# أفك — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%83/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أفك

أفك، كضرب وعلم وهذه عن ابن الأعرابي أفكا، بالكسر والفتح والتحريك وقد قرئ بهن قوله تعالى:  وذلك إفكهم  أفوكا بالضم: كذب، ومنه حديث عائشة - رضي الله عنها - حين قال فيها أهل الإفك ما قالوا، أي: الكذب عليها مما رميت به، كأفك تأفيكا، قال رؤبة:
  لا يأخذ التأفيك والتحزي
  فينا ولا قول العدا ذو الأز فهو أفاك وأفيك وأفوك: كذاب، ومنه قوله تعالى:  ويل لكل أفاك أثيم  .
 وأفكه عنه يأفكه أفكا بالفتح فقط: صرفه عن الشيء وقلبه ومنه قوله تعالى:  أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا  وقيل صرفه بالإفك أو قلب رأيه ومعنى الآية: تخدعنا فتصرفنا، وكذلك قوله تعالى:  يؤفك عنه من أفك  أي يصرف عن الحق من صرف في سابق علم الله تعالى، وقال مجاهد: أي يؤفن عنه من أفن، وقال عروة بن أذينة:
  إن تك عن أحسن المروءة مأ                      فوكا ففي آخرين قد أفكـوا أي: إن لم توفق للإحسان فأنت في قوم قد صرفوا عن ذلك أيضا، كما في الصحاح.

  وأفك فلانا أفكا: جعله يأفك أي: يكذب. وأفكه أفكا: حرمه مراده وصرفه عنه. والمؤتفكات: مدائن خمسة، وهي: صعبة وصعدة وعمرة ودوما وسدوم وهي أعظمها، ذكره الطبري عن محمد بن كعب القرظي، قاله السهيلي في الإعلام في الحاقة، ونقله شيخنا قلبت على قوم لوط عليه وعلى نبينا الصلاة والسلام، سميت بذلك لانقلابها بالخسف، قال تعالى:  والمؤتفكة أهوى  وقال تعالى:  والمؤتفكات. أتتهم رسلهم بالبينات  قال الزجاج: ائتفكت بهم الأرض، أي: انقلبت، يقال: إنهم جميع من أهلك، كما يقال للهالك: قد انقلبت عليه الدنيا، وروى النضر بن أنس عن أبيه: أي بني، لا تنزلن البصرة فإنها إحدى المؤتفكات قد ائتفكت بأهلها مرتين، وهي مؤتفكة بهم الثالثة، قال شمر: يعني أنها غرقت مرتين، فشبه غرقها بانقلابها، والائتفاك عند أهل العربية: الانقلاب، كقريات قوم لوط التي ائتفكت بأهلها، أي انقلبت، وفي حديث سعيد بن جبير - وذكر قصة هلاك قوم لوط - قال: فمن أصابته تلك الأفكة أهلكته، يريد العذاب الذي أرسله الله عليهم فقلب بها ديارهم، وفي حديث بشير بن الخصاصية قال له النبي صلى الله عليه وسلم: ممن أنت? قال: من ربيعة، قال: أنتم تزعمون لولا ربيعة لائتفكت الأرض بمن عليها أي: انقلبت. والمؤتفكات أيضا: الرياح التي تقلب الأرض، أو هي التي تختلف مهابها، ومن ذلك يقال: إذا كثرت المؤتفكات زكت الأرض أي: زكا زرعها، وقول رؤبة:
  وجون خرق بالرياح مؤتفك أي اختلفت عليه الرياح من كل وجه.
 والأفيك كأمير: العاجز القليل الحزم والحيلة عن الليث، وأنشد:
  مالي أراك عاجزا أفيكا وقيل: الأفيك: هو المخدوع عن رأيه، كالمأفوك وقد أفك، كعني. والأفيكة بهاء: الكذب كالإفك ج: أفائك وتقول العرب: يا للأفيكة، بكسر اللام وفتحها، فمن فتح اللام فهي لام استغاثة، ومن كسرها فهي تعجب، كأنه قال: يا أيها الرجل اعجب لهذه الأفيكة، وهي الكذبة العظيمة.
 وأفكان: كان ليعلى بن محمد ذا أرحية وحمامات وقصور، هكذا قالوا، نقله ياقوت.
 ومن المجاز: الأفكة، كفرحة: السنة المجدبة وسنون أوافك: مجدبات، نقله الزمخشري.
 والأفك، محركة: مجمع الفك والخطمين هكذا في النسخ، والذي في المحيط: مجمع الخطم ومجمع الفكين، كذا نقله الصاغاني. والأفك بالضم: جمع أفوك للكذاب كصبور وصبر.
 وائتفكت البلدة بأهلها، أي: انقلبت وقد ذكر قريبا. ومن المجاز: المأفوك: المكان لم يصبه مطر، وليس به نبات، وهي بهاء يقال: أرض مأفوكة: أي: مجدودة من المطر ومن النبت، نقله الجوهري والزمخشري. وقال أبو زيد: المأفوك: المأفون، وهو الضعيف العقل والرأي، وقال أبو عبيدة: رجل مأفوك: لا يصيب خيرا، ولا يكون عندما يظن به من خير، كما في الصحاح، وفعلهما أفك كعني أفكا، بالفتح: إذا ضعف عقله ورأيه، ولم يستعمل أفكه الله بمعنى أضعف عقله، وإنما أتى أفكه بمعنى صرفه، كما في اللسان.
 ومما يستدرك عليه:

  أفك الناس يأفكهم أفكا: حدثهم بالباطل، قال الأزهري: فيكون أفك وأفكته، مثل كذب وكذبته. وقال شمر: أفك الرجل عن الخير: إذا قلب عنه وصرف. وقال ابن الأعرابي: ائتفكت تلك الأرض أي: احترقت من الجدب. وأفكه أفكا: خدعه. ويقال: رماه الله بالأفيكة، أي: بالداهية المعضلة، عن ابن عباد.

### Türkçe

أفك, **ضرب** ve **علم** gibi; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفكا**; kesre ile, fetha ile ve hareke ile; ve bunlarla şu yüce sözü okunmuştur: **وذلك إفكهم**. **أفوكا** zamme ile: yalan; ve ondan, Âişe hadisi - Allah ondan razı olsun -; ifk ehli onun hakkında söylediklerini söylediği vakit; yani: onunla itham edildiği şeyden dolayı ona karşı yalan; **أفك** gibi, **تأفيكا** (yapar), Rü’be dedi:
  Yalan uydurma ve hile
  Bizde tutmaz; ne de düşmanların sözü, azm sahibi; o, **أفاك** ve **أفيك** ve **أفوك**tur: çok yalancı; ve ondan O’nun yüce sözü: **ويل لكل أفاك أثيم**.
 Ve onu ondan **أفكه**; **يأفكه**; yalnız fetha ile **أفكا**: onu şeyden çevirdi ve onu tersine çevirdi; ve ondan O’nun yüce sözü: **أجئتنا لتأفكنا عن آلهتنا**; ve denildi ki: onu **الإفك** ile çevirdi yahut onun görüşünü tersine çevirdi; âyetin manası: bizi aldatıyorsun da bizi çeviriyorsun; ve yine O’nun yüce sözü: **يؤفك عنه من أفك**; yani: hakktan çevrilir, Allah Teâlâ’nın önceki ilminde çevrilmiş olan kimse; Mücâhid dedi: yani **يؤفن** ondan, **أفن** eden kimse; Urve b. Üzeyne dedi:
  Eğer en güzel mürüvvetten ma                      **مأفوكا** isen, başka kimselerde de gerçekten **أفكـوا** vardır
yani: eğer iyiliğe muvaffak olmazsan, sen de o şeyden çevrilmiş bir kavim içindesin; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

  Ve falanı **أفك** etti, **أفكا**: onu **يأفك** eder kıldı; yani: yalan söyler. Ve onu **أفكه**, **أفكا**: muradını ondan men etti ve onu ondan çevirdi. Ve **المؤتفكات**: beş şehir; onlar: **صعبة** ve **صعدة** ve **عمرة** ve **دوما** ve **سدوم**; ve o, onların en büyüğüdür; Taberî onu Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî’den zikretti; Süheylî bunu **الإعلام**’da **الحاقة** hakkında söyledi; şeyhimiz onu nakletti: Lût kavminin üzerine - ona ve nebimize salât ve selâm olsun - ters çevrildi; bu adla adlandırıldı, çökme ile ters dönmesinden dolayı; O, yüce dedi: **والمؤتفكة أهوى**; ve O, yüce dedi: **والمؤتفكات. أتتهم رسلهم بالبينات**. Zeccâc dedi: yer onlarla **ائتفكت**; yani: ters döndü; denilir: onların hepsi helâk edilendir; nitekim helâk olana denilir: dünya onun üzerine ters döndü. Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: ey oğulcuğum, Basra’ya inmeyesin; çünkü o, **المؤتفكات**’tan biridir; ehliyle iki kere **ائتفكت**; ve o, onlarla üçüncü defa **مؤتفكة**dir. Şemmer dedi: yani o iki kere boğuldu; boğulmasını ters dönmesine benzetti. Ve **الائتفاك** Arap dili ehli yanında: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi ki ehliyle **ائتفكت**; yani ters döndü. Saîd b. Cübeyr hadîsinde - Lût kavminin helâki kıssasını zikretti - dedi: o **الأفكة**’ye isabet eden kimse onu helâk etti; Allah’ın onlara gönderdiği azabı kasteder; onunla onların diyarlarını ters çevirdi. Beşîr b. el-Hasâsiyye hadîsinde, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem ona dedi: sen kimdensin? dedi: Rebîa’danım. dedi: siz iddia ediyorsunuz: Rebîa olmasaydı yer üzerindekilerle birlikte yer **لائتفكت** ederdi; yani: ters dönerdi. Ve **المؤتفكات** ayrıca: yeri ters çeviren rüzgârlardır; yahut o, esiş yönleri değişenlerdir. Ve bundan denilir: **المؤتفكات** çoğalınca yer **زكت** etti; yani ekini bereketlendi. Ve Rü’be’nin sözü:
  Ve rüzgârlarla yarılmış kara bir at, **مؤتفك**
yani rüzgârlar ona her yönden farklılaştı.
 Ve **الأفيك**, **أمير** gibi: aciz, az azimli ve çarece az olan; Leys’ten. Ve şu beyit okundu:
  Bana ne oluyor da seni aciz, **أفيكا** görüyorum
Ve denildi ki: **الأفيك**: görüşünden aldatılmış olandır; **المأفوك** gibi; ve **أفك** etti; **عني** gibi. Ve **الأفيكة** (هاء ile): yalan; **الإفك** gibi; çoğulu: **أفائك**. Ve Araplar der: **يا للأفيكة**; **اللام**’ın kesri ve fethası ile; **اللام**’ı fetha eden kimse için o, imdat isteme **لام**’ıdır; onu kesre eden kimse için o, şaşma (taaccüb)dir; sanki dedi: ey adam, bu **الأفيكة**’ye şaş; ve o, büyük yalandır.
 Ve **أفكان**: Ya‘lâ b. Muhammed için değirmenler, hamamlar ve köşkler vardı; böyle dediler; Yâkût onu nakletti.
 Ve mecazdan: **الأفكة**, **فرحة** gibi: kıtlık yılı; ve **سنون أوافك**: kıtlık yılları; Zemahşerî onu nakletti.
 Ve **الأفك**, harekeli: çene ve burun uçlarının birleşim yeri; nüshalarda böyle. Ve **المحيط**’ta olan: burun ucunun birleşim yeri ve iki çenenin birleşim yeri; Sâgânî bunu böyle nakletti. Ve **الأفك** zamme ile: yalancı için **أفوك**’un çoğulu; **صبور** ve **صبر** gibi.
 Ve belde ehliyle **ائتفكت**; yani: ters döndü; ve yakında zikredildi. Ve mecazdan: **المأفوك**: yağmur isabet etmemiş yer; onda bitki yoktur; ve o (kelime) **هاء** iledir; denilir: **أرض مأفوكة**; yani: yağmurdan ve bitkiden kesilmiş; Cevherî ve Zemahşerî onu nakletti. Ebû Zeyd dedi: **المأفوك**: **المأفون**dur; o, akıl ve görüşçe zayıftır. Ebû Ubeyde dedi: **رجل مأفوك**: hayra isabet etmez; ve kendisinden hayır zannedildiği vakitte hayır olmaz; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve ikisinin fiili: **أفك**; **عني** gibi; fetha ile **أفكا**: aklı ve görüşü zayıflayınca. Ve “Allah onu **أفكه** etti”yi aklını zayıflattı manasında kullanmadı; ancak onu **أفكه**’yi çevirdi manasında getirdi; **اللسان**’da olduğu gibi.
 Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler:

  İnsanlara **أفك** etti; **يأفكهم**; **أفكا**: onlara bâtıl ile konuştu. Ezherî dedi: böylece **أفك** ve **أفكته**, **كذب** ve **كذبته** gibi olur. Şemmer dedi: adam hayırdan **أفك** etti: ondan çevrilip döndürülünce. İbnü’l-A‘râbî dedi: o yer **ائتفكت**; yani: kıtlıktan yandı. Ve onu **أفكه**, **أفكا**: onu aldattı. Ve denilir: Allah onu **بالأفيكة** ile attı; yani: çetin, çözümü güç musibet ile; İbn Abbâd’dan.
