْتَفَكَتِ البَلْدَةُ
8 ائْتَفَكَتِ البَلْدَةُ ذ [written with the disjunctive alif اِيتَفَكَت], (S, K,) بِأَهْلِهَا, (S,) The land, or district, or the town, or the like, was, or became, overturned, or subverted, (S, K,) with its inhabitants: (S:) as were the towns of the people of Lot. (TA.) ― -b2- Hence it is said of El-Basrah, قَدِ ائْتَفَكَتْ بِأَهْلِهَا مَرَّتَيْنِ, meaning (tropical:) It has been submerged with its inhabitants twice; as though subverted. (Sh.) ― -b3- You say also, اِيتَفَكَتْ تِلْكَ الأَرْضُ (tropical:) That land has been burnt up by drought. (IAar.)

اِفْكٌ
اِفْكٌ أفك اـفك افك فك وفى [an inf. n. used as a subst.;] A lie; a falsehood; (S, TA;) as also ↓ أَفِيكَةٌ: pl. (of the latter, K) أَفَائِكُ. (S, K.) You say, ↓ يَا لَلْأَفِيكَةِ, and ↓ يَا لِلْأَفِيكَةِ; [and ↓ لَلْأَفَيِّكَةِ, using the dim. form for the purpose of enhancement; i. e. O the lie! and O the great lie!] the ل with fet-h denoting calling to aid; and with kesr denoting wonder, as though the meaning were, O man, wonder thou at this great lie. (TA.)

افكة
افكة أفك أفكه اـفك اـفكه افكه افكة فك فكه [so in the TA, without any syll. signs; app. either أَفْكَةٌ, an inf. n. of un., or ↓ آفِكَةٌ, like دَاهِيَةٌ;] A punishment sent by God, whereby the dwellings of a people are overturned: occurring in a trad. relating to the story of the people of Lot. (TA.)

سَنَةٌ أَفِكَةٌ
سَنَةٌ أَفِكَةٌ ذ (tropical:) A year of drought or sterility: (K, TA:) pl. أَوَافِكُ [contr. to rule, as though the sing. were ↓ آفِكَةٌ]. (Z, TA.)

أَفُوكٌ
أَفُوكٌ ذ : see أَفَّاكٌ.

أَفِيكٌ
أَفِيكٌ ذ One who is turned from his judgment, or opinion, by deceit, or guile; as also ↓ مَأْفُوكٌ. (K.) ― -b2- Lacking strength or power or ability, and having little prudence and artifice. (Lth, K.) -A2- See also أَفَّاكٌ.

أُفَيِّكَةٌ
أُفَيِّكَةٌ ذ : see اِفْكٌ, in three places. ― -b2- Also A severe, or distressing, calamity. (Ibn-Abbád.)

أُفَيِّكَةٌ
أُفَيِّكَةٌ ذ : see اِفْكٌ.

أَفَّاكٌ
أَفَّاكٌ ذ A great, or habitual, liar; (S, Msb, K;) as also ↓ أَفُوكُ, (Msb, K,) and ↓ أَفِيكٌ: (K:) fem. of the first [and last] with ة: but the second is both masc. and fem.: (Msb:) the pl. of the second is افك with damm [i. e. أُفْكٌ, accord. to the rule of the K, but the TA seems to indicate that it is أُفُكٌ, by likening it to the pl. of صَبُورٌ]. (K.)

آفِكَةٌ
آفِكَةٌ آفكه آفكة : see افكة: ― -b2- and see سَنَةٌ أَفِكةٌ.

أَفِيكٌ
أَفِيكٌ ذ [Changed in his, or its, manner of being, or state: turned away, or back, from a thing: &c.]: see مَأْفُونٌ. ― -b2- Weak [as though perverted] in his intellect (AZ, S, K) and judgment or opinion; as also ة: (AZ, S:) accord. to A'Obeyd, (or AA, as in one copy of the S,) a man who does not attain, or obtain, good, or prosperity. (S.) ― -b3- Also, (K,) fem. with مَأْفُونٌ, (S, K,) (tropical:) A place, (K,) or land, (أَرْضٌ, S, Z,) not rained upon, and having no vegetation, or herbage. (S, Z, K.)

المُؤْتَفِكَاتُ
المُؤْتَفِكَاتُ ذ (S, K) and المُوْتَفِكَةٌ, (TA,) both occurring in the Kur, [the former in ix. 71 and lxix. 9, and the latter in liii. 54,] The cities overthrown, or subverted, by God, upon the people of Lot. (S, K.) ― -b2- The former also signifies The winds that turn over [the surface of] the earth, or ground: (K:) or the winds that blow from different quarters: it is said (by the Arabs, S) that when these winds blow much, the earth (i. e. its seed-produce, TA) thrives, or yields increase. (S, K, TA.)

##### Türkçe

**أَفَكَهُ**
1 **أَفَكَهُ** ذ , muzâri‘ **اَفِكَ** , mastar ismi **أَفْكٌ**, (fetḥa ile, S, TA, onun tek şekli, TA, [CK’de **اِفْك** ile,]) Onun, yahut onun (şeyin), var olma tarzını veya hâlini değiştirdi; (S, K;) ve onu, yahut onu (yani herhangi bir şeyi, Msb,) çevirdi, uzaklaştırdı yahut geri çevirdi; (S, Msb, K;) **عَنِ الشَّىْءِ** [şeyden]; (S;) yahut **عَنْ وَجْهِهِ** [onun, yahut onun (şeyin), var olma tarzından, vb.]: (Msb:) böylece Kur’ân xlvi. 21’de, **أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا** “Bizi ilâhlarımızdan çevirmek, uzaklaştırmak yahut geri çevirmek için mi bize geldin?” (Bd:) yahut onu yalan söyleyerek çevirdi, uzaklaştırdı yahut geri çevirdi: (TA:) yahut onun hükmünü yahut görüşünü değiştirdi, yahut saptırdı: (K:) yahut onu aldattı yahut kandırdı ve böylece onu çevirdi, uzaklaştırdı yahut geri çevirdi: ve sırf olarak onu aldattı yahut kandırdı: ve **أُفِكَ** “o, aldatma yahut hile ile hükmünden yahut görüşünden çevrildi” mânâsına gelir. (TA.) Kur’ân’da [li. 9] şöyle denir: **يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ**, yani “ondan (yani haktan) çevrilecek olan, Allah’ın önbilgisinde çevrilmiş olandır”: (TA:) yahut Mücâhid’e göre, **يُؤْفَنُ عَنْهُ مَنْ أُفِنَ** [ondan çevrilecek olan, akıl ve hükümde zayıf olan ve bu sebeple ondan çevrilen kimsedir]. (S, TA.) Sen ayrıca şöyle dersin: **أُفِكَ الرَّجُلُ عَنِ الخَيْرِ** Adam hayırdan yahut refahtan çevrildi, uzaklaştırıldı yahut geri çevrildi. (Sh.) Ve **أَفَكَهُ**, (K, TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) Ona istediği şeyi yasakladı, (K, TA,) ve onu ondan çevirdi, uzaklaştırdı yahut geri çevirdi. (TA.) ― -b2- **أَفَكَ**, muzâri‘ **اَفِكَ** ; (Msb, K;) ve **أَفِكَ**, muzâri‘ **اَفَكَ** ; (IAar, K;) mastar ismi **اِفْكٌ** (Msb, K) ve **أَفْكٌ** ve **أَفَكٌ** ve **أُفُوكٌ**; (K;) Yalan söyledi; bir yalan söyledi; doğru olmayanı söyledi; (Msb, K;) bunun gibi ↓ **أفّك**, (K,) mastar ismi **تَأْفِيكٌ**: (TA:) çünkü yalan, kendi uygun yolundan yahut tarzından çevrilmiş bir sözdür. (Bd, xxiv. 11’de.) ― -b3- **أَفَكَ النَّاسَ**, muzâri‘ **اَفِكَ** , mastar ismi **أَفْكٌ**, İnsanlara yalan olanı söyledi; **أَفَكَ** ve **أَفَكْتُهُ** ise **كَذَبَ** ve **كَذَبْتُهُ** gibidir. (Az, TA.) ― -b4- **أَفَكَ فُلَانًا**, (K,) mastar ismi **أَفْكٌ**; (TA;) yahut fiil ↓ **آفَكَ**’dır; (Bd’nin basılı nüshasında, xlvi. 27’de böyle;) O, yahut o (şey), falancayı yalan söylemeye yahut doğru olmayanı söylemeye sevk etti. (K.) ― -b5- **أُفِكَ** O, akıl ve hüküm yahut görüşte zayıf idi [sanki saptırılmış gibi]. (K,* TA.) Fakat “Allah onun aklını zayıf kıldı” mânâsında **أَفَكَهُ اللّٰهُ** kullanılmaz. (L, TA.) ― -b6- (mecaz:) O (bir yer) yağmur almadı ve bitkisi yahut otu olmadı. (K, TA.)

2 **اَفَّكَ** bk. 1.

4 **آفَكَ** bk. 1.

**ائْتَفَكَتِ البَلْدَةُ**
8 **ائْتَفَكَتِ البَلْدَةُ** ذ [ayrık elif ile **اِيتَفَكَت** yazılır], (S, K,) **بِأَهْلِهَا**, (S,) Arazi yahut bölge yahut şehir yahut benzeri, sakinleriyle birlikte altüst oldu yahut tersyüz edildi; (S, K,) (S:) Lût kavminin şehirleri gibi. (TA.) ― -b2- Buradan Basra hakkında şöyle denir: **قَدِ ائْتَفَكَتْ بِأَهْلِهَا مَرَّتَيْنِ**, mânâsı (mecaz:) “Sakinleriyle birlikte iki defa su altında kalmıştır; sanki altüst edilmiş gibi.” (Sh.) ― -b3- Sen ayrıca şöyle dersin: **اِيتَفَكَتْ تِلْكَ الأَرْضُ** (mecaz:) “Şu arazi kuraklıkla yanıp kavruldu.” (IAar.)

**اِفْكٌ**
**اِفْكٌ** افك اـفك افك فك وفى [isim olarak kullanılan bir mastar ismi;] Bir yalan; bir asılsızlık; (S, TA;) bunun gibi ↓ **أَفِيكَةٌ**: (ikincinin çoğulu, K) **أَفَائِكُ**. (S, K.) Sen şöyle dersin, ↓ **يَا لَلْأَفِيكَةِ**, ve ↓ **يَا لِلْأَفِيكَةِ**; [ve ↓ **لَلْأَفَيِّكَةِ**, büyütme maksadıyla tasğîr şekli kullanarak; yani “Ey yalan!” ve “Ey büyük yalan!”] buradaki **ل**’nin fetḥa ile oluşu yardıma çağırmayı gösterir; kesra ile oluşu ise hayreti gösterir; sanki mânâ “Ey adam, şu büyük yalana hayret et” gibidir. (TA.)

**افكة**
**افكة** أفك أفكه اـفك اـفكه افكه افكة فك فكه [TA’da harekesiz böyle; görünüşe göre ya **أَفْكَةٌ**, bir tekillik mastarı, yahut ↓ **آفِكَةٌ**, **دَاهِيَةٌ** gibi;] Allah tarafından gönderilen bir azap; onunla bir kavmin meskenleri altüst edilir: Lût kavminin kıssasına dair bir hadiste vârid olmuştur. (TA.)

**سَنَةٌ أَفِكَةٌ**
**سَنَةٌ أَفِكَةٌ** ذ (mecaz:) Kuraklık yahut kısırlık yılı: (K, TA:) çoğulu **أَوَافِكُ** [kaideye aykırı; sanki tekili ↓ **آفِكَةٌ** imiş gibi]. (Z, TA.)

**أَفُوكٌ**
**أَفُوكٌ** ذ : bk. **أَفَّاكٌ**.

**أَفِيكٌ**
**أَفِيكٌ** ذ Aldatma yahut hile ile hükmünden yahut görüşünden çevrilmiş kimse; bunun gibi ↓ **مَأْفُوكٌ**. (K.) ― -b2- Güç yahut kudret yahut kabiliyetten yoksun, ve az tedbir ve hile sahibi. (Lth, K.) -A2- Ayrıca bk. **أَفَّاكٌ**.

**أُفَيِّكَةٌ**
**أُفَيِّكَةٌ** ذ : üç yerde **اِفْكٌ**’e bk. ― -b2- Ayrıca şiddetli yahut sıkıntı verici bir musibet. (Ibn-Abbád.)

**أُفَيِّكَةٌ**
**أُفَيِّكَةٌ** ذ : bk. **اِفْكٌ**.

**أَفَّاكٌ**
**أَفَّاكٌ** ذ Büyük yahut çok yalan söyleyen yalancı; (S, Msb, K;) bunun gibi ↓ **أَفُوكُ**, (Msb, K,) ve ↓ **أَفِيكٌ**: (K:) birincinin [ve sonuncunun] müennesi ة iledir: fakat ikincisi hem müzekker hem müennestir: (Msb:) ikincinin çoğulu damme ile افك’tir [yani **أُفْكٌ**, K’nin kaidesine göre; fakat TA, onu **صَبُورٌ**’un çoğuluna benzeterek bunun **أُفُكٌ** olduğunu gösteriyor gibidir]. (K.)

**آفِكَةٌ**
**آفِكَةٌ** آفكه آفكة : bk. **افكة**: ― -b2- ve bk. **سَنَةٌ أَفِكةٌ**.

**أَفِيكٌ**
**أَفِيكٌ** ذ [var olma tarzında yahut hâlinde değişmiş: bir şeyden çevrilmiş, uzaklaştırılmış yahut geri çevrilmiş: vb.]: bk. **مَأْفُونٌ**. ― -b2- Akılda (AZ, S, K) ve hüküm yahut görüşte zayıf [sanki saptırılmış gibi]; bunun gibi ة ile: (AZ, S:) A‘Obeyd’e göre, (yahut S’nin bir nüshasında AA’ya göre,) hayra yahut refaha erişmeyen yahut elde etmeyen adam. (S.) ― -b3- Ayrıca, (K,) müennesi **مَأْفُونٌ** ile, (S, K,) (mecaz:) bir yer, (K,) yahut arazi, (**أَرْضٌ**, S, Z,) yağmur almayan ve bitkisi yahut otu olmayan. (S, Z, K.)

**المُؤْتَفِكَاتُ**
**المُؤْتَفِكَاتُ** ذ (S, K) ve **المُوْتَفِكَةٌ**, (TA,) ikisi de Kur’ân’da vârid olmuştur, [birincisi ix. 71 ve lxix. 9’da, ikincisi liii. 54’te,] Allah tarafından Lût kavminin üzerine altüst edilen yahut tersyüz edilen şehirler. (S, K.) ― -b2- Birincisi ayrıca yeryüzünü yahut toprağı çevirip altüst eden rüzgârlar mânâsına gelir: (K:) yahut çeşitli yönlerden esen rüzgârlar: (Araplar tarafından, S) denir ki bu rüzgârlar çok estiğinde yer (yani onun tohum mahsulü, TA) gelişir yahut artış verir. (S, K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ءفك

أَفَكَ
أَفَكَ I ( n. ac. أَفْك 1 ,  اِفْك 2 ,  أُفُوْك 27 ),
a.  Turned, changed.

b.  Lied.

أَفِكَ
أَفِكَ A ( n. ac. أَفَك 4 ),
a.  Lied.

أَفَّكَ
أَفَّكَ II ,
a.  see I (a) .

اِفْك
اِفْك 2 ,  اِفْكَة 2t ,
a.  Lying, falsehood.

أَفِيْك
أَفِيْك 25 ,
a.  Liar.

b.  Weak, helpless, shiftless.

أَفِيْكَة
أَفِيْكَة 25t , ( pl. أَفَاْئِكُ 46 )
a.  Lie.

أَفَّاْك
أَفَّاْك 28 ,
a.  Great liar; mendacious.

##### Türkçe

**أَفَكَ**
**أَفَكَ** I (isim-fiil: **أَفْك** 1, **اِفْك** 2, **أُفُوْك** 27),
a. Döndü, değişti.

b. Yalan söyledi.

**أَفِكَ**
**أَفِكَ** A (isim-fiil: **أَفَك** 4),
a. Yalan söyledi.

**أَفَّكَ**
**أَفَّكَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**اِفْك**
**اِفْك** 2, **اِفْكَة** 2t,
a. Yalan söyleme, yalan.

**أَفِيْك**
**أَفِيْك** 25,
a. Yalancı.

b. Zayıf, âciz, beceriksiz.

**أَفِيْكَة**
**أَفِيْكَة** 25t, (çoğulu: **أَفَاْئِكُ** 46)
a. Yalan.

**أَفَّاْك**
**أَفَّاْك** 28,
a. Çok yalancı; yalancı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ءفك

ءفك
أَفَكَ - يَأْفِكُ
أَفَكَ - يَأْفِكُ، أُفِكَ - يُؤْفَكُ - إفْك - أفَّاك
ائْتَفَكَ - يَأتَفِكُ - مُؤْتَفِك - مُؤْتَفِكة - مُؤْتَفِكات
أَفَكَ - يَأْفِكُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يدجل ويغش ويخدع ويجعل الأمر يبدو صواباً بالغش والخداع
أَفَكَ - يَأْفِكُ + كائن + شيئاً: يدجله: يخترعه بطريقة فيها غش وخداع فيجعله يبدو حقيقة وصواب وهو حلاف ذلك
﴿فألقى موسى عصاه فإذا هي تلقف ما يأفكون﴾
أَفَكَ - يَأْفِكُ + كائن + كائناً + عن شيء أو أمر: يدجل عليه ليقنعه بخلاف ما يعتقد أنه صواب: يخدعه فيقنعه بعكس الحقيقة ليصرفه عن شيء أو أمر: يخدعه ويغشه ويدجل عليه ليجعله يظن الحق باطلاَ والصواب خطأ، فيضلله ويصرفه ويحوله عن وضعه واتجاهه الصحيح
﴿قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾
أُفِكَ - يُؤْفَكُ: مبني للمجهول من " أَفَكَ - يَأْفِكُ ": من يقبل الإفك: يقبل المعلومة المختلقة غير الصحيحة على أنه صحيحة وحقيقية دون الانتباه إلى السند المختلق أو الضعيف
إفْك: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل من " أَفَكَ - يَأْفِكُ ": معلومة مختلقة غير صحيحة تستند إلى أدلة مختلقة أو ضعيفة
أَفَّاك: على وزن " فـَعـَّـال ": اسم فاعل مبالغة من " أَفَكَ - يَأْفِكُ": الدجال
ائْتَفَك - يَأْتَفِكُ: على وزن " افتعل " من " أَفَكَ - يَأْفِكُ":  يقوم بفعل " أَفَكَ - يَأْفِكُ" بشكل ذاتي: يتعمد خلق الكذب والدجل بإرادة ذاتية
مُؤْتَفِك : اسم فاعل لفعل " ائْتَفَك - يأْتَفِكُ "
مُؤْتَفِكة : مؤنث " مُؤتَفِك "
مُؤْتَفِكات : جمع " مُؤتَفِكة " : وهو أيضاً تسمية لقوم لوط
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكذب والافتراء وعدم الصدق"، وهي:
أَفَكَ - يَأْفِكُ، وَصَفَ - يَصِفُ، زَعَمَ - يَزْعُمُ، عَجِبَ - يَعْجَبُ، كَذَبَ - يَكْذِبُ، بَهَتَ - يَبْهَتُ
يأْفِكُ
 	﴿وأوحينا إلى موسى أن ألق عصاك فإذا هي تلقف ما يأفكون (117)﴾ الأعراف ﴿فألقى موسى عصاه فإذا هي تلقف ما يأفكون(45)﴾ الشعراء
 	﴿قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا فأتنا بما تعدنا إن كنت من الصادقين(22)﴾ الأحقاف
أفاك
 ﴿تنزل على كل أفاك أثيم(222)﴾ الشعراء ﴿ويل لكل أفاك أثيم(7)﴾ الجاثية
إفك
قول الفاحشة على عائشة﴿إن الذين جاءوا بالإفك عصبة منكم لا تحسبوه شرا لكم بل هو خير لكم لكل امرئ منهم ما اكتسب من الإثم والذي تولى كبره منهم له عذاب عظيم(11)﴾ النور ﴿لولا إذ سمعتموه ظن المؤمنون والمؤمنات بأنفسهم خيرا وقالوا هذا إفك مبين (12)﴾ النور
قول أن لله ولد	﴿ألا إنهم من إفكهم ليقولون(151) ولد الله وإنهم لكاذبون(152)﴾ الصافات
قول هناك آلهة دون الله	﴿إنما تعبدون من دون الله أوثانا وتخلقون إفكا إن الذين تعبدون من دون الله لا يملكون لكم رزقا فابتغوا عند الله الرزق واعبدوه واشكروا له إليه ترجعون(17)﴾ العنكبوت ﴿إذ قال لأبيه وقومه ماذا تعبدون(85) أئفكا آلهة دون الله تريدون(86)﴾ الصافات
 	﴿إذ قال لأبيه وقومه ماذا تعبدون(85) أئفكا آلهة دون الله تريدون(86)﴾ الصافات ﴿فلولا نصرهم الذين اتخذوا من دون الله قربانا آلهة بل ضلوا عنهم وذلك إفكهم وما كانوا يفترون (28)﴾ الأحقاف
قولهم أن القرآن إفك أي ادعاء مختلق بأنه من الله	﴿وقال الذين كفروا إن هذا إلا إفك افتراه وأعانه عليه قوم آخرون فقد جاءوا ظلما وزورا(4)﴾ الفرقان ﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات قالوا ما هذا إلا رجل يريد أن يصدكم عما كان يعبد آباؤكم وقالوا ما هذا إلا إفك مفترى وقال الذين كفروا للحق لما جاءهم إن هذا إلا سحر مبين(43)﴾ سبأ
 	﴿وقال الذين كفروا للذين آمنوا لو كان خيرا ما سبقونا إليه وإذ لم يهتدوا به فسيقولون هذا إفك قديم (11)﴾ الأحقاف
يُؤْفَك
 ﴿ما المسيح ابن مريم إلا رسول قد خلت من قبله الرسل وأمه صديقة كانا يأكلان الطعام انظر كيف نبين لهم الآياتثم انظر أنى يؤفكون (75)﴾ المائدة ﴿وقالت اليهود عزير ابن الله وقالت النصارى المسيح ابن الله ذلك قولهم بأفواههم يضاهئون قول الذين كفروا من قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون (30)﴾ التوبة
 	﴿وقالت اليهود عزير ابن الله وقالت النصارى المسيح ابن الله ذلك قولهم بأفواههم يضاهئون قول الذين كفروا من قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون (30)﴾ التوبة ﴿وإذا رأيتهم تعجبك أجسامهم وإن يقولوا تسمع لقولهم كأنهم خشب مسندة يحسبون كل صيحة عليهم هم العدو فاحذرهم قاتلهم الله أنى يؤفكون(4)﴾ المنافقون
 	﴿إن الله فالق الحب والنوى يخرج الحي من الميت ومخرج الميت من الحي ذلكم الله فأنا تؤفكون(95)﴾ الأنعام ﴿ذلكم الله ربكم خالق كل شيء لا إله إلا هو فأنا تؤفكون(62)﴾ غافر
 	﴿ولئن سألتهم من خلق السماوات والأرض وسخر الشمس والقمر ليقولن الله فأنا يؤفكون (61)﴾ العنكبوت ﴿ولئن سألتهم من خلقهم ليقولن الله فأنى يؤفكون (87)﴾ الزخرف
 	﴿ياأيها الناس اذكروا نعمة الله عليكم هل من خالق غير الله يرزقكم من السماء والأرض لا إله إلا هو فأنى تؤفكون(3)﴾ فاطر
 	﴿قل هل من شركائكم من يبدأ الخلق ثم يعيده قل الله يبدأ الخلق ثم يعيده فأنا تؤفكون (34)﴾ يونس
 	﴿ويوم تقوم الساعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة كذلك كانوا يؤفكون(55)﴾ الروم ﴿كذلك يؤفك الذين كانوا بآيات الله يجحدون(63)﴾ غافر
 	﴿وإن الدين لواقع(6)والسماء ذات الحبك(7)إنكم لفي قول مختلف(8) يؤفك عنه من أفك(9)﴾ الذاريات
المؤتفكات
 ﴿وجاء فرعون ومن قبله والمؤتفكات بالخاطئة(9)﴾ الحاقة ﴿ألم يأتهم نبأ الذين من قبلهم قوم نوح وعاد وثمود وقوم إبراهيم وأصحاب مدين والمؤتفكات أتتهم رسلهم بالبينات فما كان الله ليظلمهم ولكن كانوا أنفسهم يظلمون(70)﴾ التوبة
 	﴿والمؤتفكة أهوى(53)﴾ النجم
مختار الصحاح
● [أفك] أ ف ك: الإفْكُ الكذب وقد أفك يأفك بالكسر ورجل أفَّاكٌ أي كذاب و الأَفْكُ بالفتح مصدر أَفَكَهُ أي قلبه وصرفه عن الشيء وبابه ضرب ومنه قوله تعالى ﴿أجئتنا لتأفكنا عما وجدنا عليه آبائنا﴾ و أْتَفَكِت البلدة بأهلها انقلبت و المُؤْتَفِكاتُ المدن التي قلبها الله تعالى على قوم لوط والمؤتفكات أيضا الرياح التي تختلف مهابها و المَأْفُوك المأفون وهو الضعيف العقل والرأي وقوله تعالى ﴿يؤفك عنه من أفك﴾ قال مجاهد يؤفن عنه من أفن
الراغب
أفك
- الإفك: كل مصروف عن وجهه الذي يحق أن يكون عليه، ومنه قيل للرياح العادلة عن المهاب: مؤتفكة. قال تعالى: }والمؤتفكات بالخاطئة﴿[الحاقة/9]، وقال تعالى:﴾والمؤتفكة أهوى﴿[النجم/53]، وقوله تعالى:﴾قاتلهم الله أنى يؤفكون﴿[التوبة/30] أي: يصرفون عن الحق في الاعتقاد إلى الباطل، ومن الصدق في المقال إلى الكذب، ومن الجميل في الفعل إلى القبيح، ومنه قوله تعالى:﴾يؤفك عنه من أفك﴿[الذاريات/9]،﴾فأنى تؤفكون﴿[الأنعام/95]، وقوله تعالى:﴾أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا﴿[الأحقاف/22]، فاستعملوا الإفك في ذلك لما اعتقدوا أن ذلك صرف من الحق إلى الباطل، فاستعمل ذلك في الكذب لما قلنا، وقال تعالى:﴾إن الذين جاؤوا بالإفك عصبة منكم﴿[النور/11]، وقال:﴾لكل أفاك أثيم﴿[الجاثية/7]، وقوله:﴾أئفكا آلهة دون الله تريدون﴿[الصافات/86] فيصبح أن يجعل تقديره: أتريدون آلهة من الإفك (قال الزمخشري: (أإفكا) مفعول له، تقديره: أتريدون آلهة من دون الله إفكا، وإنما قدم المفعول على الفعل للعناية، وقدم المفعول به لأنه كان الأهم عنده أن يكافحهم بأنهم على إفك وباطل في شركهم. ويجوز أن يكون﴾إفكا{ مفعولا، يعني: أتريدون به إفكا، ثم فسر الإفك بقوله ألهة من دون الله على أنها إفك في أنفسها)، ويصح أن يجعل (إفكا) مفعول (تريدون)، ويجعل آلهة بدل منه، ويكون قد سماهم إفكا. ورجل مأفوكك مصروف عن الحق إلى الباطل، قال الشاعر:
- 20 - فإن تك عن أحسن المروءة فأفو *** كا ففي آخرين قد أفكوا
(البيت لعروة بن أذينة، وهو في ديوانه ص 343؛ والمجمل 1/99؛ وشمس العلوم 1/93؛ والمشوف المعلم 1/73؛ واللسان (أفك) ؛ والصحاح (أفك) ؛ والأفعال 1/107)
وأفك يؤفك: صرف عقله ورجل مأفوك العقل.
ملخص اللسان
1.	أَفَكَ يَأْفِك وأَفِك يأْفَكُ َ    إِفْكاً وأُفُوكاً وأَفْكاً وأَفَكاً وأَفَّكَ؛ أفك: لإِفْك: الكذب.
2.	وأَفَكَ الناسَ: كذبهم وحدَّثهم بالباطل،
3.	والأَفَّاك: الذي يَأْفِكُ الناس أَي يصدهم عن الحق بباطله.
4.	أُفِك الرجلُ عن الخير قلب عنه وصرف.
5.	والإِفْك: الإِثم.
6.	والمَأْفوك: الذي لا زَوْرَ له.
7.	والمُؤْتفِكات: مَدائن لوط، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، سميت بذلك  لانقلابها بالخَسْف
8.	ائْتَفَكَتْ بهم الأَرض أَي انقلبت.
9.	والمُؤْتَفِكاتُ: الرِّياح تختلف مَهابّهُا. والمُؤْتَفِكات: الرياح التي تقلب الأَرض،
10.	إِذا كثرت المؤْتفكات زَكَتِ الأَرضُ أَي زكازرعها؛
11.	وأَرض مَأْفوكة: وهي التي لم يصبها المطر فأَمحلت.
12.	ائْتَفَكت تلك الأَرضُ أَي احترَقتْ من  الجدب؛
13.	والمَأْفوك: المأْفون وهو الضعيف العقل والرأْي.
14.	وأُفِكَ الرجل: ضعف عقله ورأْيه،
15.	ومَأْفوك: مخدوع عن  رأْيه؛
16.	الأَفِيكُ الذي لا حَزْم له ولا حيلة؛
17.	ورجل مَأْفوك: لا يصيب خيراً.
18.	وأَفكهُ: بمعنى خدعة.
لسان العرب
● - أفك: لإِفْك: الكذب. والأَفِيكةُ: كالإِفْك، أَفَكَ يَأْفِك وأَفِكَ    إِفْكاً وأُفُوكاً وأَفْكاً وأَفَكاً وأَفَّكَ؛ قال رؤْبة:    لا يأْخُذُ التَأْفِيكُ والتَّحَزِّي    فِينَا، ولا قول العِدَى ذُو الأَزِّ    التهذيب: أَفَكَ يأُْفِكُ وأَفِكَ يأْفَكُ إِذا كذب. ويقال: أَفَكَ كذب.    وأَفَكَ الناسَ: كذبهم وحدَّثهم بالباطل، قال: فيكون أَفَكَ وأَفَكْتُه    مثل كَذَب وكَذَبْته. وفي حديث عائشة، رضوان الله عليها: حين قال فيها    أَهلُ الإِفْكِ ما قالوا؛ الإِفْكُ في الأَصل الكذب وأَراد به ههنا ما    كُذِبَ عليها مما رميت به. والإِفْك: الإِثم. والإِفْكُ: الكذب، والجمع    الأَفَائكُ. ورجل أَفَّاك وأَفِيك وأَفُوك: كذاب. وآفَكَهُ: جعله يَأْفِكُ،    وقرئَ: وذلك إِفْكُهُمْ    (* قوله «وقرئ وذلك إفكهم إلخ» هكذا بضبط الأصل،    وهي ثلاث قراءات ذكرها الجمل وزاد قراءات أخر: أفكهم بالفتح مصدراً وأفكهم    بالفتحات ماضياً وأفكهم كالذي قبله لكن بتشديد الفاء وآفكهم بالمد وفتح    الفاء والكاف وآفكهم بصيغة اسم الفاعل.) وأَفَكُهُمْ وآفَكُهُمْ. وتقول    العرب: يا لَلأَفِيكةِ ويا لِلأَفِيكة، بكسر اللام وفتحها، فمن فتح اللام    فهي لام استغاثة، ومن كسرها فهو تعجب كأَنه قال: يا أَيها الرجل اعجب    لهذه الأَفيكة وهي الكَذْبة العظيمة. والأَفْكُ، بالفتح: مصدر قولك    أَفَكَهُعن الشيء يَأْفِكُه أَفْكاً صرفه عنه وقلبه، وقيل: صرفه بالإِفك؛ قال    عمرو بن أُذينة    (* قوله «عمرو بن أُذينة» الذي في الصحاح وشرح القاموس:    عروة).    إِن تَكُ عن أَحْسَنِ المُروءَة مَأْ    فُوكاً، ففي آخِرِىنَ قد أُفِكُوا    (* قوله «أحسن المروءة» رواية الصحاح: أحسن الصنيعة).    يقول: إِن لم تُوَفَّقْ للإِحسان فأَنت في قوم قد صرفوا من ذلك أَيضاً.    وفي حديث عرض نفسه على قبائل العرب: لقد أُفِكَ قومٌ كذَّبوك ظاهروا عليك    أَي صُرِفوا عن الحق ومنعوا منه. وفي التنزيل: يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ؛    قال الفراء: يريد يُصْرَفُ عن الإِيمان من صُرِف كما قال: أَجئتَنا    لتَأْفكَنَا عن آلهتنا؛ يقول: لتصرفنا وتصدنا. والأَفَّاك: الذي يَأْفِكُ    الناس أَي يصدهم عن الحق بباطله. والمَأْفوك: الذي لا زَوْرَ له. شمر: أُفِك    الرجلُ عن الخير قلب عنه وصرف.    والمُؤْتفِكات: مَدائن لوط، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، سميت بذلك    لانقلابها بالخَسْف. قال تعالى: والمُؤْتَفِكةَ أَهْوى، وقوله تعالى:    والمُؤْتِفكات أَتتهم رسلهم بالبينات؛ قال الزجاج: المؤْتفكات جمع    مُؤْتَفِكة، ائْتَفَكَتْ بهم الأَرض أَي انقلبت. يقال: إِنهم جمع من أَهلك كما    يقال للهالك قد انقلبت عليه الدنيا. وروى النضر بن أَنس عن أَبيه أَنه قال:    أَي بنيّ لا تنزلنَّ البصرة فإِنها إِحدى المُؤْتَفِكات قد ائْتَفَكَت    بأَهلها مرتين هي مُؤْتَفِكة بهم الثالثة قال شمر: يعني بالمُؤتفكة    أَنها غرقت مرتين فشبه غرقها بانقلابها. والائْتِفاك عند أَهل العربية:    الانقلاب كقريات قوم لوط التي ائْتَفَكتْ بأَهلها أَي انقلبت، وقيل:    المُؤْتَفِكاتُ    المُدُن التي قلبها الله تعالى على قوم لوط، عليه السلام. وفي حديث    سعيد بن جبير وذكر قصة هلاك قوم لوط قال: فمن أَصابته تلك الافكة أَهلكته،    يريد العذاب الذي أَرسله الله عليهم فقلب بها ديارهم. يقال: ائْتَفَكَت    البلدة بأَهلها أَي انقلبت، فهي مُؤتَفِكة. وفي حديث بشير بن الخصَّاصية:    قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: ممن أَنت؟ قال: من ربيعة، قال: أَنتم    تزعمون لولا ربيعةُ لائْتَفَكت الأَرضُ بمن عليها أَي انقلبت.    والمُؤْتَفِكاتُ: الرِّياح تختلف مَهابّهُا. والمُؤْتَفِكات: الرياح التي تقلب    الأَرض، تقول العرب: إِذا كثرت المؤْتفكات زَكَتِ    الأَرضُ أَي زكازرعها؛ وقول رؤبة:    وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤتَفك    أَي اختلفت عليه الرياح من كل وجه. وأَرض مَأْفوكة: وهي التي لم يصبها    المطر فأَمحلت. ابن الأَعرابي: ائْتَفَكت تلك الأَرضُ أَي احترَقتْ من    الجدب؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:    كأَنها، وهي تَهاوَى تَهْتَلِك،    شَمْسٌ بِظلٍّ، ذا بهذا يَأْتَفِك    قال يصف قَطاةً باطِن جناحيها أَسود وظاهره أَبيض فشبه السواد بالظلمة    وشبه البياض الشمس، يَأْتَفِك: ينقلب.    والمَأْفوك: المأْفون وهو الضعيف العقل والرأْي. وقوله تعالى: يُؤْفَكُ    عنه مَن أُفِكَ؛ قال مجاهد: يُؤْفن عنه من أُفِنَ. وأُفِنَ الرجل: ضعف    رأْيه، وأَفَنَهُ الله. وأُفِكَ الرجل: ضعف عقله ورأْيه، قال: ولم يستعمل    أَفَكه الله بمعنى أَضعف عقله وإِنما أَتى أَفَكه بمعنى صرفه، فيكون    المعنى في الآية يصرف عن الحق من صرفه الله. ورجل أَفِيكٌ ومَأْفوك: مخدوع عن    رأْيه؛ الليث: الأَفِيكُ الذي لا حَزْم له ولا حيلة؛ وأَنشد:    ما لي أَراكَ عاجزاً أَفِيكا؟    ورجل مَأْفوك: لا يصيب خيراً. وأَفكهُ: بمعنى خدعة.
مقاييس اللغة:
(أفك) الهمزة والفاء والكاف أصل واحد، يدلُّ على قلب الشيء وصرْفِه عن جِهَته([17]). يقال أُفِكَ الشَّيءُ. وأَفِكَ الرّجُلُ، إذا كذَب([18]). والإفك الكذِب. وأفكتُ الرّجُلَ عن الشيء، إذا صرفتَه عنه. قال الله تعالى: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. وقال شاعر([19]):
إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])
والمؤتفكات: الرياح التي تختلف مَهابُّها. يقولون:"إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])".
القاموس المحيط:
أفَكَ، كضَرَبَ وعَلِمَ، إفْكاً، بالكسر والفتح والتحريك، وأُفُوكاً كَذَبَ، كأَفَّكَ فهو أفَّاكٌ وأفيكٌ وأفُوكٌ، و عنه يَأْفِكُه أفْكاً صَرَفَه وقَلَبَه، أو قَلَبَ رأْيَه، و فلاناً جَعَلَهُ يَكْذِبُ، وحَرَمَهُ مرادَهُ.
والمُؤْتَفِكاتُ: مَدائِنُ قُلِبَتْ على قومِ لوطٍ، عليه الصلاةُ والسلامُ، والرِّياحُ التي تَقْلِب الأرضَ، أو تَخْتَلِفُ مَهابُّها، ويقال: إذا كَثُرَتِ المُؤْتَفِكاتُ زَكَتِ الأرضُ. وكأَميرٍ: العاجِزُ القليلُ الحيلةِ والحزمِ، والمَخْدوعُ عن رَأيِهِ، كالمَأْفوكِ، وبهاءٍ: الكَذِبُ، ج: أفائِكُ. وأفْكانُ: د.
والأَفِكَةُ، كفَرِحَةٍ: السَّنَةُ المُجْدِبَةُ. والأَفَكُ، مُحرَّكةً: مَجْمَعُ الفَكِّ والخَطْمَيْنِ، وبالضمِّ: جَمْعُ أَفوكٍ: للكَذَّابِ. وائْتَفَكَتِ البَلْدَةُ: انْقَلَبَتْ. والمَأْفوكُ: المكانُ لم يُصِبْهُ مَطَرٌ، ولَيْسَ به نَباتٌ، وهي: بهاءٍ، والضَّعيفُ العَقْلِ، وفعْلُهُما: كعُنِيَ، أفْكاً، بالفتحِ.
تاج العروس:
أ ف ك
أَفَكَ كضَرَبَ وعَلِمَ وهذه عن ابنِ الأَعرابي أِفْكًا بالكَسرِ والفَتْحِ والتَّحْرِيكِ وقد قرئ بهنّ قوله تَعالى : " وذلِكَ إِفْكُهُم " أُفُوكاً بالضمِّ : كَذَبَ ومنه حَديث عائِشَةَ - رضي اللّهُ عنها - حِينَ قال فيها أَهلُ الإِفْكِ ما قالُوا أي : الكَذِب عليها مما رُمِيَتْ به كأَفَّكَ تَأْفِيكاً قال رُؤْبَةُ :
" لا يَأْخُذُ التَّأْفِيكُ والتَّحَزِّي
" فِينَا ولا قَوْلُ العِدا ذُو الأَزِّ فهو أفاكٌ وأَفِيكٌ وأَفُوكٌ : كَذّاب ومنه قوله تعالى : " وَيْلٌ لِكُلِّ أَفّاك أَثِيِم "
وأفَكَه عنه يَأْفِكُه أَفكَاً بالفًتْحِ فقط : صَرَفَه عنِ الشيءِ وقَلَبَه ومنه قولُه تَعالى : " أجئْتَنا لتَأفِكَنَا عن آلِهَتِنا " وقيل صَرَفَه بالإِفكِ أَو قَلَبَ رَأْيَه ومَعْنَى الآية : تَخْدَعنا فتَصْرِفنا وكذلك قولُه تعالَى : " يُؤْفَكُ عنه مَنْ أُفِك " أي يُصْرَفُ عن الحَقِّ من صُرِف في سابِقِ عِلْمِ اللّه تعالَى وقال مُجاهِدٌ : أي يُؤْفَنُ عنه مَنْ أُفِنَ وقال عُروَةُ بنُ أُذَيْنَةَ :
إِن تَكُ عَن أَحْسَنِ المُرُوءَةِ مَأْ ... فُوكاً فَفي آخَرِينَ قد أُفِكُوا أي : إِنْ لم تُوَفَّقْ للإحْسانِ فأَنْت في قومِ قد صُرِفوا عَن ذلك أيضاً كما في الصِّحاح
وأَفَكَ فُلاناً أَفْكاً : جَعَلَهُ يَأْفِكُ أي : يكذبُ . وأَفَكَه أَفْكاً : حَرَمَه مُرادَه وصَرَفَه عنه . والمُؤْتَفِكاتُ : مدائِنُ خمسة وهي : صَعْبَةُ وصَعْدَةُ وعَمْرَةُ ودُومَا وسَدُومُ وهي أَعْظَمُها ذكره الطَّبَرِيُّ عن محمّدِ بنِ كَعْبٍ القَرَظِيِّ قالَهُ السُّهَيلِي في الإِعْلام في الحاقَّة ونقَلَه شيخُنا قُلِبَتْ على قومِ لُوط عَلَيه وعلى نَبِيِّنا الصّلاةُ والسّلامُ سُمِّيَت بذلك لانْقِلابِها بالخَسْفِ قال تعالى : " والمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى " وقال تعالى : " والمُؤْتَفِكاتِ . أَتَتْهُم رسُلُهُم بالبَيِّناتِ " قال الزَّجّاجُ : ائتفَكَت بهم الأَرْض أي : انْقَلَبَتْ يُقال : إِنّهم جَميع مَنْ أُهْلِكَ كما يُقالُ للهالِكِ : قد انْقَلَبَتْ عليه الدُّنْيا وروى النَّضْرُ بنُ أَنسٍ عن أَبيهِ : أي بُنَيَ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَةَ فإنّها إِحْدَى المُؤْتَفِكاتِ قد ائْتَفَكَتْ بأًهْلِها مَرّتينِ وهي مؤْتَفِكَةٌ بهم الثالِثة قال شَمِر : يعني أَنّها غَرِقَت مرّتَيْن فشَبَّه غَرَقَّها بانْقلابِها والائْتِفاكُ عندَ أَهْلِ العَربيَّة : الانْقِلابُ كقُرَيّاتِ قَوْمِ لُوطٍ التي ائْتَفَكَتْ بأَهْلِها أي انْقَلَبت وفي حديثِ سَعِيدِ بنِ جُبَيرٍ - وذكر قِصَّةَ هلاكِ قوم لُوط - قال : فمن أَصابَتْهُ تِلْكَ الأَفْكَةُ أَهْلَكَتْه يُريدُ العَذابَ الذي أَرْسَلَه اللّهُ عليهم فقَلَب بها دِيارَهم وفي حديثِ بَشِير بن الخَصّاصيَة قالَ له النَّبِي صلّى اللّهُ عليه وسَلم : مِمّن أَنْتَ ؟ قال : من رَبِيعَةَ قال : أَنْتُم تَزْعُمونَ لولا رَبِيعَةُ لائْتَفَكَت الأَرْض بمَنْ عَلَيها أي : انْقَلَبَتْ . والمُؤْتِفكاتُ أيضاً : الرِّياحُ التي تَقْلِب الأَرْضَ أَو هي الّتِي تَخْتَلِفُ مَهابُّها ومن ذلك يُقال : إِذا كَثُرَت المُؤْتَفِكاتُ زَكَتِ الأَرْضُ أي : زَكا زَرْعُها وقولُ رُؤْبَة :
" وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤْتَفِكْ أي اخْتَلَفَتْ عليه الرياحُ من كُلِّ وجهٍ
والأَفِيك كأَمِيرٍ : العاجِزُ القَلِيل الحَزْمِ والحِيلَةِ عن اللّيثِ وأَنْشَدَ :
" مالِي أَراكَ عاجِزاً أَفِيكَا وقِيلَ : الأَفِيكُ : هو المَخْدُوعُ عن رَأيِه كالمَأْفُوكِ وقد أفِك كعُني . والأَفِيكَةُ بهاءٍ : الكَذِبُ كالإفْكِ جِ : أَفائِكُ وتقولُ العَرَبُ : يا لَلأَفِيَكَة بكسر اللامِ وفتْحِها فمَن فتحَ اللامَ فهي لامُ اسْتغاثةٍ ومن كَسَرها فهي تَعَجّب كأَنَّه قال : يا أَيُّها الرَّجُل اعْجَبْ لهذه الأَفِيكةِ وهي الكِذْبَةُ العَظِيمَة
وأفكانَ : كانَ ليَعْلَى بنِ مُحَمّد ذا أَرْحِيَةٍ وحَمّاماتٍ وقُصورٍ هكذا قالُوا نقَلَه ياقوت
ومن المَجاز : الأَفِكَةُ كفَرِحَة : السَّنَةُ المُجْدِبَةُ وسِنُونَ أَوافِكُ : مُجْدِباتٌ نقَلَه الزَّمَخْشَرِيّ
والأَفَكُ مُحرَّكَةً : مَجْمَعُ الفَك والخَطْمَيْنِ هكذا في النُّسَخِ والذي في المُحيطِ : مَجْمَعُ الخَطْم ومَجْمَعُ الفَكَّيْنِ كذا نَقَله الصّاغاني . والأُفُكُ بالضَّمِّ : جَمعُ أَفُوكٍ للكَذّابِ كصَبُورٍ وصُبُرٍ
وائْتَفَكَت البَلْدَةُ بأَهْلِها أي : انْقَلَبَتْ وقد ذُكِر قريبَاً . ومن المَجاز : المَأْفُوكُ : المكانُ لم يُصِبهُ مَطَرٌ وليسَ به نَباتٌ وهي بهاءٍ يُقال : أَرضٌ مأْفُوكَةٌ : أي : مَجْدودَة من المَطَر ومن النَّبتِ نقله الجَوْهرِيُّ والزَّمَخْشَرِيّ . وقال أَبو زَيْد : المَأْفُوك : المَأْفون وهو الضَّعِيفُ العَقْلِ والرّأي وقالَ أَبو عُبَيدَةَ : رجلٌ مَأْفُوكٌ : لا يصيبُ خَيراً ولا يكونُ عندما يُظَنُّ بهِ من خَيرٍ كما في الصحاحِ وفِعْلُهُما أُفِكَ كعنِيَ أَفْكًا بالفَتْحِ : إذا ضَعُفَ عقْلُه ورأْيُه ولم يُستَعْمَلِ أَفَكًه اللّهُ بمعنَى أَضْعَفَ عَقْلَه وإِنِّما أتَى أَفَكَه بمَعْنَى صَرَفَه كما في اللِّسانِ
ومما يُستدرَكُ عليه :
أَفَكَ النّاسَ يَأْفِكُهُم أَفْكًا : حَدَّثَهم بالباطِلِ قالَ الأَزْهَرِيُّ : فيكونُ أَفَكَ وأَفَكْتُه مثل كَذَبَ وكَذَبْتُهُ . وقال شَمِر : أُفِكَ الرَّجُلُ عن الخَيرِ : إِذا قُلِبَ عنه وصُرِفَ . وقالَ ابنُ الأعرابي : ائتفَكَتْ تلكَ الأَرضُ أي : احْتَرَقَتْ من الجَدْب . وأَفَكَه أَفْكاً : خَدَعَه . ويُقال : رماهُ اللّه بالأَفِيكَةِ أي : بالدَّاهِيَة المُعْضِلَة عن ابن عبّاد

_Türkçe çeviri henüz yok_
