# أفن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%81%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: أفن

أَفَنَ الناقةَ والشاةَ يأْفِنُها أَفْناً: حلَبها في غير حينها، وقيل: هو استخراجُ جميع ما في ضرعها. وأَفَنْتُ الإبلَ إذا حلَبْتَ كلَّ ما في ضرعها. وأَفَنَ الحالبُ إذا لم يدَعْ في الضَّرْع شيئاً. والأَفْنُ: الحَلْب خلاف التَّحْيين، وهو أَن تَحْلُبَها أَنَّى شئتَ من غير وقت معلوم؛ قال المُخبَّل:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَك أَفْنُها،
وإن حُيّنَت أَرْبى على الوَطْبِ حِينُها.
وقيل: هو أَن يحتَلِبها في كل وقت. والتَّحْيِينُ: أَن تُحْلَب كل يوم وليلة مرة واحدة. قال أَبو منصور: ومِن هذا قيل للأحمق مأْفونٌ، كأَنه نُزِع عنه عقلُه كلُّه. وأَفِنَت الناقةُ، بالكسر: قلَّ لبنُها، فهي أَفِنةٌ مقصورة، وقيل: الأَفْنُ أَن تُحْلَبَ الناقةُ والشاةُ في غير وقت حَلْبِها فيفسدها ذلك. والأَفْنُ: النقصُ. والمُتأَفِّنُ المُتنقِّص. وفي حديث عليّ: إيّاكَ ومُشاوَرَةَ النساء فإن رأْيَهنّ إلى أَفْنٍ؛ الأَفْنُ: النقصُ. ورجل أَفينٌ ومأْفونٌ أَي ناقصُ العقلِ. وفي حديث عائشة: قالت لليهود عليكم اللعنةُ والسامُ والأََفْنُ؛ والأفْنُ: نقصُ اللبَنِ. وأَفَنَ الفصيلُ ما في ضرع أُمِّه إذا شرِبَه كلَّه. والمأْفونُ والمأْفوكُ جميعاً من الرجال: الذي لا زَوْرَ له ولا صَيُّورَ أَي لا رأْيَ له يُرْجَعُ إليه. والأَفَنُ، بالتحريك: ضعفُ الرأْي، وقد أَفِنَ الرجلُ، بالكسر، وأُفِنَ، فهو مأْفونٌ وأَفينٌ. ورجل مأْفونٌ: ضعيفُ العقلِ والرأْيِ، وقيل: هو المُتمدِّحُ بما ليس عنده، والأَول أَصح، وقد أفِنَ أَفْناً وأَفَناً. والأفينُ: كالمأْفونِ؛ ومنه قولهم في أَمثال العرب: كثرةُ الرِّقين تُعَفِّي على أََفْنِ الأََفِين أَي تُغطِّي حُمْقَ الأَحْمَق. وأَفَنَه الله يأْفِنُه أَفْناً، فهو مأْفونٌ. ويقال: ما في فلان آفِنةٌ أَي خصلة تأْفِنُ عقلَه؛ قال الكميت يمدح زياد بن مَعْقِل الأَسديّ:
ما حَوَّلَتْك عن اسْمِ الصِّدْقِ آفِنَةٌ
من العُيوبِ، ما يبرى بالسيب
(* هكذا بالأصل). يقول: ما حَوَّلَتْك عن
الزيادة خَصلةٌ تنْقُصُك، وكان اسمه زِياداً. أَبو زيد: أُفِنَ الطعامُ يُؤْفَنُ أَفْناً، وهو مأْفونٌ، للذي يُعْجِبُك ولا خير فيه. والجَوْزُ المأْفونُ: الحَشَف. ومن أَمثال العرب: البِطْنةُ تأْفِنُ الفِطْنَة؛ يريد أَن الشِّبَعَ والامْتِلاءَ يُضْعف الفِطنةَ أَي الشَّبْعان لا يكون فَطِناً عاقلاً. وأَخذَ الشيءَ بإِفّانِه أَي بزمانه وأَوَّله، وقد يكون فِعْلاناً. وجاءَه على إفَّان ذلك أَي إبّانه وعلى حِينه. قال ابن بري: إفَّانٌ فِعْلانٌ، والنون زائدة، بدليل قولهم أَتيتُه على إِفّانِ ذلك وأَفَفِ ذلك. قال: والأَفينُ الفَصيل، ذكراً كان أَو أُنثى. والأَفاني: نبتٌ، وقال ابن الأَعرابي: هو شجر بيض؛ وأَنشد:
كأَنّ الأَفانى سَبيبٌ لها،
إذا التَفَّ تحتَ عَناصي الوَبَرْ
وقال أَبو حنيفة: الأَفانى من العُشْب وهو غبراء لها زهرة حمراء وهي طيِّبةٌ تكثر ولها كلأ يابس، وقيل: الأَفانى شيء ينبت كأَنه حَمْضةٌ يُشَبَّه بفراخ القَطا حين يُشَوِّك تبدَأُ بقلةً ثم تصير شجرة خضراء غبراء؛ قال النابغة في وصف حَمِير:
توالِبُ تَرْفَعُ الأَذْنابَ عنها،
شَرَى أَسْتاههنَّ من الأَفانى
وزاد أَبو المكارم: أَن الصبْيان يجعلونها كالخواتم في أَيديهم، وأَنها إذا يَبِسَت وابيضَّتْ شَوَّكت، وشوْكَها الحَماطُ، وهو لا يقع في شراب إلاّ رِيحَ مَنْ شرِبه؛ وقال أَبو السَّمْح: هي من الجَنْبة شجرة صغيرة، مجتمع ورقها كالكُبَّة، غُبَيراء مَلِيسٌ ورقها، وعيدانها شِبْه الزَّغَب، لها شُوَيكٌ لا تكاد تستَبينُه، فإذا وقع على جلد الإنسان وجَدَه كأَنه حريقُ نار، وربما شَرِيَ منه الجلدُ وسال منه الدم. التهذيب: والأَفانى نبت أَصفر وأَحمر، واحدته أَفانِية. الجوهري: والأَفانى نبتٌ ما دام رَطْباً، فإذا يبس فهو الحَماطُ، واحدتها أَفانية مثل يمانيةٍ، ويقال: هو عِنَب الثعلب، ذكره الجوهري في فصل فني، وذكره اللغوي في فصل أَفن، قال ابن بري: وهو غلط.

### Türkçe

**أَفَنَ** deveyi ve koyunu **يأْفِنُها** **أَفْناً**: onu vaktinin dışında sağdı,
ve denildi: o, memesindeki bütün olanı çıkarmaktır. Ve **أَفَنْتُ** develeri, eğer memesindeki bütün olanı sağdıysan. Ve **أَفَنَ** sağan kimse, eğer memede hiçbir şey bırakmadıysa. Ve **الأَفْنُ**: sağma, **التَّحْيين**’in zıddıdır; o da, bilinen bir vakit olmaksızın, dilediğin zaman onu sağmandır; **المُخبَّل** dedi ki:
إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَك أَفْنُها،
وإن حُيّنَت أَرْبى على الوَطْبِ حِينُها.
Ve denildi: o, onu her vakitte sağmandır. Ve **التَّحْيِينُ**: her gün ve gece bir defa sağılmaktır. Ebû Mansûr dedi: Ve bundan dolayı ahmağa **مأْفونٌ** denildi; sanki aklının hepsi ondan çekilip alınmış gibidir. Ve **أَفِنَت** deve, kesre ile: sütü azaldı; o hâlde o, kısaltılmış **أَفِنةٌ**’dir. Ve denildi: **الأَفْنُ** deveyi ve koyunu sağma vaktinin dışında sağmandır; bu da onu bozar. Ve **الأَفْنُ**: eksikliktir. Ve **المُتأَفِّنُ**: eksilten (tenkîs eden)dir. Ali’nin hadisinde: “Kadınlarla müşavere etmekten sakın; çünkü onların görüşü **أَفْنٍ**’e doğrudur”; **الأَفْنُ**: eksikliktir. Ve bir adam **أَفينٌ** ve **مأْفونٌ**; yani aklı eksik. Âişe’nin hadisinde: Yahudilere “Üzerinize lânet, **السَّامُ** ve **الأََفْنُ**” dedi; ve **الأفْنُ**: sütün eksilmesidir. Ve **أَفَنَ** yavru deve, annesinin memesindeki olanı, eğer hepsini içtiyse. Ve erkeklerden **المأْفونُ** ve **المأْفوكُ** ikisi birden: kendisinde **زَوْرَ** ve **صَيُّورَ** olmayan; yani kendisine dönülüp başvurulan bir görüşü olmayan kimsedir. Ve **الأَفَنُ** (hareke ile): görüş zayıflığıdır; ve adam **أَفِنَ** (kesre ile) oldu, ve **أُفِنَ**; o hâlde o **مأْفونٌ** ve **أَفينٌ**’dir. Ve bir adam **مأْفونٌ**: aklı ve görüşü zayıf; ve denildi: o, kendisinde olmayanla övünen kimsedir; birincisi daha sahihdir. Ve **أفِنَ** **أَفْناً** ve **أَفَناً**. Ve **الأفينُ**: **المأْفونِ** gibidir; ve ondan, Arap darbımesellerinde onların sözü: **كثرةُ الرِّقين تُعَفِّي على أََفْنِ الأََفِين**; yani ahmağın ahmaklığını örter. Ve Allah onu **أَفَنَه**; **يأْفِنُه** **أَفْناً**; o hâlde o **مأْفونٌ**’dur. Ve denilir: filânda **آفِنةٌ** yoktur; yani aklını **تأْفِنُ** eden bir haslet yoktur; **الكميت** Ziyâd b. Ma‘kıl el-Esedî’yi överken dedi ki:
ما حَوَّلَتْك عن اسْمِ الصِّدْقِ آفِنَةٌ
من العُيوبِ، ما يبرى بالسيب
(* asılda böyle). Der ki: seni ziyadelikten (artıştan) çeviren, seni eksilten bir haslet yoktur; onun adı **زِياداً** idi. Ebû Zeyd: **أُفِنَ** yemek **يُؤْفَنُ** **أَفْناً**; ve o **مأْفونٌ**’dur; bu, seni hayran bırakan fakat onda hayır olmayan şey içindir. Ve **الجَوْزُ المأْفونُ**: **الحَشَف**’tir. Ve Arap darbımesellerinden: **البِطْنةُ تأْفِنُ الفِطْنَة**; yani tokluk ve doluluk, **الفِطنة**’yi zayıflatır; yani tok olan, zeki akıllı olmaz. Ve şeyi **بإِفّانِه** ile aldı; yani zamanı ve evveli ile; ve **فِعْلاناً** da olabilir. Ve ona, bunun **إفَّان**’ı üzere geldi; yani onun **إبّان**’ı ve vaktinde. İbn Berrî dedi: **إفَّانٌ** **فِعْلانٌ**’dır; ve **النون** ziyadedir; onların “ona bunun **إِفّانِ**’ı üzere ve bunun **أَفَفِ**’i üzere geldim” demeleri delilidir. Dedi: Ve **الأَفينُ** yavru devedir; erkek olsun yahut dişi. Ve **الأَفاني**: bir bitkidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, beyaz ağaçtır; ve şu beyti okudu:
كأَنّ الأَفانى سَبيبٌ لها،
إذا التَفَّ تحتَ عَناصي الوَبَرْ
Ebû Hanîfe dedi: **الأَفانى** ottandır; o, kırçıl (gubrayn)dır, kırmızı çiçeği vardır ve hoştur; çok olur ve onun kuru otlağı vardır. Ve denildi: **الأَفانى** bir şeydir; sanki bir **حَمْضةٌ** gibidir; **القَطا** yavrularına, dikenlenmeye başladıklarında benzetilir; önce bir ot olarak başlar, sonra yeşil kırçıl bir ağaç olur. **النابغة** Himyer’i vasfederken dedi ki:
توالِبُ تَرْفَعُ الأَذْنابَ عنها،
شَرَى أَسْتاههنَّ من الأَفانى
Ebû’l-Mekârim ilâve etti: çocuklar onu ellerinde yüzükler gibi yaparlar; ve o, kuruyup beyazladığında dikenlenir; ve onun dikeni **الحَماطُ**’tır; ve o, bir içeceğe düşmez ki ancak onu içenin kokusu (kalır). Ebû’s-Semh dedi: o, **الجَنْبة**’dendir; küçük bir ağaçtır; yaprakları bir araya toplanmış, yumak gibi; kırçıl, yaprağı pürüzsüz; dalları tüy gibi; onun küçük dikenleri vardır, onu neredeyse seçemezsin; insanın derisine düştüğünde onu, sanki ateş yanığı gibi bulur; bazen deriyi soyar ve ondan kan akar. **التهذيب**: ve **الأَفانى** sarı ve kırmızı bir bitkidir; onun teki **أَفانِية**’dir. **الجوهري**: ve **الأَفانى** yaş kaldığı müddetçe bir bitkidir; kuruduğunda ise o **الحَماطُ**’tır; onun teki **أَفانية**’dir, **يمانيةٍ** gibi. Ve denilir: o, **عِنَب الثعلب**’dur; onu Cevherî **فني** faslında zikretti; lugavî ise onu **أَفن** faslında zikretti. İbn Berrî dedi: ve bu yanlıştır.
