# أفك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أفك

لإِفْك: الكذب. والأَفِيكةُ: كالإِفْك، أَفَكَ يَأْفِك وأَفِكَ إِفْكاً وأُفُوكاً وأَفْكاً وأَفَكاً وأَفَّكَ؛ قال رؤْبة: لا يأْخُذُ التَأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فِينَا، ولا قول العِدَى ذُو الأَزِّ
التهذيب: أَفَكَ يأُْفِكُ وأَفِكَ يأْفَكُ إِذا كذب. ويقال: أَفَكَ كذب. وأَفَكَ الناسَ: كذبهم وحدَّثهم بالباطل، قال: فيكون أَفَكَ وأَفَكْتُه مثل كَذَب وكَذَبْته. وفي حديث عائشة، رضوان الله عليها: حين قال فيها أَهلُ الإِفْكِ ما قالوا؛ الإِفْكُ في الأَصل الكذب وأَراد به ههنا ما كُذِبَ عليها مما رميت به. والإِفْك: الإِثم. والإِفْكُ: الكذب، والجمع الأَفَائكُ. ورجل أَفَّاك وأَفِيك وأَفُوك: كذاب. وآفَكَهُ: جعله يَأْفِكُ، وقرئَ: وذلك إِفْكُهُمْ
(* قوله «وقرئ وذلك إفكهم إلخ» هكذا بضبط الأصل،
وهي ثلاث قراءات ذكرها الجمل وزاد قراءات أخر: أفكهم بالفتح مصدراً وأفكهم بالفتحات ماضياً وأفكهم كالذي قبله لكن بتشديد الفاء وآفكهم بالمد وفتح الفاء والكاف وآفكهم بصيغة اسم الفاعل.) وأَفَكُهُمْ وآفَكُهُمْ. وتقول العرب: يا لَلأَفِيكةِ ويا لِلأَفِيكة، بكسر اللام وفتحها، فمن فتح اللام فهي لام استغاثة، ومن كسرها فهو تعجب كأَنه قال: يا أَيها الرجل اعجب لهذه الأَفيكة وهي الكَذْبة العظيمة. والأَفْكُ، بالفتح: مصدر قولك أَفَكَهُعن الشيء يَأْفِكُه أَفْكاً صرفه عنه وقلبه، وقيل: صرفه بالإِفك؛ قال عمرو بن أُذينة
(* قوله «عمرو بن أُذينة» الذي في الصحاح وشرح القاموس:
عروة).
إِن تَكُ عن أَحْسَنِ المُروءَة مَأْ
فُوكاً، ففي آخِرِىنَ قد أُفِكُوا
(* قوله «أحسن المروءة» رواية الصحاح: أحسن الصنيعة).
يقول: إِن لم تُوَفَّقْ للإِحسان فأَنت في قوم قد صرفوا من ذلك أَيضاً. وفي حديث عرض نفسه على قبائل العرب: لقد أُفِكَ قومٌ كذَّبوك ظاهروا عليك أَي صُرِفوا عن الحق ومنعوا منه. وفي التنزيل: يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ؛ قال الفراء: يريد يُصْرَفُ عن الإِيمان من صُرِف كما قال: أَجئتَنا لتَأْفكَنَا عن آلهتنا؛ يقول: لتصرفنا وتصدنا. والأَفَّاك: الذي يَأْفِكُ الناس أَي يصدهم عن الحق بباطله. والمَأْفوك: الذي لا زَوْرَ له. شمر: أُفِك الرجلُ عن الخير قلب عنه وصرف.
والمُؤْتفِكات: مَدائن لوط، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، سميت بذلك لانقلابها بالخَسْف. قال تعالى: والمُؤْتَفِكةَ أَهْوى، وقوله تعالى: والمُؤْتِفكات أَتتهم رسلهم بالبينات؛ قال الزجاج: المؤْتفكات جمع مُؤْتَفِكة، ائْتَفَكَتْ بهم الأَرض أَي انقلبت. يقال: إِنهم جمع من أَهلك كما يقال للهالك قد انقلبت عليه الدنيا. وروى النضر بن أَنس عن أَبيه أَنه قال: أَي بنيّ لا تنزلنَّ البصرة فإِنها إِحدى المُؤْتَفِكات قد ائْتَفَكَت بأَهلها مرتين هي مُؤْتَفِكة بهم الثالثة قال شمر: يعني بالمُؤتفكة أَنها غرقت مرتين فشبه غرقها بانقلابها. والائْتِفاك عند أَهل العربية: الانقلاب كقريات قوم لوط التي ائْتَفَكتْ بأَهلها أَي انقلبت، وقيل: المُؤْتَفِكاتُ
المُدُن التي قلبها الله تعالى على قوم لوط، عليه السلام. وفي حديث سعيد بن جبير وذكر قصة هلاك قوم لوط قال: فمن أَصابته تلك الافكة أَهلكته، يريد العذاب الذي أَرسله الله عليهم فقلب بها ديارهم. يقال: ائْتَفَكَت البلدة بأَهلها أَي انقلبت، فهي مُؤتَفِكة. وفي حديث بشير بن الخصَّاصية: قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: ممن أَنت؟ قال: من ربيعة، قال: أَنتم تزعمون لولا ربيعةُ لائْتَفَكت الأَرضُ بمن عليها أَي انقلبت. والمُؤْتَفِكاتُ: الرِّياح تختلف مَهابّهُا. والمُؤْتَفِكات: الرياح التي تقلب الأَرض، تقول العرب: إِذا كثرت المؤْتفكات زَكَتِ
الأَرضُ أَي زكازرعها؛ وقول رؤبة:
وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤتَفك
أَي اختلفت عليه الرياح من كل وجه. وأَرض مَأْفوكة: وهي التي لم يصبها المطر فأَمحلت. ابن الأَعرابي: ائْتَفَكت تلك الأَرضُ أَي احترَقتْ من الجدب؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
كأَنها، وهي تَهاوَى تَهْتَلِك،
شَمْسٌ بِظلٍّ، ذا بهذا يَأْتَفِك
قال يصف قَطاةً باطِن جناحيها أَسود وظاهره أَبيض فشبه السواد بالظلمة وشبه البياض الشمس، يَأْتَفِك: ينقلب.
والمَأْفوك: المأْفون وهو الضعيف العقل والرأْي. وقوله تعالى: يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ؛ قال مجاهد: يُؤْفن عنه من أُفِنَ. وأُفِنَ الرجل: ضعف رأْيه، وأَفَنَهُ الله. وأُفِكَ الرجل: ضعف عقله ورأْيه، قال: ولم يستعمل أَفَكه الله بمعنى أَضعف عقله وإِنما أَتى أَفَكه بمعنى صرفه، فيكون المعنى في الآية يصرف عن الحق من صرفه الله. ورجل أَفِيكٌ ومَأْفوك: مخدوع عن رأْيه؛ الليث: الأَفِيكُ الذي لا حَزْم له ولا حيلة؛ وأَنشد: ما لي أَراكَ عاجزاً أَفِيكا؟
ورجل مَأْفوك: لا يصيب خيراً. وأَفكهُ: بمعنى خدعة.

### Türkçe

**الإِفْك**: yalan. Ve **الأَفِيكةُ**: **الإِفْك** gibi; **أَفَكَ يَأْفِك** ve **أَفِكَ** **إِفْكاً** ve **أُفُوكاً** ve **أَفْكاً** ve **أَفَكاً** ve **أَفَّكَ**; Rü’be dedi ki:
لا يأْخُذُ التَأْفِيكُ والتَّحَزِّي
فِينَا، ولا قول العِدَى ذُو الأَزِّ

**التهذيب**: **أَفَكَ يأُْفِكُ** ve **أَفِكَ يأْفَكُ**; yalan söylediği zaman. Ve denir: **أَفَكَ**: yalan söyledi. Ve **أَفَكَ الناسَ**: onlara yalan söyledi ve onlara bâtıl ile konuştu; dedi ki: böylece **أَفَكَ** ve **أَفَكْتُه** olur; **كَذَب** ve **كَذَبْته** gibi. Âişe’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun: onda **أَهلُ الإِفْكِ**’in söylediklerini söyledikleri zaman; **الإِفْكُ** aslında yalandır ve burada onunla, kendisine atıldığı şeylerden ona karşı yalan söylenmiş olanı kastetti. Ve **الإِفْك**: günah. Ve **الإِفْكُ**: yalan; çoğulu **الأَفَائكُ**. Ve bir adam **أَفَّاك** ve **أَفِيك** ve **أَفُوك**: çok yalancı. Ve **آفَكَهُ**: onu **يَأْفِكُ** eder kıldı; ve şöyle okunmuştur: **وذلك إِفْكُهُمْ**
(* “وقرئ وذلك إفكهم إلخ” sözü: aslın ضبطıyla böyledir; ve bu, el-Cemel’in zikrettiği üç kıraattir ve başka kıraatler de ekledi: **أفكهم** fetha ile masdar olarak; ve **أفكهم** fethalarla mâzî olarak; ve **أفكهم** önceki gibi fakat **الفاء**’yı şeddeli; ve **آفكهم** medd ile ve **الفاء** ile **الكاف**’ı fethalı; ve **آفكهم** ism-i fâil sigasıyla.) Ve **أَفَكُهُمْ** ve **آفَكُهُمْ**. Ve Araplar der: **يا لَلأَفِيكةِ** ve **يا لِلأَفِيكة**; **اللام**’ın kesriyle ve fethasıyla; **اللام**’ı fetha yapan kimse için o, imdat **لام**’ıdır; onu kesre yapan kimse için ise o, sanki “ey adam, bu **الأَفيكة**’ye şaş!” demiş gibi bir taaccüptür; ve o, büyük yalandır. Ve **الأَفْكُ**, fetha ile: “**أَفَكَهُ** onu şeyden **يَأْفِكُه** **أَفْكاً**” sözünün masdarıdır; onu ondan çevirdi ve onu ters çevirdi; ve denildi: onu **الإِفْك** ile çevirdi; Amr b. Üzeyne dedi
(* “عمرو بن أُذينة” sözü: Sıhâh’ta ve Kāmûs şerhinde olan: Urve’dir).
إِن تَكُ عن أَحْسَنِ المُروءَة مَأْ
فُوكاً، ففي آخِرِىنَ قد أُفِكُوا
(* “أحسن المروءة” sözü: Sıhâh rivayeti: “أحسن الصنيعة”).
Der ki: eğer ihsana muvaffak kılınmazsan, sen, bundan da çevrilmiş bir kavim içindesin, yani yine. Ve kendisini Arap kabilelerine arz etmesi hadîsinde: “Seni yalanlayan, sana karşı birbirine yardım eden bir kavim gerçekten **أُفِكَ** olundu”; yani haktan çevrildiler ve ondan men edildiler. Ve tenzîlde: **يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ**; Ferrâ dedi ki: “çevrildiği gibi çevrilen kimse imandan çevrilir” demek ister; şu sözünde olduğu gibi: **أَجئتَنا لتَأْفكَنَا عن آلهتنا**; der ki: bizi çeviresin ve bizi alıkoyasın diye. Ve **الأَفَّاك**: insanları **يَأْفِكُ** eden; yani bâtılıyla onları haktan alıkoyan. Ve **المَأْفوك**: kendisinde **زَوْرَ** olmayan. Şemmer: adam **أُفِكَ** olundu; hayırdan çevrildi, ondan döndürüldü ve çevrildi.

Ve **المُؤْتفِكات**: Lût’un şehirleri; nebîmizin ve onun üzerine salât ve selâmın üzerine; yerin batmasıyla ters çevrilmeleri sebebiyle bununla adlandırıldı. Yüce Allah dedi ki: **والمُؤْتَفِكةَ أَهْوى**; ve Yüce Allah’ın sözü: **والمُؤْتِفكات أَتتهم رسلهم بالبينات**; Zeccâc dedi ki: **المؤْتفكات**; **مُؤْتَفِكة**’nin cem’idir; yer onlarla **ائْتَفَكَتْ**; yani ters döndü. Denir: “onlar, helâk ettiğin bir topluluktur”; helâk olana “dünya onun üzerine ters döndü” denildiği gibi. Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: dedi ki: “Ey oğulcuğum, Basra’ya inmeyesin; çünkü o, **المُؤْتَفِكات**’tan biridir; halkıyla iki kere **ائْتَفَكَت**; üçüncüde onlarla **مُؤْتَفِكة**’dir.” Şemmer dedi ki: **المُؤتفكة** ile, iki kere boğulduğunu kasteder; boğulmasını ters dönmesine benzetti. Ve Arap dili ehli yanında **الائْتِفاك**: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi ki halkıyla **ائْتَفَكتْ**; yani ters döndü; ve denildi: **المُؤْتَفِكاتُ**: Allah Teâlâ’nın Lût kavmi üzerine ters çevirdiği şehirlerdir; onun üzerine selâm. Ve Saîd b. Cübeyr hadîsinde, Lût kavminin helâk kıssasını zikretti ve dedi ki: “o **الافكة**’ye isabet eden kimseyi helâk etti”; Allah’ın onlara gönderdiği azabı kasteder; onunla diyarlarını ters çevirdi. Denir: belde halkıyla **ائْتَفَكَت**; yani ters döndü; o hâlde o, **مُؤتَفِكة**’dir. Beşîr b. el-Hassâsiyye hadîsinde: Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, ona dedi: “Sen kimdensin?” Dedi: “Rabîa’dan.” Dedi: “Siz, Rabîa olmasaydı yerin üzerindekilerle birlikte yerin **لائْتَفَكت** olacağını iddia ediyorsunuz”; yani ters döneceğini.

Ve **المُؤْتَفِكاتُ**: rüzgârlar; esiş yönleri değişir. Ve **المُؤْتَفِكات**: yeri ters çeviren rüzgârlar; Araplar der: **المؤْتفكات** çoğaldığı zaman yer **زَكَتِ**; yani ekini arttı; ve Rü’be’nin sözü:
وجَوْن خَرقٍ بالرياح مُؤتَفك
Yani rüzgârlar ona her yönden farklılaştı. Ve **أَرض مَأْفوكة**: o, yağmur isabet etmeyen, böylece kıtlaşan yerdir. İbnü’l-A‘râbî: “o yer **ائْتَفَكت**”; yani kuraklıktan yandı; ve İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
كأَنها، وهي تَهاوَى تَهْتَلِك،
شَمْسٌ بِظلٍّ، ذا بهذا يَأْتَفِك
Dedi ki: kanatlarının içi siyah, dışı beyaz olan bir **قَطاة**’yı vasfeder; siyahlığı karanlığa benzetti ve beyazlığı güneşe benzetti; **يَأْتَفِك**: ters döner.

Ve **المَأْفوك**: **المأْفون**’dur; o da akıl ve görüşçe zayıf olandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **يُؤْفَكُ عنه مَن أُفِكَ**; Mücâhid dedi ki: “**يُؤْفن** عنه من **أُفِنَ**.” Ve adam **أُفِنَ**: görüşü zayıfladı; ve Allah onu **أَفَنَهُ**. Ve adam **أُفِكَ**: aklı ve görüşü zayıfladı; dedi ki: “aklını zayıflattı” mânasında **أَفَكه الله** kullanılmadı; ancak **أَفَكه** “onu çevirdi” mânasında geldi; böylece âyetteki mânâ: Allah’ın çevirdiği kimse haktan çevrilir. Ve bir adam **أَفِيكٌ** ve **مَأْفوك**: görüşünden aldatılmış. Leys: **الأَفِيكُ**; kendisinde ne **حَزْم** ne de çare olan kimsedir; ve şu beyti okudu:
ما لي أَراكَ عاجزاً أَفِيكا؟
Ve bir adam **مَأْفوك**: bir hayra isabet etmez. Ve **أَفكهُ**: onu aldatması mânasındadır.
