# أقط — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%82%D8%B7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%A3%D9%82%D8%B7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [أقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%82%D8%B7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: أقط

الإقط، مثلثة، ويحرك، وككتف ورجل، وإبل، نقل الفراء منها الأخير والمحرك، وأما بكسر فسكون فقال الجوهري، هو بنقل حركة القاف إلى ما قبلها. وأقط، بالفتح، وهو في ضرورة الشعر، وأنشد:
  رويدك حتى ينبت البقل والغضى                      فيكثر إقط عندهـم وحـلـيب وفي العباب: وتميم تخفف كل اسم على فعل أو فعل مثال: أقط وحذر، فتقول: أقط وحذر، قال ذلك أبو حاتم، والأفصح من ذلك الأقط ككتف، وعليه اقتصر الجماهير، والضم الذي ذكره غريب، وأنشد الأصمعي:
  كأنما لحمي من تسرطه
  إياه في المكره أو في منشطه
  وعبطه عرضي أوان معبطه
  عبيثة من سمنه وأقطه شيء يتخذ من المخيض الغنمي يطبخ، ثم يترك حتى يمصل، وقيل: من اللبن الحليب، كما في المصباح. وقال ابن الأعرابي: هو من ألبان الإبل خاصة، وقال غيره: الأقط: لبن مجفف يابس مستحجر يطبخ به، وقد تكرر ذكره في الحديث، وفسر بما ذكرناه. ج: أقطان، بالضم. وأقط الطعام يأقطه أقطا: عمله به، فهو مأقوط، قال ابن هرمة:
  لست بذي ثلة مؤنفة                      آقط ألبانها وأسلؤها وأنشد الأصمعي:
  ويخنق العجوز أو تموتـا
  أو تخرج المأقوط والملتوتا

  وأقط فلانا يأقطه أقطا: أطعمه إياه، كلبنه، من اللبن، ولبأه، من اللبإ، قاله أبو عبيد، وحكى اللحياني: أتيت بني فلان فخبزوا وحاسوا وأقطوا. أي أطعموني ذلك، هكذا حكاه اللحياني، غير معديات. أي لم يقولوا خبزوني وحاسوني وأقطوني. وأقط قرنه: صرعه، يقال: ضربه فأقطه، وهو مثل وقطه. قال ابن سيده: أرى الهمزة بدلا وإن قل ذلك في المفتوح. وأقط الشيء: خلطه، فهو مأقوط، قيل: وبه سمي موضع الحرب مأقطا. وآقط الرجل، بألفين: كثر أقطه، حكاه اللحياني، قال: وكذلك كل شيء من هذا إذا أردت أطعمتهم، أو وهبت لهم قلت: فعلتهم، بغير ألف، وإذا أردت أن ذلك قد كثر عندهم قلت: أفعلوا. والأقطة، كفرحة: هنة دون القبة مما يلي الكرش، قال الأزهري: وسمعت العرب يسمونها اللاقطة، ولعل الأقطة لغة فيها.
 والمأقط، كمنزل: موضع القتال، وفي الصحاح: موضع الحرب، أو المضيق في الحرب قاله الخليل، وقد وجد أيضا في بعض نسخ الصحاح. قال أوس ابن حجر يرثي فضالة بن كلدة:
  نجيح مليح أخو مأقط                      نقاب يحدث بالغائب ويروى جواد كريم قال الصاغاني: وسمي مأقطا؛ لأنهم يختلطون فيه. قال: ومليح، أي يستشفى برأيه. وقالت أم تأبط شرا ترثيه:
  ذو مأقط يحمي وراء الإخوان والأقط، ككتف، والمأقوط: الثقيل الوخم من الرجال. وفي اللسان: المأقط، بدل المأقوط. ومن سجعات الأساس: فلان من عملة الأقط، لا من حملة المأقط، أي الثقيل. ومما يستدرك عليه: ائتقطت، أي: اتخذت الأقط، وهو افتعلت، نقله الجوهري. وعجيب من المصنف كيف أهمله، وكأنه قلد الصاغاني حيث لم يذكره في العباب. وجمع المأقط مآقط، وهي: مضايق الحروب. والمأقوط: الأحمق، قال:
  يتبعها شمردل شمطوط
  لا ورع جبس ولا مأقوط والأقاط، ككتان: عامل الأقط:

### Türkçe

**الإقط**: üçlü (üç hareke ile gelir) ve harekelenir; **كتف** ve **رجل** ve **إبل** gibi. el-Ferrâ bunlardan sonuncuyu ve harekeli olanı nakletti. Kırma ile sonra sükûn gelmesine gelince, el-Cevherî dedi: O, **القاف**’ın harekesini ondan öncekine nakletmekledir. Ve **أقط** fetha ile; o, şiirin zaruretinde olur. Şu beyit okunmuştur:
  Yavaş ol; ta ki yeşillik ve **الغضى** bitsin,                      böylece onların yanında **إقط** ve süt çoğalsın.

Ve **العباب**’da: Temîm, **فعل** veya **فعل** vezninde olan her ismi hafifletir; örnek: **أقط** ve **حذر**; böylece **أقط** ve **حذر** dersin. Bunu Ebû Hâtim söyledi. Bundan daha fasih olan **الأقط**’tır, **كتف** gibi; cumhur bununla yetindi. Zammı ki onu zikretti, gariptir. el-Asma‘î şu beyiti okudu:
  Sanki etim, onu yutmasından dolayı,
  onu zorlukta yahut neşesinde,
  ve ırzımı, bağlandığı sırada, bağladı;
  onun yağı ve **أقط**’undan bir şey: koyun **مخيض**’inden yapılır; pişirilir, sonra **يمصل** oluncaya kadar bırakılır. Ve denildi: süt sütünden; **المصباح**’ta olduğu gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi: O, özellikle deve sütlerindendir. Başkası dedi: **الأقط**: kurutulmuş, kuru, taşlaşmış süttür; onunla pişirilir. Hadiste zikri tekrar etmiştir ve zikrettiğimizle tefsir edilmiştir. Çoğulu: **أقطان**; zamm ile.

Ve **أقط** yiyeceği **يأقطه** **أقطا**: onunla yaptı; o hâlde o **مأقوط**tur. İbn Herme dedi:
  Ben, seçkin bir topluluğun sahibi değilim;                      onun sütlerini ve **أسلؤها**’sını **آقط** ederim.

el-Asma‘î şu beyiti okudu:
  Ve yaşlı kadını boğar yahut ölür,
  yahut **المأقوط** ve **الملتوت**’u çıkarır.

Ve **أقط** falanı **يأقطه** **أقطا**: onu ona yedirdi; **لبنه** gibi, sütten; ve **لبأه** gibi, **اللبإ**’den. Bunu Ebû ‘Ubeyd söyledi. el-Lihyânî nakletti: Falan oğullarına geldim; ekmek yaptılar, **حاسوا** ettiler ve **أقطوا** ettiler; yani bana onu yedirdiler. el-Lihyânî böyle nakletti; geçişli kılmaksızın. Yani “bana ekmek yedirdiler, bana **حاسوا** ettiler, bana **أقطوا** ettiler” demediler.

Ve **أقط** boynuzunu: onu yere serdi. Denilir: Ona vurdu da onu **أقطه** etti; bu, **وقطه** gibidir. İbn Sîde dedi: Hemzeyi bedel görüyorum; her ne kadar bu, fethalıda az olsa da.

Ve **أقط** şeyi: onu karıştırdı; o hâlde o **مأقوط**tur. Denildi: Bununla savaş yeri **مأقطا** diye adlandırıldı.

Ve **آقط** adam, iki elif ile: onun **أقط**’u çoğaldı. el-Lihyânî bunu nakletti. Dedi: Bu babdan her şeyde böyledir: “Onlara yedirdim” yahut “onlara bağışladım” demek istediğinde, elifsiz “**فعلتهم**” dersin; ve bunun onlarda çoğaldığını demek istediğinde “**أفعلوا**” dersin.

Ve **الأقطة**, **فرحة** gibi: karına yakın tarafta, kubbenin altında olan bir çıkıntı. el-Ezherî dedi: Arapların ona **اللاقطة** dediklerini işittim; belki **الأقطة** onda bir dildir.

Ve **المأقط**, **منزل** gibi: çarpışma yeri. **الصحاح**’ta: savaş yeri; yahut savaşta dar geçit; bunu el-Halîl söyledi. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında da bulunmuştur. Evs b. Hacer, Fadâle b. Kelde’yi mersiye ederken dedi:
  Başarılı, güzel; **مأقط**’ın kardeşi;                      uzak olana haber veren **نقاب**.

Ve “cömert, kerim” diye de rivayet edilir. es-Sağânî dedi: Ona **مأقطا** denildi; çünkü orada birbirine karışırlar. Dedi: Ve **مليح**, yani görüşüyle şifa aranır.

Teebbete Şerran’ın annesi onu mersiye ederken dedi:
  Kardeşlerin arkasını koruyan **مأقط** sahibi.

Ve **الأقط**, **كتف** gibi; ve **المأقوط**: erkeklerden ağır, bıktırıcı olan.

Ve **اللسان**’da: **المأقط**, **المأقوط** yerine.

Ve **الأساس**’ın secilerinden: Falan, **الأقط** işçilerindendir; **المأقط** taşıyıcılarından değildir; yani ağırdır.

Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ائتقطت**; yani **الأقط** edindim; o, **افتعلت**’tir. el-Cevherî onu nakletti. Musannifin onu nasıl ihmal ettiği şaşırtıcıdır; sanki es-Sağânî’yi taklit etti; zira o da onu **العباب**’da zikretmedi.

Ve **المأقط**’un çoğulu **مآقط**tır; onlar: savaşların dar geçitleridir.

Ve **المأقوط**: ahmak. Şu beyit:
  Onu, ak saçlı, uzun boylu bir devekuşu izler;
  ne takvâ sahibi kaba, ne de **مأقوط**.

Ve **الأقاط**, **كتان** gibi: **الأقط** işçisi:
